پول نفت سر سفره «الجزیره»+عکس
مدیران و مسئولان الجزیره ادعا می کنند که تنها شبکه مستقل عربی هستند اما نحوه تامین مالی این شبکه این ادعا را با ابهامات جدی مواجه می کند. در آغاز، امیر قطر با اهدای مبلغی به میزان 150 میلیون دلار آغاز به کار این شبکه را ممکن ساخت و از سال 2004 نیز امیر قطر هر ساله 30 میلیون دلار به این شبکه کمک مالی می کند. امری که موجب شده است تا الجزیره بتواند به کارمندان خود حقوق بالایی پرداخت کند.
سرویس اجتماعی«فردا»، حسین کرمانی: شبکه الجزیره، اولین شبکه 24 ساعته خبری عربی است که از سال 1996 کار خود را شروع کرده است. این شبکه به گفته کارشناسان با حدود 46 میلیون بیننده، پر بیننده ترین شبکه در بین مخاطبان عرب زبان است. در ادامه سلسله مطالب بررسی رسانه های مهم جهان، در این مطلب به واکاوی تاریخچه، ساختار، سیاست های حاکم بر این شبکه و ... می پردازیم تا با پشت پرده شبکه الجزیره بیشتر آشنا شویم.
نخستین گامها؛ پول نفت سر سفره الجزیره
کارشناسان دو عامل مهم را در پیدایش شبکه الجزیره موثر می دانند. نخست، به قدرت رسیدن شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی که در سال 1995 امیر قطر شد و دیگری نیز تعطیلی بی بی سی عربی در همان سالها.
شیخ حمد با آغاز حکومت خود تمایل بسیاری نشان داد که قطر را به سمت توسعه ببرد و در این راه ایجاد شبکه الجزیره را بعنوان اولین گامها در نظر گرفت. اما این عامل به تنهایی کارساز نبود.
بی بی سی شبکه عربی خود را در عربستان سعودی راه اندازی کرده بود اما پس از گذشت دو سال از آغاز بکار این شبکه، مدیران بی بی سی تصمیم گرفتند به کار این شبکه بدلیل اعمال فشار و سانسور توسط مقامات سعودی پایان دهند. تعطیلی بی بی سی عربی فرصت خوبی در اختیار حکام قطر قرار داد تا با جذب نیروهای این شبکه کار الجزیره را شروع کنند. همچنین اندکی پیش از این اتفاق شبکه اوربیت که توسط مقامات سعودی تامین مالی می شد، گزارشی از مراسم تشییع جنازه یکی از شاهزادگان مونث سعودی منتشر کرد که باعث فسخ قرارداد حکومت سعودی با این شبکه و تعطیلی آن شد. پس از این اتفاقات نیروهای حرفه ای زیادی بودند که با تجربه کار در شبکه های خبری عربی جذب الجزیره شدند.
شبکه الجزیره کار خود را با پخش اولین برنامه های خود در اول نوامبر 1996 آغاز کرد. در ابتدا این شبکه شش ساعت برنامه در طول روز پخش می کرد و در سال 1997 این رقم را به 12 ساعت در روز رساند. نهایتا الجزیره اولین روز پخش 24 ساعته خود را در اول ژوئن 1999 جشن گرفت.
مدیران و مسئولان الجزیره ادعا می کنند که تنها شبکه مستقل عربی هستند اما نحوه تامین مالی این شبکه این ادعا را با ابهامات جدی مواجه می کند. در آغاز، امیر قطر با اهدای مبلغی به میزان 150 میلیون دلار آغاز به کار این شبکه را ممکن ساخت و از سال 2004 نیز امیر قطر هر ساله 30 میلیون دلار به این شبکه کمک مالی می کند. امری که موجب شده است تا الجزیره بتواند به کارمندان خود حقوق بالایی پرداخت کند. فیش حقوقی یکی از کارمندان این شبکه در سال 2010 را نشان می دهد که حقوق او به میزان 80000 ریال قطری بوده است(در آن سال هر ریال قطر معادل 281 تومان ایران بود)
اما شبکه الجزیره که در یک کشور کوچک عربی قرار دارد و برنامه های خود را پخش می کند چگونه به شهرتی بین المللی دست یافته است؟
اوج گیری شبکه الجزیره را میتوان در روزهای حمله نظامی آمریکا به افغانستان ردیابی کرد. چندی پیش از آغاز حمله نظامی آمریکا، الجزیره دفتر خود در کابل را دایر کرده بود و به همین دلیل موفق شد گزارشهای دست اولی از افغانستان تهیه کند، گزارشهایی که بعضا با قیمت های بالایی چون 250000دلار توسط شبکه های دیگر مانند CNN از الجزیره خریداری می شد. همچنین عامل بعدی و مهم فراگیر شدن شهرت الجزیره، پخش نوارهای ویدئویی اسامه بن لادن، رهبر القاعده بود. نوارهایی که گفته می شود الجزیره به ازای هر دقیقه پخش آن 20000 دلار دریافت می کرده است.
گزارش ها و پوشش خبری این شبکه از جنگ عراق و همچنین نبرد 33 روزه اسرائیل و حزب الله به موفقیت این شبکه دامن زد. بسیاری از مخاطبان گزارشهای الجزیره این حوادث را دنبال می کردند.
الجزیره همچنین جزو اولین شبکه هایی بود که به پوشش گسترده اعتراضات مردمی در کشورهای عربی پرداخت. این شبکه چند روز بعد از خودسوزی محمد بوعزیزی پخش گزارشهای خود از تونس را آغاز کرد که چندان موافق طبع بن علی نبود و موجب تعطیلی دفتر این شبکه در تونس شد. این اتفاق در مورد مصر نیز تکرار شد.
در مظان انتقاد
الجزیره همواره با انتقادات و تهدیدهای فراوان مواجه بوده است. مهمترین انتقاد رسانه های غربی از الجزیره به نشان دادن صحنه های خشونت بار برمی گردد. بعنوان مثال آنها نشان دادن صحنه های بریده شدن سر گروگانها توسط گروه های تندرو را تقبیح می کنند، انتقادات آنها همچنین به نشان دادن صحنه های کشتار در جنگ ها بر می گردد. این مسئله غیر از انتقادات کارشناسان در میان مسئولین دولت های غرب نیز رایج است.
چ
دونالد رامسفلد، وزیر دفاع وقت آمریکا در جریان حمله آمریکا به عراق، الجزیره را بخاطر گزارشهای نادرست، شرورانه و غیر قابل توجیه محکوم کرده بود. همچنین حسنی مبارک، رئیس جمهور مخلوع مصر الجزیره را جعبه کبریتی می دانست که دنیای عرب را به آتش کشیده است.
الجزیره بعضا در برابر این انتقادات مجبور به پرداخت بهای سنگینی نیز شده است. در 1 آوریل 2003 هواپیماهای آمریکایی دفتر این شبکه در بغداد را بمباران و خبرنگار این شبکه، طارق ایوب را به قتل رساندند. حمله ای که گفته شد اشتباهی صورت گرفته است اما این ادعا با تردید مواجه شد ، چرا که مسئولین الجزیره پیش از آغاز حمله ها نقشه دقیقی از دفاتر خود به مسئولین آمریکا داده بودند تا اشتباهی به آنها حمله نشود.
این اتفاق همچنین در مورد دفتر این شبکه در کابل درسال 2001 نیز رخ داده بود.
همچنین دفتر این شبکه در کشورهای مختلف به کرات بسته شده است. در 13 ماس 2008 دولت اسرائیل شبکه الجزیره بدلیل آنچه که" طرفداری الجزیره از حماس" می خواند تحریم کرد. اسرائیلیها همچنین در سال 2009 این تحریم ها را بدلیل گزارشهای این شبکه از جنگ غزه شدت بخشیدند. آنها نهایتا در سال 2001 سمیر علوی، رئیس دفتر این شبکه در افغانستان را به اتهام عضویت در حماس دستگیر کردند. از طرف دیگر دولت خودمختار فلسطین نیز در جولای 2009 همکاری خود با این شبکه را بدلیل ادعای مطرح شده توسط فاروق خادومی در مورد دست داشتن محمود عباس در مرگ یاسر عرفات قطع کرد، اما عباس در جولای همان سال مجددا به الجزیره اجازه کار داد.
الجزیره و ایران
رابطه الجزیره با ایران را می توان همزیستی مسالمت آمیز تفسیر کرد. الجزیره دومین دفتر خود را در تهران در سال 1997 گشود و از آنزمان آغاز به پخش گزارشهایی از ایران کرد. گزارشهایی که در مواردی به مشکلاتی بین دولت ایران و شبکه الجزیره انجامیده است.
دولت ایران در سال ۱۳۸۴ و در اعتراض به محتوای سلسله گزارشهای الجزیره از مناطق عرب نشین خوزستان، دفتر این شبکه را در تهران تعطیل و عباس ناصر خبرنگار لبنانی آن را از ایران اخراج کرد اما در تیرماه ۱۳۸۵ فعالیت دفتر الجزیره در تهران از سر گرفته شد.
از نقاط دیگر این رابطه می توان اشاره کرد که در اردیبهشت 1390، مسئولین الجزیره از ایران خواستند تا برای آزادی دوروتی پرواز، خبرنگار این کشور که توسط دولت سوریه بازداشت شده بود تلاش کنند.
اما الجزیره گاها علیه ایران دست به تحریف اخبار نیز زده است. بعنوان مثال در آبان 1390 الجزیره سخنان ولیعهد عربستان در مورد ایران را تحریف کرد که به واکنش و اعتراض سفیر ایران در ریاض انجامید.
از جمله آخرین اتفاقات بین ایران و اجزیره نیز می توان به استعفای "ریا ملحم" مدیر دفتر شبکه خبری "الجزیره" در تهران در اعتراض به نحوه پوشش حوادث سوریه توسط الجزیره اشاره کرد.
اما سرانجام این رابطه در حال حاضر چگونه است؟ سید محمد حسنی وزیر ارشاد در اردیبهشت امسال پاسخ این پرسش را داده است. « شبکه الجزیره در ایران دفتر دارد و فعالیتش را انجام میدهد. روابط ما هم با قطر که شبکه الجزیره متعلق به آن است، دوستانه است البته برخی اختلاف نظرها هم وجود دارد که در روابط کشورها طبیعی است. اما این شبکه خبری در پارهای اوقات فراتر از سیاستهای کشور قطر عمل میکرد و اگرچه ابتدا میخواست نشان دهد که شبکهای مستقل است، وابستگی اش مشخص شد.»
در پایان می توان گفت شبکه الجزیره با وجود وابستگی مالی به امیر و حکومت قطر قصد دارد تا چهره ای بی طرف از خود در گزارش رویدادها نشان دهد، چهره ای که در مواردی چند خدشه دار شده است.