مسئله حفظ «اصالت»
دکتر کریم مجتهدی / «تانکواین» فرانسوی که به زبان فارسی مسلط بود، سفرنامهای دارد که در آن مینویسد: «ایرانیها تا به ما میرسیدند، وسایل جنگی از ما میخواستند و ما یک نفر را در آنها نمیدیدیم که بخواهد زیربنای پیشرفت صنعتی غرب را از ما بپرسد.» اینخصوصیت از همان موقع تا به امروز بین ما رایج است؛ یعنی آنچه که توجه میکنیم، ظواهر تمدن غربی است برای اینکه فکر میکنیم این ظواهر جنبه کاربردی دارد.
کد خبر :
210222
معمولا10 سال آخر قرن پانزدهم و 70 سال اول قرن شانزدهم، دوره تجدید حیات فرهنگی غرب خوانده میشود؛ یعنی در این زمان چهره و نگاه جدیدی نسبت به عالم پیدا شد. گویی انسان جدیدی به عالم قدم گذاشته است. در این ایام نفوذ پروتستانها و تبلیغ آنها علیه کاتولیکها شروع شد و جنگهای زیادی رخ داد. براساس تعالیم «لوتر» و اطرافیانش تحولات عمیقی بهوجود آمد که این تحولات در عرصههای مختلفی مانند هیأت هم مشاهده شد و انقلاب کوپرنیکی رخ داد. همچنین در عرصه هنر و صنایع با وجود لئوناردو داوینچی تغییرات عمدهای صورت گرفت. توماس مور «ناکجاآباد» را نوشت و در سیاست هم «ماکیاول» و متفکران سیاسی دیگر ظهور کردند که اولویت را به عمل میدادند و ارزشهای اخلاقی را تا حدودی کنار گذاشتند. به هر حال براساس تعالیم جدید، تحولات عمیقی در عرصههای مختلف بهوجود آمد که نشان میدهد مردم دیگر وضع موجود را قبول نداشته و چیز دیگری میخواهند. این عصر تحول پیدا میکند و در قرن 18 به دورهای تبدیل میشود که نام آن روشنگری و منورالفکری است. منورالفکرهای کشور ما در دوران مشروطه به این مبادی و مسائل توجه داشتند. نحلههای متفکران عصر
روشنگری متفکران عصر روشنگری به نحلههای مختلفی تقسیم میشوند. «منتسکیو» تحولاتی را در حقوق ایجاد میکند و کتاب «روحالقوانین» را مینگارد که بهنوعی نماد روشنگری فرانسه است. از این رو تفکیک قوا را بیان میکند. «دیدرو» و «ولتر» در فرانسه خیلی مهم و تأثیرگذار هستند. همه این مباحث در دوره روشنفکری ایران به همین صورت مستقیم و با همین الفاظ مطرح میشود. ولتر از اولین افرادی است که به فیزیک نیوتنی توجه کرد و این مسائل را در فرانسه رواج داد. وی در سال 1732 میلادی کتابی با عنوان «تفکرات(فلسفه) انگلیسی» منتشر کرد که در آن از حکومت و اقتصاددانهای انگلیسی و انتخابات در انگلستان و علمای این کشور از فرانسیس بیکن تا جان لاک تجلیل میکرد. «جان لاک» دانش بشری و عقل را اکتسابی میداند و میگوید: «من در فاهمه چیزی نمییابم که قبلا در حس نبوده باشد.» تأکید بر این حرفها در عصر جدید خیلی مهم است. ولتر اشاره میکند که حتی فلسفههای اصالت عقل دکارتی آن کاربردی را که لازم است ندارند؛ یعنی دکارت جزء روشنفکران اصلی نیست. در انقلاب فرانسه ولتر و جان لاک در جناح راست انقلاب مؤثر و مهم هستند. عصر جدید قانون میخواهد که
بنیانگذار آن منتسکیو است. مبارزه با خرافات که نماینده آن ولتر است و تفکر جدید که نماینده آن جان لاک است. نماینده جناح دیگر انقلاب فرانسه «ژان ژاکروسو» است که بر «روبسپیر» و اطرافیان که جزء جناح افراطی انقلاب فرانسه هستند، تأثیر داشته است. این افکار بهصورت کامل از اوایل قرن 19 میلادی یعنی از دوره سلطنت فتحعلیشاه و ولیعهدی عباسمیرزا از طریق روسیه و فرانسه وارد ایران شد. یکی از مسائلی که این ورود را تشدید میکند، جنگ با ترکها در زمان عباسمیرزاست که دولت ایران از فرانسه کمک گرفته و عدهای مستشار به فرماندهی ژنرال گاردین وارد تبریز شدند. «تانکواین» فرانسوی که به زبان فارسی مسلط بود، سفرنامهای دارد که در آن مینویسد: «ایرانیها تا به ما میرسیدند، وسایل جنگی از ما میخواستند و ما یک نفر را در آنها نمیدیدیم که بخواهد زیربنای پیشرفت صنعتی غرب را از ما بپرسد.» اینخصوصیت از همان موقع تا به امروز بین ما رایج است؛ یعنی آنچه که توجه میکنیم، ظواهر تمدن غربی است برای اینکه فکر میکنیم این ظواهر جنبه کاربردی دارد. یعنی به عمق مسأله نمیتوانیم برسیم. این نحوه ورود منورالفکری به ایران است. یعنی ما اضطرارا
به صنایع غربی در زمان صفویه برای مقابله با عثمانی و در زمان قاجار توسط عباسمیرزا برای مقابله با روسها توجه کردیم. تمام افرادی که در دوره قاجار گرایش به غرب دارند، همگی توجه به عصر منورالفکری اروپا دارند. استثنائی هم در این مورد وجود ندارد. سردسته و نماد اصلی منورالفکری ایرانی «میرزا ملکمخان ارمنی» است که نقش بسیار مهمی دارد. وی مظهر منورالفکری دوره قاجار است که با تمام ایرانیهای دیگر فرق دارد و واقعا شخص متفاوتی است؛ هم از لحاظ وطنپرستی و هم از لحاظ آگاهیاش از غرب. او یک زباندان تراز اول است که فرانسه و انگلیسی را بسیار خوب میداند و به سبب اینکه در غرب شناخته شده است و شخصیت خاصی دارد، مورد توجه داخل و خارج از کشور است. اما با توجه به ویژگیهایی که داشته، انسان خائنی بوده است. در واقع او خواسته است که از تمام اعتبارش سوءاستفاده شخصی کند. در تمام نامههایی که اکنون در کتابخانه ملی فرانسه نگهداری میشود، معلوم است که رشوه میخواهد. سیدجمالالدین اسدآبادی نفر دیگری که با ملکمخان تقریبا هم دوره است، سیدجمالالدین اسدآبادی است. او ادعای اسلام ناب و دوره اول اسلام را دارد و تصور میکند که در
اسلام اولیه خرافات نبوده و فقط توجه به علوم و پیشرفت مدنظر بوده است. وی عقبافتادگی ایران را توصیف میکند که ما از تمام وسایل رفاهی و زندگی محروم هستیم. سیدجمال در تمام کشورهای خاورمیانه حضور داشته و تماسهایی با خارج داشته است و دورهای در انگلستان و ترکیه بوده و در استانبول مجلهای بر ضد دولت ایران چاپ میکرد و گرداگردش را گروهی منورالفکر گرفته بودند. اینها جناح سیاسی را نشان میدهند که برخلاف خیلیهای دیگر اسلام را انکار نمیکنند اما با وجود این که اینها خود را مسلمان میدانند، در گروهشان افراد بابی و... هم بوده است. از منورالفکرهای دیگری که مهم هستند «میرزافتحعلی آخوندزاده» است که هم آزادیخواه و هم تجددخواه و طرفدار پیشرفت و ترقی است که رسالهای هم در اینباره نوشته و از متفکران قرن هجدهم اقتباس کرده است. ملکمخان، اسدآبادی و آخوندزاده همه ترقیخواه بودند و میخواستند با خرافات مبارزه کنند ولی روش آنها در رسیدن به این هدف خیلی با هم فرق دارد. شخصا فکر میکنم که میرزافتحعلی آخوندزاده با تمام انتقاداتش، انسان پاکتر و صافتری است تا میرزاملکمخان؛ یعنی اصیلتر و بومیتر است. آنهایی که در
تاریخ عصر ناصری در مقابل غربگرایی عکسالعمل نشان میدهند، سنتخواه هستند. در دوره قبل از مشروطه آنهایی که شریعت میخواهند، عدالت و درستی اجرای آن را نیز میخواهند که تضاد میان متجددان و طرفداران سنت خیلی شدید نیست ولی در دوره مشروطیت این مسأله خیلی شدید شد. بعد از دوره مشروطیت تقابل شیخ فضلالله نوری و دیگر مشروطهخواهان وجود دارد؛ یعنی اختلافی که در دوره اول بالقوه است و همه آنها مخالف استبداد و طرفدار عدالت هستند؛ زمانی که مشروطیت میخواهد تحقق پیدا کند آن اختلاف به منصهظهور میرسد و دیگر اختلافها علنی میشود و شیخ فضلالله نوری میگوید که من مشروطه، عدالت و رأی مردم را میخواهم. این اختلاف در میان ترقیخواهان هم هست. از دیگر غربگرایان این دوره که خیلی هم انقلابی نیست و در حاشیه مانده، «طالبزاده نجارتبریزی» معروف به «طالباف» است که مشروطهخواه و آزادیخواه هم بوده ولی اهل سیاست نیست و راجعبه تعلیم و تربیت کار کرده و کتابی بهنام «احمد» در مورد تعلیم و تربیت نوشته که تقلیدی از «امیل» روسو است. وی فکر میکند که ایران با این روش میتواند سامان بهتری پیدا کند. از دیگر افراد «رُشدیه» است که به
فکر ساخت مدارس و تعلیم و تربیت بود. اینها روشنفکران متأخر و مربوط به دوره بعد از پهلوی هستند. حرف آخر در پایان باید تأکید کنم که وقتی اصالت خود را حفظ کنیم، باقی خواهیم ماند. برای اینکه اصلا هویت ما تاریخ ماست. اگر از گذشته خود گسسته شویم چیزی باقی نخواهد ماند؛ نه تجدد کاذب را بخواهیم و نه سنت تصنعی را؛ سنت واقعی را بخواهیم که با تجدید حیات آن، سنت خود را حفظ کنیم