روح گم شده تهران
گفتگو با احمد مسجد جامعي
کد خبر :
31971
رئيس کميسيون فرهنگي و اجتماعي شوراي شهر تهران که روزگاري نه چندان دور بر مسند وزارت فرهنگ ايران تکيه زده بود فراموش شدن روح شهر ايراني و احساس تعلق به شهر را بزرگ ترين مشکلات تهران امروز مي داند. گفت وگو با احمد مسجد جامعي در فرصت بسيار کوتاه و باسرعت انجام شد تا شتاب تهران حتي در اتاق هاي زيباي شوراي شهر هم دست از سر ما برندارد. *** تصويري که از تهران در ذهن بسياري از اهالي آن نقش بسته شهري خشن و بدون هويت فرهنگي است که اولين خصايص آن ترافيک، آلودگي و خشونت جاري در شهر است. با توجه به اين موضوع آيا تهران را در زمينه شاخص هاي فرهنگي مي توان خشن و بي فرهنگ دانست؟
تهران شهر بي فرهنگي نيست زيرا اول اينکه در کشوري با فرهنگ ديرينه قرار دارد و دوم اينکه در طول تاريخ ايران شهري به طور پيوسته اين مدت طولاني پايتخت ايران نبوده است. در حال حاضر مهمترين مرکز توليد آثار فرهنگي و هنري کشور است که برخي از اين آثار طنين جهاني و برخي ديگر تاثير منطقه يي و ملي دارد اما از جهت ديگر اين شهر از نارسايي ها و کمبودهايي نيز رنج مي برد مانند اينکه به اندازه و حجم فيزيکي و جمعيت شهر به نحو بي سابقه يي افزوده شده و ظرفيت هاي فرهنگي شهري به نسبت جمعيت بسيار پايين است، اخلاق شهروندي به دلايل مختلف در شهر شکل نگرفته است، فضاي عمومي محدوديت هاي
زيادي دارد و شهر به مجموعه پلاک هايي تبديل شده است که از طريق راه ها به هم وصل شده اند. حس تعلق به شهر نيازمند تقويت است؛ همه اين مسائل ايجاب مي کند که در حوزه فرهنگ و اجتماع بيش از گذشته فعاليت داشته باشيم. با اين حال خود شما نيز در نقدهايي که به حوزه فرهنگ شهري تهران داشتيد به وجود روح خشن شهري اشاره کرديد آيا شورا در اين زمينه مي تواند فعاليت مثمر ثمري داشته باشد؟ بله مي تواند اما بايد فرهنگ را به صورت امري فرابخشي نگاه کنيم که حوزه هاي متفاوتي بر آن تاثيرگذارند. براي مثال در پروژه هاي عمراني و خدماتي شهرداري معمولاً مطالعات در حوزه فني و اقتصادي و سرمايه
گذاري صورت مي گيرد اما در حوزه فرهنگ و اجتماع اين مطالعات مغفول مي ماند. به همين دليل است که بعد از اجراي اين پروژه ها احساس مي کنيم در روح شهر و نه در کالبد آن مشکلي پيش آمده است. در حقيقت اين رويکرد از موضع آسيب شناسانه به فرهنگ ايجاد مي شود که همواره موضعي انفعالي است و ما را از چارچوبي قابل دفاع و مستمر محروم مي کند و فعاليت ها موردي و مقطعي مي شود. به همين دليل علاوه بر مشکلاتي که گفته شد تاسيسات فرهنگي، هنري، ورزشي و نظاير اين در حاشيه قرار مي گيرد زيرا در اين شهر عملاً چيزي جز انبوهي از آهن و سيمان و آجر و... واحد مسکوني و راه هاي ارتباطي همه چيز در حاشيه آن
قرار مي گيرد. آيا شوراي شهر در اين زمينه فعاليت خاصي تدارک ديده است؟ تغيير اين نوع نگاه نيازمند تدبيري است که جريان فرهنگ را در شهر جاري کند و امکان بروز فرزانگي و فرهيختگي در جاي جاي شهر فراهم شود. در همين زمينه حداقل پيشنهاد من اين است که از اين پس دستگاه هاي اجرايي شهرداري براي اجراي طرح ها توجيه اجتماعي و فرهنگي داشته باشند و اگر بزرگراه يا پلي ساخته مي شود بدانيم که چه تاثيراتي در زندگي مردم منطقه و محيط پيرامون خود برجا مي گذارد. اين نوع مطالعات و فعاليت ها به نظر شما چه نتيجه يي در بر خواهد داشت؟ شهر تنها کالبد شهري نيست بلکه براي ايجاد احساس تعلق به شهر
بايد روح شهري در تهران غالب شود. به نظر من روح شهري در تهران در تلاش براي گسترش کالبد شهري گم شده است و آن خستگي و غريبگي و خشونتي که در شهر وجود دارد ناشي از غفلت از روح شهر است. سياست هاي حوزه فرهنگ در سه دهه گذشته همواره به نوعي تدوين شده است که گروه هاي خاصي از جامعه را شامل شده است و بسياري از گروه هاي اجتماعي از شمول اين سياستگذاري ها به نوعي خارج شده اند با اين استدلال فکر مي کنيد بزرگ ترين مشکلات فرهنگي تهران چيست؟ يکي از نيازهاي اصلي فرهنگ در تهران اين است که فضاهاي عمومي براي يک نوع گفت وگو و مبادله فرهنگي گسترش يابد. لازم است که از ايجاد چنين فضاهايي
حمايت شود. دومين مشکل تهران توجه به ميراث فرهنگي و طبيعي شهر است که بسيار ارزشمند و قابل توجه است. اين موضوعات است که به شهر تشخص و هويت مي دهد که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. منظور از ميراث فرهنگي و طبيعي دقيقاً چيست؟ آثار، ابنيه، فضاها، سنت ها، اماکن و مراسم بخش مهمي از ميراث ماست که در فرآيند توسعه شهري در قالب امروزي در شهر ما فراموش شده است. براي مثال خاستگاه بسياري از وقايع مهم کشور مانند مشروطيت و نهضت ملي شدن صنعت نفت در تهران بوده است ولي به اين موارد توجه نمي شود. نمادهايي که مي تواند هويت، تعلق و وابستگي به شهر را ايجاد کند يا از بين رفته است يا در
حال از بين رفتن است، براي مثال ميدان بهارستان بخشي از تاريخ معاصر ايران است و مسلماً دانستن اين موضوع که چه اتفاقات بزرگي در اين ميدان و اطراف آن به وقوع پيوسته به ايجاد هويت به شهر در مردم کمک مي کند. آيا مديريت شهري به خصوص در اين دو سه سال گذشته در اين زمينه موفق عمل کرده است؟ ولي به هر حال حوزه فرهنگ نيازمند سرمايه گذاري طولاني مدت است و در دو برنامه يي که در دولت گذشته ارائه شد در اين زمينه مستندات قانوني درباره روند مديريت شهري در بحث حفظ و احياي ميراث معنوي در شهرها وجود داشته است و تکاليف مشخص شده است اما در جريان عمل، متناسب با برنامه اقدامات لازم صورت
نگرفته است. براي مثال براي ايجاد يک عادت در شهر براي بررسي، مطالعه و نمونه گيري به زمان مناسب نياز است اما در اين چند سال در برخي زمينه ها اقداماتي صورت گرفته است که مي تواند در آينده چشم انداز روشن تري را ترسيم کند. در شهرهاي دنيا با سابقه پايتختي تهران، شاهد هويت و شخصيت شهري چه در نوع معماري و چه در فرهنگ شهرنشينان آنها هستيم اما در تهران هيچ گاه ما شاهد چنين فضايي نبوده ايم. آيا منظور از روح شهري همين هويت و شخصيت شهر و اهالي آن است؟ هويت و روح شهري در تهران بايد به صورت طبيعي ايجاد مي شد اما ناپايداري در حوزه تصميمات و سياست هاي کلان به شهر آسيب هاي فراواني
رسانده است زيرا هويت شهري حاصل سال هاي طولاني حيات شهر است اما در ايران هر سلسله يي آثار سلسله قبلي را از بين برده است که اين موضوع باعث شده تهران از بسياري آثار فرهنگي و هويت ساز خود تهي شود. حتي در معماري پس از انقلاب نيز بناهايي که عملاً به عنوان نماد و نشان تهران شکل گرفته است چندان با روح شهر ايراني و هويت معماري و شهرسازي ايراني سازگار نيست. آيا مشخصاً منظور شما برج ميلاد است؟ بله، مهمترين آنها همين برج ميلاد است که مانند نيزه يي است که به دل آسمان فرو شده است و چندان تناسبي با روح معماري و هويت ايراني ندارد هرچند با همکاري دست اندرکاران فني سازنده برج
قرار شده است از نمادهاي ايراني و اسلامي در اين فضا استفاده شود. يا به عنوان مثال با اينکه شهر تهران و مجموعه هايي که تهران امروز را شکل مي دهند (مانند شهر ري و شميرانات) داراي قدمت طولاني هستند و تهران طولاني ترين تاريخ پايتختي را در کشور داراست هنوز موزه يي براي اين شهر وجود ندارد؛ اين است که هويت که يک امر تاريخي است و در غالب کالبدهاي شهري حفظ مي شود در تهران شکل نيافته است. در ادامه اين وضع مديريت نشدن تغييرات جمعيتي و قوميتي و مجموعه مشکلات به وجود آمده وضعيت امروز را به وجود آورده است. بنابراين تصور من اين است که ما مي توانيم شروعي بر ايجاد روح بخشي به شهر
و احساس تعلق به آن داشته باشيم اما اين کافي نيست. نقش مديريت شهري در به وجود نيامدن احساس تعلق به شهر در شهرنشينان تهراني چقدر بوده است و آيا اصلاً مديريت شهري مي تواند در هويت سازي براي شهر تاثير گذار باشد؟ اساساً روح فعاليت شهري ايجاد تعلق به شهر است. فهم بسياري از مفاهيمي که امروز براي مديريت شهري به صورت آرزو درآمده است براي مردم دشوار نيست، اينکه شهر را تميز نگاه داريم، در جوي ها زباله نريزيم امري بديهي است زيرا همه در منزل خود اين موارد را رعايت مي کنند ولي چرا در شهر رعايت نمي شود چون احساس تعلق و پيوستگي با شهر در مردمان آن به وجود نيامده است و گذشته از
آن پيشرفتي هم در اين زمينه صورت نمي گيرد. همه برنامه هاي شهري بايد حول محور ايجاد روح شهري و بالا بردن ظرفيت هاي فرهنگي شهر باشد زيرا تلاش مديريت شهري بدون توجه به اين موارد باعث صرف هزينه هاي زياد و نتايج کم خواهد بود. مديريت شهري مي تواند با ايجاد فضاهايي که باعث احساس تعلق شهروندي شود و با توجه به مشارکت پايدار و آگاهانه شهروندان در هويت سازي ايجاد نقش کند. يکي از مشخصه هاي شهرهاي باهويت، نمادهاي شهري است که برگرفته از تاريخ و هويت ملي آن شهرها است. فکر مي کنيد برج ميلاد در مقايسه با برج آزادي که داراي معماري منحصر به فردي است توان نماد سازي براي تهران را
دارد؟ نمادهايي که شهرهاي دنيا با آنها شناخته مي شوند خيلي هم قراردادي نيستند و در طول ساليان دراز توانسته اند رغبت عمومي را به خود جلب کنند و به عنوان نماد شهرها شناخته شوند. براي مثال همه دنيا اصفهان را با ميدان نقش جهان يا سي و سه پل مي شناسند و هر چيز ديگري هم در اين شهر ساخته شود باز هم نماد اين شهر همين ها خواهد بود. اما به هر حال يکي از نمادهاي تهران مي تواند برج ميلاد باشد، به شرط آن که از ظرفيت هاي بومي، معماري، فرهنگ و هنر ايراني بهره مند شود و لازمه اين موضوع اين است که تفاوت هاي اين برج با برج هاي مشابهش در دنيا روشن شود،از همين زاويه اين پيشنهاد مطرح
شد که در فضاهاي داخلي، بيروني و پيرامون با استفاده از نمادها و الگوهاي باغ ايراني و معماري ايراني آراسته شود. تهران تعداد زيادي فرهنگسرا دارد که به رغم اينکه وظيفه شان اطلاع رساني، آموزش فرهنگ شهري و ايجاد فضاي گفت وگو در شهر است فعاليت قابل ملاحظه يي ندارند و بيشتر تبديل به کلاس هاي آموزشي و باشگاه ورزشي شده اند. شوراي شهر مي تواند در اصلاح اين موارد اقدام کند؟ سازمان فرهنگي و هنري شهرداري ساختار اداري تعريف شده يي دارد و تلاش مديران پيشين هم اين بوده که از ظرفيت ها استفاده کنند. اما سوال شما بيشتر به فضاي عمومي کشور بازمي گردد و بالطبع مديران شهري هم تا حدي
حاضرند هزينه اقدامات خود را بپردازند و اگر اين هزينه ها از يک حدي بالاتر برود مديران ذي ربط هم به ناچار به مسائل ساده و کم هزينه يي مانند آشپزي و گلدوزي و از اين دست کارها روي مي آورند. اما به هر صورت مديريت شهري و به طور کلي مديريت کلان بايد شرايطي را فراهم کنند که فرزانگي و فرهيختگي امکان بروز و ظهور در شهر را داشته باشند. ورود اعضاي اصلاح طلب به شوراي شهر تهران اين اميد را زنده کرد که جلوه و ظهور تاثير گذاري انديشه اصلاح طلبي را در مسائل فرهنگي شهر شاهد باشيم. آيا اين امکان وجود دارد که نظرات اصلاح طلبان در شهرداري پيگيري و مورد توجه قرار گيرد؟ به نظر من در
سطحي از مسائل فرهنگي يک نوع اجماع در برخي حوزه ها وجود دارد. نارسايي ها و کمبودهايي که در تهران وجود دارد تقريباً مورد اتفاق نظر اکثر کارشناسان شهري است. حالا ممکن است تفاوتي در ديدگاه ها و نگرش ها وجود داشته باشد اما اينکه در تهران فضاي عمومي کم است نکته مبهمي نيست يا اينکه نسبت امکانات فرهنگي و اجتماعي با جمعيت شهر پايين است خيلي امر پيچيده يي نيست، يا در اين موضوع که بايد تدبيري اتخاذ شود که به تقويت روح شهر در کنار کالبد شهر منتهي شود اختلاف نظر اساسي وجود ندارد و اين در صورتي است که در برنامه هاي شهري کالبد فيزيکي بيشتر مورد توجه قرار گرفته است امر مبهمي
نيست؛ خيلي از مسائل وجود دارند که چندان در عرصه طبقه بندي هاي معمول سياسي قرار نمي گيرند و اگر شوراي شهر بتواند به برخي از اين موارد بپردازد مطمئناً به ايجاد طراوت در محيط شهري، ايجاد حس تعلق و پيوستگي با شهر و همچنين گسترش فرهنگ و اخلاق شهروندي کمک کرده است. در حال حاضر به نسبت گذشته توجه مديريت شهري به مسائل فرهنگي بيشتر شده است. شايد يکي از دلايلي که مقوله فرهنگ در عصر دولت هاي مدرن ايران برخلاف گذشته با رکود و ايستايي مواجه شد دخالت دولت در فرهنگ و دولتي سازي فرهنگ بود زيرا فرهنگ اساساً امري خودجوش و برآمده از دل توده هاي مردم است که دخالت و سياستگذاري
دولت براي فرهنگ اين حوزه را دچار مشکل زيادي کرده است. آيا اين موضوع باعث ايجاد مشکلات فرهنگي در شهرها نشده است؟ بله، اين مشکل وجود دارد. متوليان فرهنگ در کشور ما بيشتر از حوزه هاي ديگر است و در امور سياستگذاري، توليد، اجرا و ارزيابي محصولات فرهنگي حضور دارند و از اين جهت هميشه وضعيت دشواري براي مديريت فرهنگي وجود داشته است. اما آنچه بايد مورد توجه قرار گيرد آن است که شهر را مردم مي سازند و فرهنگ هم به وسيله مردم شکل مي گيرد، به همين دليل فرهنگ ساحت ها و صورت هاي مختلفي پيدا مي کند و حوزه دوگانه فرهنگ رسمي و غيررسمي شکل مي گيرد اما آنچه به مديريت شهري و حوزه هاي
مديريتي آن بازمي گردد اين است که شهرداري مي تواند در اين ميان مشارکت و تاثيرگذاري قابل توجهي داشته باشد ،چنانچه مديريت شهري در نقشه هاي کلان شهري، اختصاص فضاهاي شهري، ايجاد يک نوع تربيت و آموزش شهري و در حوزه توزيع و حمايت از توليدات فرهنگي و هنري مديريت شهري مي تواند عملکرد مثبتي داشته باشد. در ايران همواره حوزه سياست و فرهنگ به شدت باهم گره خورده اند و در واقع فرهنگ در اين ميان متاثر از سياست بوده است که آسيب هاي شديدي هم در اين حوزه نصيب فرهنگ شده است. فکر مي کنيد امکان ايجاد فضايي که فرهنگ فارغ از مسائل سياسي در حيطه فعاليت خود آزاد باشد وجود دارد؟ اين
موضوع که شما مطرح مي کنيد به نوعي پاسخ سوال قبلي است و البته پاسخ در متن سوال خودتان هم هست.