يک دهه پس از برخورد تمدن ها
گفت و گو با ساموئل هانتينگتون
کد خبر :
29183
|
|
بيش از 13 سال است که عبارت «برخورد تمدن ها» (Clash of Civilizations) همچنان نقل مباحث سياسي، فرهنگي و مذهبي جهان است. برخورد تمدن ها، آن طور که با «ساموئل هانتينگتون» استاد دانشگاه هاروارد مطرح کرد، بحث هاي داغي را در محافل دانشگاهي جهان، به ويژه کشورهاي مسلمان برانگيخت.تئوري هانتينگتون در نظر اول، رويارويي مستقيم و حاد «غرب مسيحي» با «جهان اسلام» را تداعي مي کند. تاثيري که اين تئوري بر سياست هاي جهان معاصر باقي گذاشته، بر کسي پوشيده نيست. تنها جست وجوي عبارت «برخورد تمدن ها» در سايت گوگل به 62/2 ميليون عنوان مي انجامد. امروزه نيز از اين عبارت معروف در روزنامه ها، کتاب
ها، نشريات و مقالات منتشره درگوشه و کنار دنيا به کرات استفاده مي شود. يکي از آخرين ابتکاراتي که از تئوري هانتينگتون تاثير پذيرفت، ابتکار سازمان ملل در دوران رياست کوفي عنان بود که «اتحاد تمدن ها» (Alliance of Civilization) نام گرفت.نفوذ انديشه هاي هانتينگتون امروزه در همه جاي جهان احساس مي شود و انتظار مي رود تا دهه ها همچنان مهر و نشان خود را بر روابط بين المللي باقي بگذارد.فرصت ذي قيمتي دست داد تا «مجله اسلامي» با پروفسور هانتينگتون به گفت وگو بنشيند و يک بار ديگر جنبه هاي مختلف اين نظريه جنجالي را از زبان وي بشنود. منزل کوچک وي در يکي از محلات آرام و قديمي شهر بولتون
قرار دارد. هيچکس تصور نمي کند که واضع اين تئوري مبارزه جويانه و خشن، فردي چنين آرام و خوش صحبت باشد. وي با خوش رويي خبرنگار نشريه را پذيرفت و او را به همسرش معرفي کرد. پس از تعارف نوشيدني، مقداري از وضعيت هوا صحبت کرد و سپس وارد بحث سياست شد. پس از حدود يک ساعت سوال و جواب، نه تنها جنبه هاي مبهم تئوري «برخورد تمدن ها» روشن شد، بلکه درباره بعضي از آثار ديگر اين متفکر نيز به سخن به ميان آمد. حاصل اين بحث آن بود که برداشتي که امروزه از تئوري «برخورد تمدن ها» مي شود، دقيقاً آن چيزي نيست که مد نظر هانتينگتون بوده است. او به شدت با اين نظر که «جهان اسلام» را يک کل يکپارچه
مطرح کرده و سپس عبارت «برخورد» را درباره آن به کار مي گيرد، مخالف است. هانتينگتون «جهان اسلام» را با «کشورهاي اسلامي» مرادف در نظر نمي گيرد. *** من قصد دارم بحث را با يک سوال کلي درباره کتاب شما «برخورد تمدن ها» شروع کنم. تئوري شما در اين کتاب را مي توان چنين خلاصه کرد؛ سياست حاکم بر جهان امروز را فقط مي توان در پرتو برخورد ديرپا و ريشه اي ميان فرهنگ ها و مذاهب بزرگ دنيا به درستي توضيح داد. پس از حوادث 11 سپتامبر، اين تز محبوبيت و اشتهار فراواني کسب کرد. جنگ کنوني با تروريسم، رويارويي غرب با اسلام و جلوه اي از جنگ تمدن ها تلقي مي شود. آيا شما نيز چنين تصوري داريد؟
اگر خير، نظرتان درباره اين سوءتعبير چيست؟ جان کلام، برخورد تمدن ها را مي توان چنين نقل کرد که روابط ميان کشورها را در دهه هاي آتي فقط در پرتو تعهدات و روابط فرهنگي متقابل آنها و در عين حال رويارويي هاي فرهنگي ايشان مي توان به درستي درک کرد. بديهي است که در آينده نيز مانند گذشته و حال، قدرت، حرف اول را در روابط بين المللي مي زند. اما، معمولاً نکات ظريف ديگري نيز در اين رابطه وجود دارد. در غرب و اروپاي قرن هجدهم، برخورد مخالفان و موافقان سلطنت بود که جنبش هاي جمهوريخواه را به وجود آورد. اين جنبش ها، نخست در امريکا و سپس در فرانسه به بار نشستند. مضمون مبارزات قرن
نوزدهم را ناسيوناليسم و تاکيد بر مليت تشکيل مي داد. اگرچه در قرن بيستم، ايدئولوژي محور مبارزات بود اما، مبارزات مردمي جنبه هاي ديگري نيز پيدا کرد. پس از پيروزي انقلاب اکتبر در روسيه، فاشيسم و کمونيسم و ليبرال دموکراسي به رقابت با يکديگر پرداختند. فاشيسم و کمونيسم در اين مبارزه مقهور و به حاشيه رانده شدند (اگرچه کاملاً ريشه کن نشدند) و ليبرال دموکراسي ـ حداقل در تئوري ـ مورد پذيرش عامه قرار گرفت و در گوشه و کنار جهان رشد کرد و گسترش يافت. بنابراين، سوالي که باقي مي ماند اين است که محور سياست بين المللي در دهه هاي آتي چيست؟ به نظر من پاسخ اين سوال را بايد در هويت
فرهنگي و وابستگي ها و تقابلات فرهنگي جست وجو کرد. کشورها با يکديگر همکاري خواهند کرد و اين همکاري هنگامي بيشتر مي شود که از اشتراک فرهنگي تاثير بپذيرد. اين روند را مي توان به وضوح در اروپاي امروز ديد. به نظر من گروه بندي هاي ديگري را نيز که در آسياي شرقي و امريکاي جنوبي ظاهر شده اند، مي توان بر مبناي مشترکات و تقابلات فرهنگي آنها توضيح داد. اگر بخواهيم مناسبات بين المللي را پس از حوادث 11 سپتامبر با استناد به تئوري شما توضيح دهيم، در آن صورت چگونه مي توان به عنوان مثال اتحاد ميان پاکستان و امريکا را عليه افغانستان طالبان توضيح داد؟ اين درست است که پاکستان و
امريکا دو کشور بسيار متفاوت هستند اما، منافع مشترک ژئوپولتيک در رويارويي با کمونيسم و افراطي گري بنيادگرا، آنها را به يکديگر نزديک کرده است. دولت پاکستان اگر چه يک دولت نظامي است اما دولت امريکا مي تواند در جهت پيشبرد اهداف فوق الذکر، با دولت مزبور همکاري کند. بديهي است که دو کشور در زمينه يک سلسله مسائل نيز با يکديگر اختلاف نظر دارند. شما در کتاب خود نوشته ايد که پرده آهنين 45 سال تمام اروپا را تقسيم کرد. طي سال هاي جنگ سرد، اين پرده تا چند صد مايل گسترش پيدا کرد. اکنون نيز با برچيده شدن پرده آهنين، ديوار آهنين ديگري غرب مسيحي را از جهان اسلام و ارتدوکس جدا مي
کند. بسياري از انديشمندان با اين تقسيم بندي شما مخالفند و معتقدند پذيرش اين تئوري به معني عدم حضور اسلام در غرب است. نظر شما در اين باره چيست؟ استدلال اين افراد کاملاً غلط است. من هيچ گاه نگفته ام که غرب يک کل متحد و يکپارچه است. به طريق اولي، جهان اسلام نيز يک کل واحد نيست. جهان غرب و جهان اسلام، يک کل تقسيم شده اند. در اين جهان، فرقه ها، جوامع و کشورهاي متفاوت و رنگارنگي وجود دارند. بنابراين نمي توان آنها را يک کل همگن تصور کرد. اما در عين حال، اين دو جهان اشتراکات قوي و فراواني نيز دارند. مردم همه جا از اسلام و غرب سخن مي گويند اما اين دو عبارت مفهوم و معني مشخصي
دارند که مهم ترين وجه تمايز آنها، جنبه مذهبي آن است. آيا امکان هيچ گونه سازش يا همگرايي ميان دو سوي پرده آهنين جديد وجود ندارد؟ شما مي گوييد «دو سوي پرده آهنين» و من مي گويم هر يک از طرفين پرده آهنين، خود يک کل تقسيم شده است. اشتباه است اگر تصور کنيم دو مجموعه همگن در مقابل يکديگر صف آرايي کرده اند. سياست جهاني، عرصه بازي بسيار پيچيده اي است که در آن کشورهاي مختلف منافع خاص خود را که بعضاً با منافع ديگران در تضاد قرار مي گيرد، تعقيب مي کنند. دستيابي به اين منافع در جهان امروز، مستلزم يافتن متحد است. ايالات متحده هنوز با برخي رژيم هاي سرکوبگر در گوشه و کنار جهان
همکاري مي کند. بديهي است که امريکا مايل است اين کشورها به سوي دموکراسي حرکت کنند، اما در عين حال مجبور است برخي مواقع براي دفاع از منافع ملي خود با اين رژيم ها همکاري کند. مساله همکاري امريکا با پاکستان را نيز در همين چارچوب مي توان توضيح داد. شما اخيراً گفته ايد که کمونيسم از آن رو فرو پاشيد که مذهب و فرهنگ را عاملي در خدمت انسجام جوامع نمي دانست لذا وقتي توهم مردم در اين مورد فروريخت، سيستم کمونيسم نيز به طور طبيعي از هم فرو پاشيد. شما همچنين گفته ايد که به موازات تغييراتي که در تمدن امريکا به وقوع پيوسته، روزبه روز بر اهميت ليبرال دموکراتيسم نيز افزوده شده
است. ليبرال دموکراتيسم هميشه ايدئولوژي غالب در امريکا بوده است... درست است. اما تحولات اين ايدئولوژي پس از فروپاشي اتحاد شوروي چگونه بوده و شما فکر مي کنيد امريکا بايد از اين تجربه چه درسي بياموزد؟ اين سوال بسيار جالبي است. همان طور که قبلاً گفتيم، پس از انقلاب قرن هجدهم تاکنون، امريکا هميشه از ايدئولوژي ليبرال دموکرات تبعيت کرده است. اما من در نوشته هاي اخير خود سعي کرده ام براي توضيح تحولات اين دوره، کمتر از اصطلاح «ايدئولوژي» استفاده کنم و به جاي آن از باورها و ارزش هاي امريکايي سخن به ميان بياورم. وقتي از واژه ايدئولوژي استفاده کنيم، بلافاصله کمونيسم در
اذهان تداعي مي شود. زيرا کمونيسم سازمان يافته ترين مجموعه عقايد و ارزش ها را عرضه مي کرد. مجموعه ارزش ها و باورهاي ما، اگرچه به اندازه کمونيسم سازمان يافته و منسجم نيست اما حدود دو و نيم قرن همچنان پايدار و معتبر باقي مانده است. راز اين ماندگاري در انعطاف پذيري و قابليت تطبيق با تحولات اقتصادي، صنعتي شدن، بحران هاي ادواري، رکود، جنگ هاي جهاني و موج عظيم مهاجرت ها بوده است. هسته مرکزي باورها و ارزش هاي امريکايي همچنان ثابت باقي مانده است. اگر يکي از نويسندگان اعلاميه استقلال امريکا امروز زنده بود، از گفتار و کردار امريکايي ها شگفت زده مي شد زيرا آن را کاملاً
منطبق با آرمان هاي اوليه جمهوري مي يافت. اين در حالي است که طي اين سال ها، اغلب کشورهاي جهان چرخش هاي جدي در جهان بيني و باورهاي خود داشته اند، فروپاشي سلسله هاي پادشاهي و توالي رژيم هاي جمهوريخواه يا کمونيستي با ماهيت هاي مختلف، در جاي جاي منطقه اوراسيا. ناسيوناليسم ايدئولوژي اصلي مردمي است که تلاش مي کنند دولت هاي ملي خود را تشکيل داده و زمام امور خويش را به دست گيرند. تا جايي که به ايدئولوژي يا باورهاي سياسي مربوط مي شود، کشورها بسيار با يکديگر تفاوت دارند. از اين گذشته، دو تحول بزرگ ديگر در دهه هاي اخير به وقوع پيوست که بدون ترديد مهر و نشان خود را بر
تحولات آتي جهان بر جاي مي گذارد؛ فروپاشي کمونيسم به مثابه ايدئولوژي و سربرآوردن ليبرال دموکراسي به مثابه مجموعه اي از باورها و ارزش هاي ديرپا. منبع؛ روزنامه شرق