آيا ولايت فقيه مقيد به قانون اساسي است؟
براي ولي امر، پانزده شرط ذكر كرده اند؛ يعني براي متصدي اين مقام، پانزده شرط ذكر كردهاند. شما، در يك جايي، براي منصبي، اين قدر شرايط ديديد؟ در يك موضوعي؟ در هر كشوري كه بخواهيد حساب كنيد، اين قدر شرايط كه اسلام جعل كرده است، آنان هم جعل كرده اند؟ بعضي كه خيال ميكنند و در نوشتهها و امثال اينها مينويسند كه «اين، بر ميگردد به اينكه ديكتاتوري است» يا فرض بفرماييد كه «اين، يك حكومت جبار و يك السلطه الجباره، سلطه ديكتاتوريه است، اين، واقعا، بيانصافي است؛ براي اينكه اين شرايط، اگر يكي مفقود. شود، او، از منصب ساقط ميشود.
کد خبر :
213280
نطقهای افتتاحیه آیتالله مشکینی در ابتدای اجلاسیههای خبرگان در واقع یک درس اخلاق و سیاستورزی فشرده آنهم برای فحول و بزرگان انقلاب اسلامی بود. در این نطقهای کوتاه، هم بحثهای جامعی در مورد ولایت فقیه، شئون و نفوذ آن، ولایت امر و... شده است و هم در مورد مسائل روز موضعگیریهایی در شأن و طراز این مجلس و نخبگان حاضر در آن از لسان فقیه مجاهد شده است. آیتالله مشکینی در نطق زیر که مربوط به اجلاسیه بهمن ماه سال 79 است، بهطور مبسوط به این شبهه که آیا اختیارات ولی فقیه مقید به قانون اساسی است، پرداخته است. این شبهه در آن زمان از سوی رسانههای جریان حاکم بر
دولت به منظور تضعیف جایگاه ولایت فقیه مطرح میشد و رئیس وقت مجلس خبرگان، با ادله فقهی این بحث را توضیح میدهد که تنها مصادیقی از اختیارات ولی فقیه در قانون اساسی آمده است : «رهبر و ولي امر مردم گاهي معصوم است و گاهي غير معصوم. آنان كه معصوماند، خداوند، براي آنان سه رقم ولايت جعل كرده است انشا فرموده است. ولي امري كه معصوم است، چه امام و چه پيامبر گرامي، خداوند، براي آنان، سه رقم منصب قرار داده است: سه رقم ولايت قرار داده است يك ولايت تكويني براي اعضاي عالم، فيالجمله و يك ولايت تشريعي بر مجموعه دين و قوانيني كه در اختيار آنان قرار داده است و يك ولايت
تشريعي بر نفوس و اموال مردم. ولايت تكويني را، بحثي در آن نداريم. پيامبر صلي الله عليه و آله وائمه عليهم السلام اين ولايت را داشتند و انبياي گذشته هم اين ولايت داشتند، منتها نه بر تمام عالم، بر چيزهاي مختصري از اجزاي عالم. معناي ولايت تكويني، قدرت است. حضرت ابراهيم عليه السلام دربارهاش وارده شده است كه «ثم اجعل علي كل جبل منهن جزءًا ثم ادعهن ياتينك سعيا» اين «ثم ادعهن ياتينك سعيا» يعني بخوان آنها را، آن اجزايي كه اجزاي ميته است، همه آنها را بخوان كه اگر تو بخواني آنها دعوت تو را اجابت ميكنند. اين، ولايت تكويني است «ثم ادعهن تاتينك سعيا»، خواند و آنها هم
زنده شدند و آمدند. اين، يكي از مصاديق روشن ولايت تكويني بر چيزي از اجزاي عالم است. يا مثلاً [درباره] حضرت عيسي، علي نبينا و آله و عليه السلام، آمده است:«اني اخلق لكم من الطين كهيه الطير فانفخ فيه فيكون طيرا» اين «انفخ فيه فيكون طيرا»، روح بخشيدن است؛ اين ولايت تكويني است؛ اين، قدرت را دارد كه نفخ روح ميكند بر جماد و جماد حيات پيدا ميكند يا درباره حضرت موسي، علي نبينا و آله و عليه السلام، آمده است:«اضرب بعصاك الحجر فانفجرت منه اثنتا عشره عينا» اين «انفجرت منه اثنتا عشره عينا» ولايت تكويني است. يك سنگ را حساب كنيد سنگ مكعبي كه شش تا سطح دارد و در روي زمين
گذاشته، دور تا دور آن، چهار سطح دارد، با عصا به سنگ زده و از هر سطحي از سطوح اطراف اش، سه چشمه ظاهر شده است:«فانفجرت منه اثنتا عشره عينا» اين، خودش، يك ولايت تكويني است. انبيا عليهم السلام اين ولايت تكويني را داشتند و راجع به پيامبر گرامي هم كه روشن است مرحوم كمپاني ميفرمايد كه: و ما الكليم و ما العصار و ماالحجر فهو بسبابته شق القمر. او ميگويد:« از كليم و عصار. حجر، صحبت ميكنيد و حال اينكه اينها مهم نيست، بلكه اينكه با سبابه، از اينجا تا آنجا تأثير داشته باشد، اين ولايت تكويني مهم است» به هر حال، اين ولايت را انبيا و ائمه عليهم السلام داشتند و ما، كاري به
اين ولايت نداريم. ولايت دوم، ولايت تشريعي، انشايي، جعلي از طرف پروردگار براي معصوم نسبت به دين است. مجموعه قوانيني كه خدا به دست پيامبر، به ائمه عليهم السلام داده است، به آنها ولايت داده كه چيزي كم كنند يا زياد كنند، نه تصرفاتي كه اركان را تغيير دهد، بلكه تصرفاتي في الجملهاي را در اين دين داشته باشند. در بعضي از تعبيرات ادعيه و زيارات هم ديده ميشود كه «المفوض اليهم دين الله». اين تفويض، معنايش همين ولايت تشريعي است. پيامبر گرامي صلي الله عليه و آله از اين ولايت خيلي استفاده كرده است. مثلاً، در ميقاتهاي مكه دارد كه «من المواقيت التي وقتها رسول الله»
«وقتها»، يعني، او، مواقيت را جعل كرده است حالا، صلاح بود پنج تا جعل كند و يك وقت صلاح ميشود و اگر بخواهد، 10 تا مواقيت جعل كند. يا سدسي كه ديديد براي جد و جده، در صورتي كه پدر و مادر موجود است، مرتبه اول موجود است، براي مرتبه ثاني هم يك سدسي جعل كرده، منتها به نحو استحباب، از اين قبيل است. بالاتر از اينها، همين نمازي است كه ميخوانيم. آنچه را كه خدا جعل كرده و واجب كرده، ده ركعت در شبانه روز است، ولي پيامبر گرامي صلي الله عليه و آله هفت ركعت ديگر را اضافه كرده است. اين اضافه كردن، مربوط به ولايت تشريعي آن حضرت است. در مورد زكات دارد كه «وضعها رسول الله صلي الله
عليه و آله »؛ اين ولايت تشريعي است. ما با اين هم خيلي بحث نداريم و از اين هم ميگذريم. تا اينجا، دو ولايت تكويني و تشريعي را گفتيم. معناي تشريعي هم آن است كه بر مجموعه قوانين و دين، ولايت دارد. عمده بحث، ولايت تشريعي پيامبر و ائمه عليهم السلام بر نفوس و اموال مردم است. آنان، اين سه ولايت را دارند. از اين سه رقم ولايت، يكي از آنها درباره ولي امر است كه المنصوب من قبل المعصوم است. آناني كه از قبل المعصوم، منصوب هستند، چه در زمان حضورشان باشند، مانند مالك اشتر و سلمان فارسي و عبدالله بن عباس، و عبيدالله بن عباس و چه در زمان غيبت باشند، اينان را كه نصب ميكند، اينان،
ولايت تشريعي دارند. اين، از طرف معصوم، قابل جعل است دو رقم ولايت، مخصوص معصوم و يك رقم ولايت، اين ولايت اخير، در ولي امر مسلمانان است، منتها در زمان حضور آنان، مثل مالك اشتر است كه براي او ولايت جعل كرد و در زمان غيبت هم به نحو عام، ولايت جعل كرده و مصاديق را هم خود مردم و خود كساني كه متصدياند، بايد پيدا كنند. ما، بحث مان، درباره اين ولايت سوم است اين، نكته اول بود، راجع به اصل ولايت و جعل ولايت. نكته دوم كه لازم ديدم عرض كنم، اين است كه اين قسم سوم از ولايت كه براي ولي امر جعل شده، براي منصوبان جعل شده، سعه و ضيق اين ولايت، چه اندازه است؟ ولايتي كه براي مالك
اشتر در آن عصر جعل شده بود، ولايتي كه براي رهبر عظيم الشان ما، ولايتي كه براي امام امت، رضوانالله عليه، و همه آنان كه خواهند بود، طول و عرض و سعه و ضيق اين ولايت چقدر است؟ اينجا ميتوانيم بگوييم، ولايت اينان، همان ولايت و سعه و ضيق آن، همان است كه معصوم داشته است، چرا؟ علتاش چيست؟ براي اينكه ولايت را ببينيد! چرا براي غير معصوم، چرا براي مالك اشتر در يك منطقهاي مهم و بزرگ، ولايت جعل ميكند و چرا براي امام امت در يك كشوري اگر بشود در تمام دنيا، ولايت جعل ميكند؟ اصلا، ملاك اين ولايت چيست؟ پيدا است ملاك اين ولايت به حفظ صلاح امت، رعايت صلاح امت، حسن
تربيت و تدبير در امور دنيا و دين آنان است. ملاك اين ولايت و عله الولايه، عبارت ازاين است كه او بتواند مردم را خوب تربيت كند و صلاح امور آنان را خوب انجام بدهد. اين ملاك است و علت ولايت است و شما، در اصول، اين مسئله را مطرح كرديد كه «العله تعمم و تخصص»؛ علت، معلول را تعميم ميدهد. اگر حرمتي روي خمر رفته باشد، به علت اسكار، اگر اسكار در غير خمر هم پيدا شود، همان حرمت را روي آن ميآورد. العله تعمم كما اينكه تخصص، يعني اگر در خمر، در خود خمري كه موضوع حكم است، آن علت نباشد، آن حرمت معلوم نيست كه اينجا بيايد، يعني نميآيد. بنابراين، شما ببينيد كه روي چه جهت، شرع، اين
ولايت را جعل كرده است اگر ولايت، به اين لحاظ است، ديگر معنا ندارد كه ما ولايت را به بعضي از امور، مقيد كنيم. همين قانون، در فقه، در اصول عملي ميشود كه العله تعمم. البته، عقلا هم همين طور است. پس، ملاك ولايت، آن است كه، آن چه به صلاح ملت است، به صلاح امت است و مقتضاي حسن تدبير امت است، نسبت به آن، ولايت دارد و اختصاص به چيزهايي خاص پيدا نميكند. بنابراين آن چه از مصاديق، در قانون اساسي نوشته شده است، مصداق است والا معنا ندارد به اينكه فرض كنيد كه فرمانداري در جايي باشد، بگويد:«شما، فرمانداري تان، حيطه قدرت تان، قلمروتان، نصف اين شهر هست و نصف ديگر نيست»! اين،
معنا ندارد ! همان ملاك، در همه جا هست! مثلاً اگر ولي امر مسلمانان، يك وقت ببيند كه صلاح است كه وقت بگويد، اين صندوقهايي كه چندين صندوق، اگر بخواهند بشمارند، يك مفسدهاي پيدا ميشود، بگويد و دستور دهد. به اينكه «نه؛ لزوم ندارد و در همه صندوقهايي اصاله الصحه جاري كنيد و طبق قانون عمل كنيد»، اين ولايت نافذ است و لازم نيست در قانون اساسي بيايد يا اينكه ببيند، در اين كشور ما، صد نشريه هست، صلاح را در اين ببيند كه بيست تا از اين نشريهها را براي اينكه صلاح امت است، صلاح دين و دنياي ملت است، آنجا، امر كند، بگويد:«اين، نشر داده نشود»، اين، جزء ولايت او است؛ براي
اينكه تمام اينها، روي مصالح و مفاسد است. معناي اطلاق ولايت همين است و معناي عموم ولايت، همين است؛ يعني، ولايت دارد در تمام اموري كه به صلاح ملت است، در تمام اموري كه به اقتضاي حسن تدبير، انجام ميگيرد تمام اينها، مورد ولايت حساب ميشود. بنابراين ولايت مطلقه، يك امر عقلي است. اين اتلاقي ما، در اينجا ذكر ميكنيم، اين اطلاق، مقتضاي قاعده است و مقتضاي حكم عقل است. معناي اطلاق، اين نيست كه بعضي خيال ميكنند كه عني در تمام زندگي مردم ولايت داشته باشد! و دخالت داشته باشد! نه! ولايت مطلقه، يعني وليامر مسلمانان، در هر چه كه به صلاح ملت است، در هر چه كه حسن تدبير
امور ملت تقاضا ميكند، نسبت به آن، ولايت دارد. بنابراين طول و عرض ولايت، از اينجا معلوم ميشود و سعه ولايت، معلوم ميشود. سعه ولايت، تابع علت ولايت است اين، يك نكته ديگري بود كه خلاصه عرض كردم. نكته سوم هم كه ميخواستم عرض كنم، اين است كه مقام ولايت، بسيار خطير است، امري است هم خطير و هم خطرناك و هم بزرگ؛ براي اينكه امور يك كشور عظيمي و اگر ممكن شود يك مملكتهايي را در زير نظر او قرار ميدهد بنابراين، اين، امر خطيري است و لذا شارع براي كسي كه اين ولايت را بر او جعل كرده است، خصوصياتي و شرايطي قرار داده است. آن طوري كه استفاده كرديم و آقايان استفاده كردند و
نوشتند، براي ولي امر، پانزده شرط ذكر كرده اند؛ يعني براي متصدي اين مقام، پانزده شرط ذكر كردهاند. شما، در يك جايي، براي منصبي، اين قدر شرايط ديديد؟ در يك موضوعي؟ در هر كشوري كه بخواهيد حساب كنيد، اين قدر شرايط كه اسلام جعل كرده است، آنان هم جعل كرده اند؟ اسلام، پانزده شرط جعل كرده است ده تا از اين شرط را در باب مرجعيت تقليد ذكر ميكنند: البلوغ و العقل و الاسلام و الايمان و العدالة ـ اين پنج شرط است ـ و طهارة المولد و الحرية و الذكورية و حيات و اعلميت اين هم پنج شرط ديگر است. اينها را در مرجع تقليد ذكر ميكنند كه همه هم در ولايت امر هست پنج تاي ديگر، در قانون
اساسي است: بينش سياسي؛ مديريت؛ مدبريت؛ حسن اداره؛ اسلام، پانزده شرط براي تصدي اين مقام ذكر كرده است. اين را براي چه اين طور كرده است؟ براي اينكه اين منصب، منصب عظيمي است و بايد كنترل بشود و شخصي كه متصدي اين كار است، با اين قيود، مقيد شود؛ يعني، شارع، بهترين راه را براي حفظ اين مقام، ملاحظه كرده است. بعضي كه خيال ميكنند و در نوشتهها و امثال اينها مينويسند كه «اين، بر ميگردد به اينكه ديكتاتوري است» يا فرض بفرماييد كه «اين، يك حكومت جبار و يك السلطه الجباره، سلطه ديكتاتوريه است، اين، واقعا، بيانصافي است؛ براي اينكه اين شرايط، اگر يكي مفقود. شود، او،
از منصب ساقط ميشود. اين همه شرايط براي همين است و ظاهر مطلب براي اين است كه با اين شرايط، شرع اسلام، خوب كنترل كرده است. فلذا ما عرض ميكنيم به اينكه اسلام، به ولي امر، سلطه خوبي داده است و ولي امر را داراي يك شرايطي ذكر كرده است. بحمدالله، تا حال، از زمان انقلاب تا حال بحمدالله، ما، در مسئله ولايت امرو در شرايط ولايت امر، موفق بودهايم و ان شاء الله، اميدواريم كه همين طور باشد تا ظهور حضرت بقيه لله، ارواحناله الفداء.»
«بخشي از بيانات آيت الله مشكيني در اجلاس پنجم دوره سوم، جلسه اول 24/11/1379»