رسالت قلم
علی نواب
تهران امروز: يكي از نشانههاي نزول قرآن بر پيامبر اكرم(ص) و اثبات وجود وحي بر پيامبران در طول ادوار تاريخي، آياتي است كه ظاهرا «با روحيات و وضعيت آن روزهاي جامعه هيچگونه انطباقي ندارد» ولي باطنا نويد تغييرات عمدهاي را در آينده ميدهد. در جامعه جاهلي عرب، به جهت فقدان محسوس علم و سطح پايين سواد عمومي، توجه كمي به برخي مقولهها شده است و شايد منشأ نزول اين آيات نيز، همانند سير نزول كتب آسماني، براساس رشد عقلي و سير تكاملي جوامع باشد. به عنوان مثال باتوجه به سطح علمي و عقلي جامعه بني اسرائيل در زمان نبوت حضرت موسي بنعمران(ص)، شرايط ايجاب ميكند كه تمامي معجزات براي اثبات نبوت آن حضرت، عيني، حسي و كاملا مشهود باشد، ولي معجزه خاتم الانبياء، قرآن مجيد است كه شيوه ادراك آن كاملا استنباطي، عقلي، ذهني و مبتني بر تفكر، تعمق و تعقل است. حتي اوامر و نواهي نيز در طول تاريخ، توسط كتب آسماني تغيير يافته است كه اين تغييرات نشاندهنده پيشرفت و رويش طرز تلقيها و تفكرات جديد است كه مورد انتظار خداوند متعال بوده است. يكي از اين كلمات كه در قرآن كريم توجه بسياري به آن شده است كلمه قلم است. آيه شريفه «نون و القلم و مايسطرون»، يكي از آياتي است كه نشاندهنده شأن و جايگاه قلم در روزگار جهل، كشتار و خونريزي است و سوگند به آن، برخلاف مصاديق با ارزش در نزد جامعه عرب از قبيل خون، شمشير، شتر، قبيله و... صورت پذيرفته است. حتي در قرآن كريم كلمه «رَب» براي «الّذي خلق» بيان شده است، اما عنوان «ربّك اَلْاكرم» براي«الذي علم به القلم» ذكر شده است و اين وجه تمايز، مبين آن است كه خداوند، قلم را شايسته اين اكرام ميداند، حال آنكه در جوامع غربي و به ظاهر مترقي، حتي در قرن حاضر نيز چنين احترامي براي قلم وجود ندارد و اهالي قلم، ميبايست به كمپانيها، جناحها و جبهههاي مختلف فكري متوسل شوند تا اثر و احترامي براي قلم بر جاي گذارند و چگونه است قرآن كريم در دوران جاهليت تا بدين اندازه براي قلم ارزش قائل ميشود؟ حتي اين موضوع كه هر اسيري به عدهاي مسلمان سواد خواندن و نوشتن بياموزد آزاد خواهد شد، نيز بهطور مسجل، مبين آن است كه جامعه نيازمند تحصيل علم و سواد است. بهرهوري براي رفع اين نقيصه در صدر اسلام، به كرات مشاهده ميشود كه برنامههاي مدوني براي ارتقاي سطح علمي مسلمين صورت پذيرفته است. حديث «مداد العلما افضل من دماء الشهدا» حاكي از آن است كه رسالت وجودي قلم همانند خوني است كه در راه خداوند اهدا ميشود و نقش آن در حد اعلاي الباقيات الصالحاتي است كه جهاد و خون شهدا به ارمغان ميآورد. اما نكته حائز اهميت اين است كه، قلم از نگاه قرآن مادامي واجد اين ارزشها خواهد بود كه طي طريق الي الله و سير تكاملي انساني حركت نمايد و اين خصيصه مهم بدين معني است كه هرچه مينويسند مقدس و مكرم نيست، بلكه بهتر است عنوان شود هر آنچه در راه تعالي انساني و منتج به توحيد و فلاح نگاشته ميشود، ارزشمند است. عرصه قلم در مقام بيان آيات وجود خداوندي انتها ندارد و به شهادت قرآن در سوره كهف، اگر دريا براي نوشتن كلمات پروردگارم مركب شود، دريا پايان ميگيرد، پيش از آنكه كلمات پروردگار پايان يابد، هر چند همانند آن دريا را كمك قرار دهيم.