مسئله حفظ «اصالت»

دکتر کریم مجتهدی / «تانکواین» فرانسوی که به زبان فارسی مسلط بود، سفرنامه‎ای دارد که در آن می‎نویسد: «ایرانی‎‎ها تا به ما می‎رسیدند، وسایل جنگی از ما می‎خواستند و ما یک نفر را در آن‎ها نمی‎دیدیم که بخواهد زیربنای پیشرفت صنعتی غرب را از ما بپرسد.» این‎خصوصیت از همان موقع تا به امروز بین ما رایج است؛ یعنی آن‎چه که توجه می‎کنیم، ظواهر تمدن غربی است برای این‎که فکر می‎کنیم این ظواهر جنبه کاربردی دارد.

کد خبر : 210222
معمولا10 سال آخر قرن پانزدهم و 70 سال اول قرن شانزدهم، دوره تجدید حیات فرهنگی غرب خوانده می‎شود؛ یعنی در این زمان چهره و نگاه جدیدی نسبت به عالم پیدا شد. گویی انسان جدیدی به عالم قدم گذاشته است. در این ایام نفوذ پروتستان‎‎ها و تبلیغ آن‎ها علیه کاتولیک‎‎ها شروع ‎شد و جنگ‎‎های زیادی رخ داد. براساس تعالیم «لوتر» و اطرافیانش تحولات عمیقی به‎وجود آمد که این تحولات در عرصه‎‎های مختلفی مانند هیأت هم مشاهده ‎شد و انقلاب کوپرنیکی رخ داد. همچنین در عرصه هنر و صنایع با وجود لئوناردو داوینچی تغییرات عمده‎ای صورت گرفت. توماس مور «ناکجاآباد» را نوشت و در سیاست هم «ماکیاول» و متفکران سیاسی دیگر ظهور ‎کردند که اولویت را به عمل می‎د‎ادند و ارزش‎‎‎های اخلاقی را تا حدودی کنار ‎گذاشتند. به هر حال براساس تعالیم جدید، تحولات عمیقی در عرصه‎‎های مختلف به‎وجود آمد که نشان می‎دهد مردم دیگر وضع موجود را قبول نداشته و چیز دیگری می‎خواهند. این عصر تحول پیدا می‎کند و در قرن 18 به دوره‎ای تبدیل می‎شود که نام آن روشنگری و منورالفکری است. منورالفکر‎های کشور ما در دوران مشروطه به این مبادی و مسائل توجه داشتند. نحله‎‎های متفکران عصر روشنگری متفکران عصر روشنگری به نحله‎‎های مختلفی تقسیم می‎شوند. «منتسکیو» تحولاتی را در حقوق ایجاد می‎کند و کتاب «روح‎القوانین» را می‎نگارد که به‎نوعی نماد روشنگری فرانسه است. از این رو تفکیک قوا را بیان می‎‎کند. «دیدرو» و «ولتر» در فرانسه خیلی مهم و تأثیرگذار هستند. همه این مباحث در دوره روشن‎فکری ایران به همین صورت مستقیم و با همین الفاظ مطرح می‎شود. ولتر از اولین افرادی است که به فیزیک نیوتنی توجه کرد و این مسائل را در فرانسه رواج داد. وی در سال 1732 میلادی کتابی با عنوان «تفکرات(فلسفه) انگلیسی» منتشر کرد که در آن از حکومت و اقتصاددان‎‎های انگلیسی و انتخابات در انگلستان و علمای این کشور از فرانسیس بیکن تا جان لاک تجلیل می‎‎کرد. «جان لاک» دانش بشری و عقل را اکتسابی می‎داند و می‎گوید: «من در فاهمه چیزی نمی‎یابم که قبلا در حس نبوده باشد.» تأکید بر این حرف‎‎ها در عصر جدید خیلی مهم است. ولتر اشاره می‎کند که حتی فلسفه‎‎های اصالت عقل دکارتی آن کاربردی را که لازم است ندارند؛ یعنی دکارت جزء روشن‎فکران اصلی نیست. در انقلاب فرانسه ولتر و جان لاک در جناح راست انقلاب مؤثر و مهم هستند. عصر جدید قانون می‎خواهد که بنیان‎گذار آن منتسکیو است. مبارزه با خرافات که نماینده آن ولتر است و تفکر جدید که نماینده آن جان لاک است. نماینده جناح دیگر انقلاب فرانسه «ژان ژاک‎روسو» است که بر «روبسپیر» و اطرافیان که جزء جناح افراطی انقلاب فرانسه هستند، تأثیر داشته است. این افکار به‎صورت کامل از اوایل قرن 19 میلادی یعنی از دوره سلطنت فتحعلی‎شاه و ولیعهدی عباس‎میرزا از طریق روسیه و فرانسه وارد ایران شد. یکی از مسائلی که این ورود را تشدید می‎کند، جنگ با ترک‎‎ها در زمان عباس‎میرزاست که دولت ایران از فرانسه کمک گرفته و عده‎ای مستشار به فرماندهی ژنرال گاردین وارد تبریز شدند. «تانکواین» فرانسوی که به زبان فارسی مسلط بود، سفرنامه‎ای دارد که در آن می‎نویسد: «ایرانی‎‎ها تا به ما می‎رسیدند، وسایل جنگی از ما می‎خواستند و ما یک نفر را در آن‎ها نمی‎دیدیم که بخواهد زیربنای پیشرفت صنعتی غرب را از ما بپرسد.» این‎خصوصیت از همان موقع تا به امروز بین ما رایج است؛ یعنی آن‎چه که توجه می‎کنیم، ظواهر تمدن غربی است برای این‎که فکر می‎کنیم این ظواهر جنبه کاربردی دارد. یعنی به عمق مسأله نمی‎توانیم برسیم. این نحوه ورود منورالفکری به ایران است. یعنی ما اضطرارا به صنایع غربی در زمان صفویه برای مقابله با عثمانی و در زمان قاجار توسط عباس‎میرزا برای مقابله با روس‎‎ها توجه کردیم. تمام افرادی که در دوره قاجار گرایش به غرب دارند، همگی توجه به عصر منورالفکری اروپا دارند. استثنائی هم در این مورد وجود ندارد. سردسته و نماد اصلی منورالفکری ایرانی «میرزا ملکم‎خان ارمنی» است که نقش بسیار مهمی دارد. وی مظهر منورالفکری دوره قاجار است که با تمام ایرانی‎‎های دیگر فرق دارد و واقعا شخص متفاوتی است؛ هم از لحاظ وطن‎پرستی و هم از لحاظ آگاهی‎اش از غرب. او یک زبان‎دان تراز اول است که فرانسه و انگلیسی را بسیار خوب می‎داند و به سبب این‎که در غرب شناخته شده است و شخصیت خاصی دارد، مورد توجه داخل و خارج از کشور است. اما با توجه به ویژگی‎‎هایی که داشته، انسان خائنی بوده است. در واقع او خواسته است که از تمام اعتبارش سوء‎استفاده شخصی کند. در تمام نامه‎‎هایی که اکنون در کتابخانه ملی فرانسه نگهداری می‎شود، معلوم است که رشوه می‎خواهد. سید‎جمال‎الدین اسدآبادی نفر دیگری که با ملکم‎خان تقریبا هم دوره است، سید‎جمال‎الدین اسدآبادی است. او ادعای اسلام ناب و دوره اول اسلام را دارد و تصور می‎کند که در اسلام اولیه خرافات نبوده و فقط توجه به علوم و پیشرفت مدنظر بوده است. وی عقب‎‎افتادگی ایران را توصیف می‎کند که ما از تمام وسایل رفاهی و زندگی محروم هستیم. سید‎جمال در تمام کشور‎های خاورمیانه حضور داشته و تماس‎‎هایی با خارج داشته است و دوره‎ای در انگلستان و ترکیه بوده و در استانبول مجله‎ای بر ضد ‎دولت ایران چاپ می‎کرد و گرداگردش را گروهی منورالفکر گرفته بودند. این‎ها جناح سیاسی را نشان می‎دهند که برخلاف خیلی‎های دیگر اسلام را انکار نمی‎کنند اما با وجود این که این‎ها خود را مسلمان می‎دانند، در گروهشان افراد بابی و... هم بوده است. از منورالفکر‎های دیگری که مهم هستند «میرزافتحعلی آخوندزاده» است که هم آزادی‎خواه و هم تجددخواه و طرفدار پیشرفت و ترقی است که رساله‎ای هم در این‎باره نوشته و از متفکران قرن هجدهم اقتباس کرده است. ملکم‎خان، اسدآبادی و آخوندزاده همه ترقی‎خواه بودند و می‎خواستند با خرافات مبارزه کنند ولی روش آنها در رسیدن به این هدف خیلی با هم فرق دارد. شخصا فکر می‎کنم که میرزافتحعلی آخوندزاده با تمام انتقاداتش، انسان پاک‎تر و صاف‎تری است تا میرزاملکم‎خان؛ یعنی اصیل‎تر و بومی‎تر است. آن‎هایی که در تاریخ عصر ناصری در مقابل غرب‎گرایی عکس‎العمل نشان می‎دهند، سنت‎خواه هستند. در دوره قبل از مشروطه آن‎هایی که شریعت می‎خواهند، عدالت و درستی اجرای آن ‎را نیز می‎خواهند که تضاد میان متجددان و طرفداران سنت خیلی شدید نیست ولی در دوره مشروطیت این مسأله خیلی شدید شد. بعد از دوره مشروطیت تقابل شیخ فضل‎الله نوری و دیگر مشروطه‎خواهان وجود دارد؛ یعنی اختلافی که در دوره اول بالقوه است و همه آن‎ها مخالف استبداد و طرفدار عدالت هستند؛ زمانی که مشروطیت می‎خواهد تحقق پیدا کند آن اختلاف به منصه‎ظهور می‎رسد و دیگر اختلاف‎‎ها علنی می‎شود و شیخ فضل‎الله نوری می‎گوید که من مشروطه، عدالت و رأی مردم را می‎خواهم. این اختلاف در میان ترقی‎خواهان هم هست. از دیگر غرب‎گرایان این دوره که خیلی هم انقلابی نیست و در حاشیه مانده، «طالب‎زاده نجارتبریزی» معروف به «طالب‎اف» است که مشروطه‎خواه و آزادی‎خواه هم بوده ولی اهل سیاست نیست و راجع‎به تعلیم و تربیت کار کرده و کتابی به‎نام «احمد» در مورد تعلیم و تربیت نوشته که تقلیدی از «امیل» روسو است. وی فکر می‎کند که ایران با این ‎روش می‎تواند سامان بهتری پیدا کند. از دیگر افراد «رُشدیه» است که به فکر ساخت مدارس و تعلیم و تربیت بود. این‎ها روشن‎فکران متأخر و مربوط به دوره بعد از پهلوی هستند. حرف آخر در پایان باید تأکید کنم که وقتی اصالت خود را حفظ کنیم، باقی خواهیم ماند. برای این‎که اصلا هویت ما تاریخ ماست. اگر از گذشته خود گسسته شویم چیزی باقی نخواهد ماند؛ نه تجدد کاذب را بخواهیم و نه سنت تصنعی را؛ سنت واقعی را بخواهیم که با تجدید حیات آن، سنت خود را حفظ کنیم
لینک کوتاه :

با دوستان خود به اشتراک بگذارید: