ناب گرایی در فلسفه اخلاق اسلامي
سجاد نوروزي/اگر تنها جامعه و عرف اصول اخلاقي را مشخص كند، بلاشك در تغييرات اجتماعي حكام اخلاق نيز دستخوش تغيير مي شود. اين امر يعني تقليل اخلاق «ethics» به هنجار «norme» در حالي كه اين هنجار است كه بايد منتسب به اخلاق باشد و اين ثابتات اخلاقي است كه عطف به لايتغير بودن خود ، موجد قوام بخشي به هنجارهاي اجتماعي است. به ديگر سخن ضمانت بقاي هنجار در جامعه، انتساب آن به يك منبع معرفتي لايتغير و اساسا ديني است كه باعث مي شود عامل بودن به هنجار مستمرا ادامه يابد.
کد خبر :
179842
سجاد نوروزي: در انديشه اسلامي، اخلاق از جمله ذاتيات و مبادي اوليه نيل به قرب الي الله و كسب مقام ايمان و مومن بالله است و از همين رو است كه احكام اخلاق و حسن و قبح هاي رفتاري و فراتر از آن نظم معنايي اي كه به اين حسن و قبح هاي اخلاقي - شرعي غايت بخشي قدسي مي دهد، در انديشه اسلام از اهميت والايي برخوردار است. در مقام و منزلت «اخلاق» در ديانت مقدس اسلام، همين بس كه نبي اكرم (ص) فرمود:« من مبعوث شده ام، براي بسط مكارم اخلاق.» همين گزاره جليله نشان مي دهد كه به تبع منزلت رفيع «اخلاق» در اسلام، گستره معناشناختي و حوزه عملي آن نيز تا چه حد فراخ و گسترده است. حضرت امام
خميني (ره) كه خود فيلسوفي صدرايي و اگاه به مبادي فلسفه اخلاق بودند در اين باب مي فرمايند كه: «... چون تربيت نظام عالم ملك از فلكيات و عنصريات و جوهريات و عرضيات آن مقدمه وجود انسان كامل است و در حقيقت اين وليده، عصاره عالم تحقق و غايت القصوي عالميان است و از اين جهت آخر وليده است و چون عالم ملك به حركت جوهريه ذاتيه متحرك است و به هر جا منتهي شد، آن غايت خلقت و نهايت سير است و چون به طريق كلي نظر در جسم كل و طبع كل و ثبات كل و حيوان كل و انسان كل افكنيم، انسان آخرين وليده اي است كه پس از حركات ذاتيه و جوهريه عالم به وجود آمده و منتهي به او شده، پس دست تربيت حق تعالي در
تمام دار تحقق، به تربيت انسان پرداخته است و الانسان هوالاول و الاخر» امام خميني(ره) ، آداب الصلواه، ص 262 اما آنچه كه اوج شكوه استغناي احكام اخلاقي در اسلام است، از تلازم عميق نظري- عملي ميان اخلاق و ايمان نشأت مي گيرد. بدين معنا كه آنچه كه موجد و قوام بخش اخلاق در اسلام است، «ايمان » است. اين امر ، بدين سان ظهور مي يابد كه «اخلاق في نفسه » درست است كه ممدوح شمرده مي شود ، اما ضمانت معنوي و عملي اش به واسطه آن حادث مي شود كه ايمان و معنويت عرفاني به عنوان عامل ظهور و بروز آن جلوه يابد. اينچنين ، التزام به فعلي اخلاقي، تنها از اين جهت نيست كه اين فعل «خوب» است،بلكه،
از اين باب است كه «ايمان » ضرورت عامل بودن به آن را توصيه مي كند. در فلسفه هاي اخلاقي غرب، حسن و قبح يك فعل ، تنها ملاك داوري است. يعني يك قرارداد اجتماعي- هنجاري اي وجود دارد كه «خوب » بودن يا «بد» بودن يك فعل را عيان مي كند، اما در اسلام اين شريعت و ايمان است كه به انضمام قراردادهاي هنجاري، حسن و قبح هاي رفتاري را تعيين مي كند. در اينجا «قرارداد هنجاري» هم از آن جهت ممدوح و پذيرفته است، كه شريعت و ايمان مويد آن است، نه آنكه اين قرارداد بالذات داراي اصالت باشد. اصالت ايماني- شرعي در اخلاق اسلامي وراي قرارداد اجتماعي حضور خود را اعلام مي كند و بالطبع چنان روحي در
كالبدي بي جان است و موجب مي شود حسن و قبح اخلاقي، غاياتي متافيزيكال را براي خود متصور شود. در عين حال در فلسفه اخلاق، اصلي به نام فرا اخلاق «meta ethics» وجود دارد؛ «فرا اخلاق به پرسش هايي از اين دست مي پردازد كه «خوب» و «به» به چه معنا است. آيا حقايق اخلاقي وجود دارند؟ چگونه مي توان عقايد مربوط به درست و نادرست را موجه يا از آن دفاع عقلاني كرد؟ يك ديدگاه فرااخلاقي معمولا شامل دو بخش است: 1) بخشي كه در باب سرشت امر اخلاقي است و غالبا درباره تعريف «خوب» است و 2) بخشي كه درباره روش شناسي است و از نحوه گزينش اصول اخلاقي سخن مي گويد. مثلا طبق ديدگاه نسبي گري فرهنگي (Cultural
Relativism )؛ ¤خوب يعني « آنچه كه مورد تاييد جامعه است» ¤« اصول اخلاقي تان را با پيروي از آنچه جامعه تان تائيد مي كند برگزينيد:» اين مقولات كه برخي فيلسوفان اخلاق در غرب در باب آن به بحث و فحص مي پردازند، با پرسش ها و ايرادات معرفت شناسي عميقي از جانب فلسفه اخلاق اسلامي و رئاليست هاي تعالي گرا مواجه است؛ پرسش فلسفي و معرفت شناختي ما اين است كه ملاك تعريف «خوب » بودن يك فعل چيست؟ آيا صرف تاييد جامعه و عاري بودن از هر سنخ سيطره حجيت متافيزكال و ديني باعث «خوب » بودن يك فعل مي شود؟ پاسخ معرفتي ، فلسفه اخلاق اسلامي به اين امر، به نيكي مبادي نظري بحث ما را منقح مي كند. فعلي
«خوب » محسوب مي شود كه در بادي حادث شدنش، «امرالهي» به آن تعلق گيرد. يعني از يك منبع معرفتي اساسا ديني، حكم به آن شود كه فلان فعل «خوب» است. در اينجا سه منبع «ايمان » ، «عقل» و «شريعت» نقشي مهم را ايفا مي كنند. « ايمان» به ذات اقدس حق و ديانت به ما حكم مي كند كه عامل به فعل اخلاقي باشيم، شريعت نيز احكامي دارد كه امر به عامليت به فعل اخلاقي مي كند. بنابراين؛ « خوب» آن چيزي است كه اولا مورد تاييد ديانت باشد و ثانيا جامعه هم به آن عامل باشد. در اين ميان اما اگر شق دوم يعني عامليت جامعه به فعل اخلاقي حادث نشد، ذره اي برحسن و خوب بودن فعل اخلاقي خلل وارد نمي شود، چرا كه
امرالهي مويد آن است، در عين حال «عقل فطري» نيز نقش مهمي در اين باب ايفا مي كند. عقلانيت اخلاقي كه مستتر در فلسفه اخلاق اسلامي است، خود عامل مهمي بر تميزدادن حسن و قبح هاي فعلي است . عقل ما ، به ما مي گويد كه فلان فعل قبيح است- مراد از عقل در اينجا عقل فطري است كه از ابزار انديشي و عمل گرايي صرف دوري مي كند- پس به مصداق «كل ما حكم به عقل حكم به شرع و كل ما حكم به شرع، حكم به عقل » حسن و قبح يك فعل مشخص مي شود. با اين وصف مشاهده مي شود كه آن احكام فلسفي : اخلاقي كه فلاسفه در غرب به آن اشارت دادند جداي از آنكه از «ايمان » اعراض مي كند، بالقوه حكم به «تعطيلي عقل» مي دهد. اگر
منبع معنايي حسن و قبح يك فعل، تنها و تنها جامعه باشد ، اين امر به يك كل گرايي دگماتيك ختم مي شود كه عقلانيت فردي را منكوب مي كند. از ديگر سو اين امر حكم به «سياليت اخلاقي» مي دهد، اگر تنها جامعه و عرف اصول اخلاقي را مشخص كند، بلاشك در تغييرات اجتماعي احكام اخلاق نيز دستخوش تغيير مي شود. اين امر يعني تقليل اخلاق «ethics» به هنجار «norme» در حالي كه اين هنجار است كه بايد منتسب به اخلاق باشد و اين ثابتات اخلاقي است كه عطف به لايتغير بودن خود ، موجد قوام بخشي به هنجارهاي اجتماعي است. به ديگر سخن ضمانت بقاي هنجار در جامعه، انتساب آن به يك منبع معرفتي لايتغير و اساسا ديني
است كه باعث مي شود عامل بودن به هنجار مستمرا ادامه يابد. در غير اين صورت، «سياليت اخلاقي» اي نضج مي گيرد كه با عرفي انديشي پراگماتيستي مي توان از آن تاويل هاي ماكياوليستي و غيراخلاقي داشت . با اين وصف و بر اساس آنچه كه شرح داديم «تربيت اخلاقي» انسان از جمله غاياتي است كه در اخلاق اسلامي عيان و آشكار است. اين امر در پي آن است كه انسان به درك مقام «خليفه الله» خود نائل شود و عامل باشد به مباني ديني اي كه زيست اخلاقي او تضمين كند. در اينجا، محور انسان است كه بايد نسبت خود را با دين درك كند و بداند كه ديانت فلاح و صلاح او را تضمين مي كند. شرط لازم در اين باب «ايمان »
است . آيت الله علامه طباطبايي (ره) شرط عمل صالح را التزام و اعتقاد ايماني مي داند و مي فرمايد: « ايمان زمينه ساز عمل و شرط لازم آن است و سهولت يا دشواري عمل صالح ، به شدت و ضعف ايمان بستگي دارد و متقابلا عمل صالح و تكرار آن به تعميق ايمان و افزايش آن مدد مي رساند و اين هر دو به نوبه خود، به وجودآمدن ملكات اخلاقي كه باعث صدور اعمال صالحه از فرد بدون ترديد و تامل مي شود، كمك مي كند.»فرازهايي از اسلام ، ص 238 علامه (ره) به «صدور اعمال صالحه از فرد بدون ترديد و تامل» اشارت كرده اند. اين امر بدين معنا است كه نزد انسان بايد عقلا و شرعا چنان استحكام نظري اي موجود باشد كه عامل
بودن به عمل صالح را موجب شود. جهان بيني فلسفي و ديني انسان، بايد تام و تمام به درك اين مهم نائل آيد كه «جوهر عالم» منتسب به توحيد است و ماديت جهان، امري است كه از ذات اقدس حق صادر شده است. پس اگر امر الهي به عدم آن تعلق گيرد ، «هست» بودن آن به نيست بودن بدل مي شود. همين امر ذهن را به سوي اين امر مي برد كه وراي درك حسي و معرفت كمي به جهان خارج، جوهر مستقل و عالم معنايي دگر وجود دارد كه سيرت آن حكم به عامل بودن به عمل صالح مي كند. اين امر خود اثرات تربيتي فراواني دارد، انسان در آيات و روايات بسياري به تدبر و تعقل درباب جهان هستي دعوت شده است. اين امر بدون معنا است كه فهم
جهان هستي براساس مولفه هاي معرفتي دين، خود واجد رخ عيان كردن تربيتي ديني است. انساني كه در جهان هستي و ابعاد متافيزيكال آن به غور و مداقه مي پردازد، به درك اين امر نائل مي آيد كه عالم مستقل از درك حسي او از جهان وجود دارد. بنابراين ساز و كار سامان يافتن امور اين جهاني، فقط از جنس ماديت دنيايي نيست، بلكه مولود سيطره يك نظم معنايي منتسب به ذات اقدس الله است. اعتقاد و التزام به اين امور ، باعث سامان يافتن «زيست اخلاقي» مي شود. در زيست اخلاقي كه مدنظر اسلام است ما با يك «جمع امهات» مواجهيم، يعني زيست اخلاقي اسلامي ، هم كليات رفتار فردي مانند حلم، زهد، پرهيز از صفات
رذيله و... را در برمي گيرد، هم كليات ايماني چون توكل ، محبت ، شكر و ... و هم در بردارنده امهات فلسفي و معرفت شناختي و كلاني چون ،« حق و تكليف » و تنظيم رابطه با حكومت و جهاد و علم اندوزي و ... است. بنابراين اين سخن نبي اعظم (ص) كه من نازل نشدم مگر براي بسط مكارم اخلاق، اينچنين فهم مي شود، كه «مكارم اخلاق» در اسلام تنها منحصر به جزئيات رفتاري و مبادي كلامي نيست و اساسا فلسفه سياسي و نظريه اجتماعي اسلام نيز يك فلسفه اخلاق است، في المثل در باب تعامل ميان «حق» و «تكليف» ما سويه هاي عميقي از فلسفه اخلاق مشاهده مي كنيم. هر فرد در قبال جامعه اسلامي تكاليفي دارد، اين تكاليف از
هر سنخي كه باشد، خواه اجتماعي، خواه سياسي، اساسا «تكاليفي اخلاقي» محسوب مي شود. از اين منظر حق و حقوق اسلامي- مدني نيز « اخلاقا» بايد متعلق به هر عضو جامعه اسلامي باشد ، يعني وظيفه اخلاقي حكومت اسلامي نسبت به اعضاي تحت حاكميت خود ايجاب مي كند، كه حق آنان به جاي آورده شود. شاهد اين مدعا سفارش اكيد حضرت امير(ع) خطاب به مالك اشتر است:« و اگر رعيت برتو گمان ستم برد، عذر خود را آشكارا با آنان در ميان گذار و با اين كار از بدگماني شان درآر، كه بدين رفتار، خود را به عدالت خوي داده باشي و با رعيت مدارا كرده و با عذري كه مي آوري ، بدانچه خواهي مي رسي و آنان را به راه حق در مي
آوري.» «نهج البلاغه ، نامه 53» نتيجه عرصه بحث و فحص درباب فلسفه اخلاق اسلامي، بسيار گسترده و فراخ است و اين مجمل تنها پرداختن به گوشه اي از اين ميدان موسع بود. رويكرد فلسفي به اخلاق اسلامي مي تواند، به گشايش ابواب جديدي از اين دانش ياري رساند و گره از مسائل تئوريك بسياري بگشايد و عظمت اخلاق ديني را در برابر اخلاق سكولار كه فاقد غايت باورمند به سعادت انسان است، آشكار سازد. نسبيت باوري كه بعضا در رويكردهاي فلسفي به اخلاق ديده مي شود، به طور بالقوه اين قابليت را دارد كه، «اخلاق عملي» را دست خوش تغييراتي نامطلوب كند . اين امر كاملا متضاد با اخلاق نقلي اي است كه
ميراث فكر اسلامي محسوب مي شود. اخلاقي كه اگر چه توسط برخي متكلمان بعضا يك حالت خشك كلامي پيدا مي كند، اما ثابتات و موازين روش شناختي را مطرح مي كند كه نسبيت باوري در اخلاق با آن سرسازش ندارد. اين ثابتات برعكس آنچه نسبي گرايان مطرح مي كنند، چنان از انعطاف برخوردارند كه در هنگام تغييرات ژرف اجتماعي و در مواجهه با مسائل مستحدثه اخلاقي نيز توان پاسخ دهي دارند. البته اين امر منوط به آن است كه رويكردهاي فلسفي به اخلاق اسلامي تقويت شود و معيار «عقل» نيز همواره مطمح نظر قرار گيرد.به هر روي، گزاره اخلاقي و عامل بودن به مباني اخلاق، وجه مهمي از «معرفت ديني » را سامان مي
دهد و به عبارتي به معرفت ديني جلال و جمال مي بخشد و آتش گناه را از خرمن ايمان به دور مي كند.« اخلاق اسلامي» خود بالذات گستره اي عميق ، از منابع معرفتي- فلسفي را پيش روي آدمي مي گشايد كه در جدل هاي معرفتي، توشه فلسفي آدمي را غني و لايزال مي كند.