«بازی بزرگ» روحانی چیست؟/ مخاطرات و محسنات راهبرد هستهای شیخ دیپلمات
روحانی میخواهد چهرهای متفاوت از خود به نمایش بگذارد و ظرف 6 ماه بازی را تمام کند. سوال مشخص این است که چگونه این امر ممکن است؟. نیاز آقای روحانی به خلق «بازی بزرگ» یک وجه دیگر هم دارد و آن بیبرنامه بودن دولت در حوزه اقتصاد است. دولت جدید برنامه مشخص اقتصادی ندارد و برای برونرفت از وضعیت فعلی اقتصادی...
این مقوله در کشوری متخاصم با ما رخ عیان کرده است، اما به کار ما هم میآید. در مواجهه با قدرتهای جهانی و معادلات عمیقا منفعتجویانه بینالمللی اگر راهبردهای درازمدت و کلان موجود نباشد، موفقیت مطاعی است که به دست میآید اما لغزان است و هر آن ممکن است از کف برود.
طی 35 سال گذشته تقریبا میتوان گفت این امر در دستگاه دیپلماتیک ما غایب بوده است. ما هیچگاه در وزارتخارجه یا نهادهای فراقوهای مانند شورای امنیت ملی نتوانستیم راهبردهایی برای 5 سال یا ده سال یا حتی 30 سال بعد در زمینههای مختلف تدوین، اجرا و به نتیجه برسانیم. تندبادهای انتخاباتی این نهادها را دگرگون کرده است و با هر انتخابات «نگرشهای» جدید راهبردهایی جدید را پیشنهاد دادهاند که مغایرت تام با روش قبلی داشته است، از همینرو است که نمیتوان به این تشتت دل بست.
به طور مشخص مزیتهای استراتژیکی که ایران اکنون در دست دارد، هیچ کدام مرهون راهبردهای دیپلماتیک وزارت خارجه نیست بلکه به دلیل «کنشهای ایدئولوژیک» نهادهای انقلابی در ایران است. بدینسان ایدئولوژی انقلابی است که امروز برای ایران مزیت استراتژیک فراهم کرده است.
در این میان اما رییسجمهور جدید میخواهد «بازی بزرگی» را شروع کند؛ بازی بزرگی که در بردارنده دو غایت راهبردی مهم است.
در مرحله اول؛ روحانی میخواهد روش مذاکراتی و لحن آن را دگرگون سازد و از مدلهای بسته پیشین فاصله بگیرد. در مرحله دوم؛ او میخواهد بر رفتار طرف غربی اثرگذار باشد و با تغییر روش مذاکراتی و بهرهگیری از «دیپلماسی پنهان» رفتار غرب را منعطف کند.
این دو غایت راهبردی مدنظر رییسجمهور روحانی در واق
به هر روی، روحانی میخواهد چهرهای متفاوت از خود به نمایش بگذارد و ظرف 6 ماه بازی را تمام کند. سوال مشخص این است که چگونه این امر ممکن است؟ مواجهه آمریکا با ایران بخشی از راهبرد کلان «مهار ایران» در ایالات متحده است که قدمتی سی و چند ساله دارد. تحریمهای کنونی هم پیوست جدید این راهبرد کلان است، بنابراین سوال مشخص این است که روحانی چگونه میخواهد بر این راهبرد کلان اثرگذار شود و آمریکا را وادار کند که روش سی ساله خود را کنار بگذارد؟
بدیهی است که این راهبرد برای مقابله با مزیتهای استراتژیک ایران در منطقه تدارک دیده شده است و به شرطی ملغی خواهد شد که این مزیتهای وجود نداشته باشد، بنابراین بدیهی است که «بازی بزرگ» از این مسیر به جایی نمیرسد؛ مگر آنکه غرب به بیاثری آن واقف شود که فعلا چنین نشانههایی دیده نمیشود.
با این وصف چگونه میتوان بازی بزرگ را به راه انداخت؟ این امر را باید در روش مذاکراتی روحانی جستجو کرد. وجه غالب روش دیپلماتیک در میان دیپلماتهای ایرانی را باید در سخنان معروف دکتر ولایتی در مناظرههای انتخاباتی جستجو کرد که از مقوله ای به نام «بدهبستان» سخن به میان آورد. روحانی نیز متعلق به همین مکتب است. فهم کلاسیک دیپلماتهای ایرانی از مذاکره «امتیاز دادن و امتیاز گرفتن» است، نه خلق فضاهای جدید و زمین بازی حریف را عوض کردن و ... این راه، کمدردسر و مطمئن است و با منش محافظهکارانه دیپلماتهای ایرانی قرابت بیشتری دارد!
روحانی میخواهد با بهرهگیری از این متد «بازی بزرگ» را به سرانجام برساند و کار را تمام کند. این «بدهبستان» با مجوزهای صورت میگیرد که نظام در اختیار روحانی میگذارد.
مجوزهایی که جلیلی هم کم و بیش در دست داشت اما از آنها استفاده نکرد چراکه او مانند ارزیابی غیرواقعبینانه مطلوب بودن تام و تمام «بده بستان»، در یک غیرواقعبینی آشکار آن را امری کاملاً غیرمطلوب میدانست.
مخاطرات و محسنات «بازی بزرگ»
از محسنات «بازی بزرگ» این است که ائتلاف آمریکایی- اسرائیلی را خدشهدار و تضعیف میکند و به کشورهای منطقه بالاخص عربستان پالسهای راهبردیای ارسال میکند که خواب را بر آنها حرام خواهد کرد. پایان مناقشه هستهای ایران یعنی افزایش قدرت بازیگری ایران در منطقه و دست بالا پیدا کردن در معادلات خاورمیانه و این امر است که ریاض را سخت نگران میکند.
دیگر آنکه «بازی بزرگ» از مقدمات تکوین یک ائتلاف منطقهای برای هجمه به مزیتهای استراتژیک ایران در خاورمیانه جلوگیری میکند. با افزایش فشارها بر ایران، لبنان و سوریه دچار مسائل خاصی شدند که رهایی ایران از این فشارها روندهای جدیدی را در منطقه خلق خواهد کرد. در عین حال به ایران توانی خواهد بخشید که مسیری را پیگیری کند که طی آن غرب پس از پایان ماجرا به عنوان مقصر اصلی کشدار شدن مذاکرات قبلی معرفی شود.
در عین حال مخاطراتی هم در راه است. ن یاز آقای روحانی به خلق «بازی بزرگ» یک وجه دیگر هم دارد و آن بیبرنامه بودن دولت در حوزه اقتصاد است. دولت جدید برنامه مشخص اقتصادی ندارد و برای برونرفت از وضعیت فعلی اقتصادی به بازتولید چرخه «فروش نفت - وارادت آسان» دلبسته است. احیای این چرخه نیز وابسته به تعاملات سیاست خارجه است، بنابراین روحانی به طور آشکاری یک مسئله دیپلماتیک به یک مسئله اقتصادی گره زده است؛ مقولهای که باعث میشود غرب با علم به نیاز طرف مذاکرهکننده، به «بازی بزرگ» وارد نشود و برای بهره بیشتر وارد فضاهای جدید شود.
مخاطره دیگر تعدد گزینههای روی میز است. آقای روحانی اگر میخواهد بازی بزرگ به سرانجام برسد، فقط باید درباره موضع هستهای وارد مذاکره شود. آمریکا تمایل دارد با طرح گزینههای متعدد بحث را بر سر مزیتهای استراتژیک ایران ببرد. این خطری است که باید به سرعت جلوی آن را گرفت و به صراحت به طرف مقابل تفهیم کرد که فقط مسئله هستهای قابلیت مذاکره دارد.
آقای روحانی اگر بتواند این امر را به غرب تفهیم کند، میتوان امیدهایی به موثر بودن مذاکرات داشت. با تفهیم این مقوله به غرب میتوان از مزیتهای استراتژیک ایران در منطقه برای سامان دادن به «دیپلماسی پنهان» بهرههای خوبی برد. روحانی اگر میخواهد در این بازی پیروز باشد، باید از این مزیتها در «دیپلماسی پنهان» بهره ببرد و مبانی «مکتب بده بستان» را فقط در دیپلماسی عیان دنبال کند. دیپلماسی پنهان گاه تعیین کننده تر از دیپلماسی عیان است.