كوتوله ها و قهرمان ها

محمد قوچانی

کد خبر : 33285
كاش ايران همچون اروپا نظريه پردازي در تراز ماركس داشت تا نشان دهد«چگونه اوضاع و احوال و وضعيتي به وجود مي آيد كه در نتيجه آن آدم هاي كم مايه دلقك مآب مي توانند قيافه قهرمان را به خود گيرند» اين جمله اگر در تاريخ اروپا وصف حال لويي بناپارت بود در تاريخ ايران بيش از همه درباره رضا شاه صادق است كه ظهور و سقوطش مظهر سرنوشت و سرشت دولت مدرن در ايران بود. پيدايش رضاشاه را معمولا با نظريه هاي مدرنيزاسيون در ايران پيوند داده اند و گفته اند كه ظهور او محصول بحراني بود كه در مشروطه رخ داده بود و در واقع بيش از آنكه به بحث درباره شخص رضاشاه بپردازند ترجيح مي دهند شرايط ظهور او را توضيح دهند. اين نوع تاريخ نگاري ضمن آنكه واقعيت هاي اجتماعي را مي نمايند از توضيح واقعيت هاي سياسي عاجز است. شگفت است، اما همين رويكرد در تاريخ نگاري اروپا بود كه كارل ماركس را به نگارش سه گانه تحليل تاريخ جديد فرانسه واداشت. در عصر او نيز از پس آشوب انقلاب فرانسه بناپارت هايي ظهور كردند كه نه چون سلطنت طلبان پرچمدار ارتجاع بودند و نه مانند جمهوري خواهان مدافع انقلاب. نه ريشه در طبقه اشراف داشتند و نه پايه در طبقه متوسط. اين بناپارت ها سه تن بودند: اول- ناپلئون كبير، فرمانده يگان حفاظ باغ تويلري كه مركز حكومت انقلابي فرانسه در پنجم اكتبر 1975 بود و چون با شورش سلطنت طلبان رو به رو شد در سركوب آنان ترديدي به خود راه نداد و بدون آنكه دل در گرو آرمان هاي انقلاب كبير فرانسه داشته باشد نجات بخش آن شد و به پاس اين نجات و نيز فتوحات ديگري كه براي حكومت انقلابي فرانسه در نبرد با بريتانيا و روسيه و فتح مصر و اسپانيا و ايتاليا به ارمغان آورده بود، ابتداكنسول اول جمهوري فرانسه و سپس امپراتور آن شد. ناپلئون كبير پس از امپراتوري چنان كردار پادشاهان در پيش گرفت كه جمهوري خواهان را به نكوداشت سلطنت طلبان وا مي داشت و چنان ديكتاوري مدرن را جايگزين استبداد سنتي ساخت كه آزاديخواهان انقلابي را به محافظه كاران جديد تبديل كرد و چنان سران اروپا را به واكنش واداشت كه امپراتوري اش را سرنگون ساختند و سلطنت را به خاندان «بوربون ها و لويي ها» باز گرداندند. به همين دليل بناپارت دوم هرگز نتوانست وارث امپراتوري پدر شود و در اتريش جوانمرگ شد تا نوبت به بناپارت سوم برسد. همان آدم كم مايه دلقك مآبي كه ماركس از او به ناپلئون صغير ياد مي كند و در وجود او معناي بناپارتيسم را به عنوان يك مكتب سياسي مي جويد. لوئي ناپلئون يا لوئي بناپارت در پي سرنگوني پادشاهاني كه پس از ناپلئون بر فرانسه حكومت كردند و پس از تأسيس جمهوري دوم فرانسه، در نخستين انتخابات اين جمهوري در سال 1848 با اكثريت بزرگي به رياست جمهوري رسيد اما چهار سال بعد در1852 همچون عمويش جمهوريت را بر انداخت و سلطنت تازه اي را برپا كرد. كودتاي او الهام بخش كارل ماركس در تحليل نظريه دولت بود. ماركس پيش از ظهور بناپارت ها همواره استدلال كرده بود كه دولت نهاد سياسي طبقه حاكم است و طبقه حاكم تا آن زمان جز اشراف نبودند. درمقابل ماركس طبقه محروم راموسس نظم سياسي جديدي مي دانست كه چندي بعد در قالب كمون پاريس جلوه گر شد و نوعي حكومت شورايي بود كه در آن شورا بر جاي دولت مي نشست اما دولت هاي بناپارتي نه اشرافي بودند و نه شورايي. نه حكومت ارتجاعي بودند و نه حكومت انقلابي. نه سلطنتي بودند و نه جمهوري . گر چه به مدد راي و (حداقل ميل) مردم به قدرت مي رسيدند اما دموكراتيك نبودند و حتي خود را نه نظام شاهي كه امپراتوري مي ناميدند. اين پديده جديد در علم سياست سبب شد نظريه بناپارتيسم متولد شود؛ نظريه اي كه درباره بسياري از دولت هاي مدرن قابل تعميم است. از جمله در ايران برآمدن رضاشاه را تابع قواعد دولت هاي بناپارتي خوانده اند. رضاشاه همچون بناپارت ها از طبقه فرادست جامعه نبود. در سوابق نظامي او حفاظت از سفارتخانه هاي خارجي در اوج انقلاب مشروطه ايران به چشم مي خورد وديگر هيچ گرچه در قيام قزاق ها از قزوين تا تهران سمت سرداري و رهبري داشت اما ظاهرا جز آلت فعل سيد ضياء الدين طباطبايي نبود. رضاخان چنان بي پشت و پناه و خانواده و خاندان بود كه پس از به سلطنت رسيدن كوشيد نام و نشاني باستاني براي خود دست و پا كند و به همين سبب لقب و شهرت پهلوي را براي خود برگزيد كه براساس نطق محمد علي فروغي تعريضي بود به تاريخ پادشاهي ايراني پس از اسلام آوردن ايرانيان كه جز كريم خان زند و آل بويه و زيار و ليث صفار همه از غزنويان تا صفويان و از خوارزمشاهيان تا قاجاريان ترك نژاد زبان بوده اند و اين يكي - رضاشاه چون از مازندرانيان است پس شاهي ايراني نژاد است از نژاد ساسانيان و ... اين «تاريخ سازي» براي رضاشاه بيش از آنكه نشان قوت او باشد نشان از ضعف او داشت. رضاخان خود به خوبي به اين نكته آگاه بود كه تأسيس سلطنت ، اشرافيت مي خواهد و اشرافيت به خانواده و قبيله متكي است كه شاه اسماعيل فرزند شيخ صفي الدين بود و آغا محمد خان زاده محمدحسن خان قاجار و رضاخان گرچه لقب خان داشت اما نسبش هرگز به خان و شاهي نمي رسيد. براي اين اساس اگر بخواهيم نظريه سلطنت را در فهم نظام هاي سياسي ايران تا كودتاي 1299 معيار بگيريم بايد اذعان كنيم كه رضاخان اصولا شاه نبوده است و از اين رو تركيبي چون رضاشاه از اساس مجعول و بي پايه است. شاه در تاريخ ايران معنايي فراتر از سلطان دارد. اگر شاهنامه فردوسي معيار يا راهنماي فهم نظريه پادشاهي در ايران باشد شاه كسي است كه به سبب فره ايزدي نهفته در نهاد او برترين انسان هاست. فره ايزدي در ايران باستان قوه اي مشابه قوه عصمت در ايران شيعه است. شاهان شاهنامه نه به سبب جنگاوري كه به سبب فرزانگي شايسته شاهي اند و اين در مقابل مفهوم سلطان است كه ريشه در واژه «سلطه» دارد و سلطان كسي است كه بنا به قاعده «الحق لمن غلب» به مقام سلطاني مي رسد. در شاهنامه ميان دو مقام پادشاهي و پهلواني به همين سبب تمايزي صريح ايجاد شده است. رستم پهلوان است بسياري كه ميان پادشاهان شاهنامه و پيامبران كتاب هاي مقدس(تورات و انجيل و قرآن) به خصوص درباره پادشاهي مانند كيومرث و پيامبراني همچون آدم(ع) يا فريدون و نوح نبي وتجود دارد نشان مي دهد مقام پادشاهي در نظريه ايراني شاهي فراتر از مقام سلطنت بوده و شايد پيوندي ميان آن و مقام نبوت وجود داشته است، چنانكه از تاريخ اسطوره اي و افسانه اي شاهنامه كه عبور كنيم و به تاريخ واقعي و مكتوب اعصار اخير برسيم در صورت كوروش كبير نشان يك «پيامبر پادشاه» را مي بينيم كه در تورات به يكي از مسيحان قوم يهود وصف شده و در قرآن مجيد (با تفسير علمايي چون مرحوم علامه طباطبايي) به نام ذوالقرنين شناخته مي شود. اين مقام پادشاهي به مرور زمان در تاريخ ايران از حقيقت خود دور شد. هخامنشيان جز كوروش و داريوش كبير، شاهي در اين مقام نديدند و اشكانيان چنان چون بيگانگان توصيف شدند كه حتي در شاهنامه يادي از آنان نشد كه از پارسيان نبود و در زمره پارتيان( ايرانيان شرقي) شناخته مي شدند. ساسانيان هم كه داعيه فره ايزدي داشتند چنان به ظلم حكمراني كردند كه خداوند محمد (ص) پرده سلطنت ايشان را چو نامه پيامبر خدا دريد و هزار سال عرب ها و ترك ها و مغول ها را بر آنها چيره ساخت. تاهزار سال نامي از مملكتي به نام ايران در ميان نبود تا نظريه پادشاهي اين بار در صورتي شيعي احيا شد و اين بار صوفيان ترك زبان ايران را احيا كردند. دولت صفويه پس از ساليان دراز تفكيك قواي سنتي ايرانيان را به آنان بازگرداندند. مقام شاه و شيخ و وزير و امير از هم تفكيك شد و گر چه در مواردي اين شئون به هم نزديك مي شد اما سلسله مراتب آنها در اكثر اوقات رعايت مي شد مقام پادشاهي در اين عصر متكي به يك عنصر حياتي بود و آن قبيله بود. در واقع پادشاهان ايران باستان بر اساس نظريه فره ايزدي همچون پيامبران شناخته مي شدند. ايران باستان در ميانه دو جهان يكسره متمايز قرار داشت: در غرب آن در يونان و روم پادشاهان مقاماتي عرفي بودند كه سال ها قبل از آنكه مسيح بگويد كار قيصر را به قيصر و كار خدا را به خدا واگذاريد. به اين قاعده عمل مي كردند. يونان و روم از فرهنگي برخاسته بود كه بر خدايان متعدد و متعارض استوار بود كه در آسمان به نبرد و رقابت سرگرم بودند كار زمين را به زمينيان واگذار كرده بودند اما در شرق ايران در چين و ژاپن امپراتور فرزند خدا و خود خدا بود. خداي شرق باستان در زندگي آنها حضوري مستقيم داشت و بر فرديت تك تك آن استيلا داشت. در اين ميان در ايران باستان و در خاورميانه باستان سنت يكتاپرستي رواج داشت و خدا در قالب بشر متجسد نمي شد. نبرد اهريمن و اهورا در ايران باستان نبرد خير و شر بود و نه نبرد اميال و غرايز مختلف بشري چنان كه در يونان و روم چنين بود. پيوند اين فرهنگ ايراني و يهودي در خاورميانه باستان پادشاهان را در مقام پيامبران قرار مي داد نه فراتز و نه فروتر. فراتر نه چرا كه پادشاهان ايران همچون پادشاهان چين و ژاپن خود را فرزند خدا يا خدانمي خواندند و فروتر نه چرا كه پادشاهان ايران دين را جداي از دولت نمي شمردند و حتي دين را قانون اداره دولت مي دانستند. نتيجه آنكه پادشاهي در ايران مشروعيت خود را از دين مي گرفت و از نمايندگي عهد قدسي در امور عرفي. در دوره اسلامي اين دين از آئين زرتشت به دين اسلام تغيير يافت اما يك عامل مهم ديگر هم به آن افزوده شد و آن نهاد قبيله بود كه از اعراب به ايرانيان تسري يافته بود. در واقع پادشاهان اصلي ايران باستان همان كيانيان و پيشداديان و هخامنشيان بودند و نه سلوكيان كه قومي مهاجم بودند و اشكانيان كه ايرانيان يوناني زده بودند و ساسانيان هم تنها با پيوند خود با آن سلسله باستاني توانستند براي خود مشروعيت سازي كنند. جالب اينجاست كه حتي كوروش كبير چون داماد ماد بود شاه همه ايرانيان خوانده شد و حتي اسكندر به سبب آنكه داماد ايرانيان شد نامش در شاهنامه آمده است، والا در اين كتاب عظيم و ديگر كتاب هاي بزرگ عصر باستاني نامي از اشكانيان نيست. همين اتفاق در عصر صفويان رخ داده و آنان به سبب نظريه فره ايزدي رو به سوي انديشه شيعي آوردند. با زوال صفويه اين نظريه كم فروغ شد. تا مدتي جانشينان صفويه جرات اعلام جانشيني نداشتند. نادرشاه افشار ابتدا به نام شاه تهماسب سوم سلطنت مي كرد چرا كه مقام خود را به عنوان يك جنگاور، يك پهلوان، يك سردار جداي از مقام شاه به عنوان وارث فره ايزدي مي دانست. اما به تدريج با اثبات اين نكته كه نشاني از فره ايزدي در شاه تهماسب سوم نيست، نادر قلي توانست كه نادرشاه شود. ظهور نادرشاه در تاريخ ايران از اين لحاظ مقدم بر ظهور رضاخان و حتي بناپارت ها در اروپا نمايانگر مفهوم دولت بناپارتي است و ايران اگر نظريه پردازي چون كارل ماركس داشت مي توانست اين نظريه را به نام نادر بنامد كه برخي مورخان ايران مانند دكتر رضا شعباني گفته اند ناپلئون از ستايش گران نادر بوده است. نادرقلي در نظم سنتي ايران از رده سرداران بود ونه شاهان. تولد نادر را در ماه محرم سال 1100هجري قمري از خانوادههاي روستايي و شباني نوشته اند. بدين ترتيب نادر هرگز همچون ديگر شاهان تاريخي ايران ازخانواده اشرافي برنخاسته بود. قبيله او در زمره قزلباشان مدافع پادشاهي صفوي بودند: «اساسا كوچ قبايل افشار و نيز كردهاي غربي به منطقه (خراسان) از اوايل كار صفويه نيز به همين دليل بود كه.. بتواندن در برابر حملات و يورش هاي تقريبا دائمي عناصر زرد از كيان وطن حمايت كنند» نادر در سراسر ضعف و سستي سلسله صفوي سرداري ياريگر نظام شاهي بود و به تدريج ناجي حكومت صفوي شد. چيرگي نظريه فره ايزدي سبب شد پس از آنكه نادرقلي حكومت فروپاشيده صفويه را از چنگ افغان هاي مهاجم بيرون آورد به جاي آنكه خود در مقام شاهي قرار گيرد آن راتقديم يكي از اعقاب صفويه كند و خود به سرداري بسنده كند. اينك فرصتي در اختيار شاه صفوي بود كه بتواند فره ايزدي خود را ثابت كند اما شكست شاه تهماسب سوم در نبرد با امپراتوري عثماني سبب شد بار ديگر دست يناز به سوي نادر دراز كند و اين بار نادر نه تنها او را نجات داد بلكه ايران را هم از وجود چنين شاه ناتواني نجات داد و پادشاه صوفي را از سلطنت خلع كرد و خود را نايب السلطنه ايران خواند. در عصر نادر مقام رياست جمهوري به وجود نيامده بود كه وي خويش را به اين سمت بخواند، بنابراين به عنوان نايب السلطنه بسنده كرد و سرانجام در مراسم بزرگ نوروز سال 1148 مجمعي از بزرگان آراست. تا آن زمان اين مجمع مكان ملاقات مردم و سلاطين بود اما «اين بار نادر مقرر داشت كه جمع كثيري از نمايندگان اعيان و روساي بلاد، روحانيون و برجستگان علمي و معنوي اقوام و از جمله امام جمعه و جماعات، قضات و صاحبان قلم دعوت شوند تا در امور مهم كشور با آنها شور شود... جمعيت گردآمده در دشت مغان را تا يكصد و بيست هزار نفر نيز نوشته اند... آن سان كه رسم بود نادر در بامداد نوروز به احضار سران كشور فرمان داد و پس از رد و بدل كردن تبريكات عيد خطاب بديشان اظهار داشت كه من هر آنچه شرط خدمت بود به جاي آوردم و كشور را از گرفتاري تجاوزات دو دولت روس و عثماني نجات دادم. متجاوزان افغان را نيز سرجاي خود نشاندم و اينك در سراسر ايران عصيان گري نيست كه داعيه تعدي داشت باشد. اكنون پس از سال ها تلاش بي وقفه نياز به استراحت دارم و مي خواهم كه به ابيورد و كلات روي آورم و از امور كشور كناره گيرم. از شما مي خواهم كه شاه تهماسب يا فرزندش شاه عباس سوم را كه هر دو زنده اند ياهر كس ديگري را كه خود متمايليد به سلطنت برگزينيد». تنها مخالف نادر در آن جمع ملاباشي صفويان بود كه گفت:«هركس قصد (براندازي) سلسله صفويه نمايد... نتايج.. در عرصه عالم نخواهد ماند.» اما سرانجام نادرقلي، نادرشاه و سلطنت صفوي واژگون شد. اقدامات نادرشاه در ايران تنها با اقدامات ناپلئون در فرانسه قابل مقايسه است. مجمع مغان تا يك ماه به فرجامي نرسيد تا آنكه سندي به نام وثيقه نامه نادري امضا شد و بسياري از بزرگان ايران پاي آن مهر تاييد گذاشتند. چهار شرط نادر براي پذيرش پادشاهي چهار اصل حكومت جعفري به عنوان ركن پنجم اسلام در كنار مذاهب چهارگانه اهل سنت؛ سوم اعلام انقراض سلطنت در خاندان صفويه؛ چهار اعلام ارثيت سلطنت در خاندان نادر. نادرشاه با اين وثيقه نامه(كه تحليل آن در تاريخ جديد ايران به كلي فراموش شده است) همزمان همزيستي شيعه و سني را در ايران رواج داد و نيز مذهب شيعه جعفري را در ايران و جهان اسلام به مذهبي مورد احترام تبديل كرد. پس از آن نادر توافق نامهاي با سلطان عثماني هم امضا كرد كه ترويج تساهل ديني اساس آن بود. مشابه همين اقدام در عصر فرانسه بود كه بر اساس راي پارلمان به سلطنت رسيد. پس از آنكه ناپلئون جنگ هاي كنسولي را به پايان رساند و به مقام كنسول اولي فرانسه رسيد، در پايان آن نبردها با توطئه اي مواجه شده بود كه گروهي قصد جان او را داشتند. شايد اين گروه سوداي آن داشتند كه همان بلايي را بر سر ناپلئون بياورند كه سناتورهاي رومي بر سزار آورند و شايد ناكامي آنها در اين توطئه سبب شده كه كارل ماركس توصيف سزاريسم براي تاريخ بناپارت ها در فرانسه رانادرست بداند. به هر حال ناپلئون بر خلاف ژوليوس سزار از توطئه ترور جان سلام به دربرد و همين مظلوميت وي سبب شد در پارلمان فرانسه (سنا و تريبونا كه دو مجلس جمهوري بودند) راي به امپراتوري ناپلئون دهند و آنگاه با مراجعه به آراي عمومي بيش از سه و نيم ميليون شهروند جمهوري فرانسه در مقابل 2569 شهروند مخالف به امپراتوري اولين بناپارت راي دهند. ناپلئون قبل از آن در توافقي با پاپ پيوس هفتم (كه به قراداد كنكوردا مشهور شد) به اين كشور بازگرداند و در مقابل براي آنكه بتواند مشروعيت حكومتي خويش را تامين كند پاپ را وادار به حضور در تاج گذاري اش كرد. بناپارتيسم در فرانسه و ايران اما يك بار ديگر پس از ناپلئون و نادر هم تكرار شد. در فرانسه لويي بناپارت برادرزاده ناپلئون بناپارت ابتدا به رياست جمهوري رسيد و سپس آن را به سلطنت تبديل كرد و در ايران هم رضاخان در آغاز سوداي جمهوري خواهي در سر پروراند و سرانجام به پادشاهي رسيد. اين تكرار تاريخ بود، همان گونه كه ماركس نوشته بود: «همه رويدادها و شخصيت هاي بزرگ تاريخ جهان ... دوباره به صحنه مي آيند... بار اول به صورت تراژدي و بار دوم به صورت كمدي.» ماركس جايگزيني برادرزاده(لويي بناپارت)، به جاي عمو( ناپلئون بناپارت) رامصداق اين جايگزيني كمدي و تراژدي مي داند و شايد اگر در ايران زنده بود جانيشيني رضاشاه به جاي نادرشاه را چنين معرفي مي كرد. نادرشاه همچون ناپلئون بناپارت نتوانست حكومتي طولاني داشته باشد. ناپلئون و نادر هر دو عاشق هند بودند با اين تفاوت كه دست ناپلئون هرگز به هند نرسيد و نادر فاتح بزرگ هند شد. اما هر دو حكومتي كوتاه داشتند. نادر تنها 12 سال پادشاهي كرد( از1148 تا 1160 هجري قمري) و ناپلئون هم تنها 10 سال امپراتور بود( از 1804 تا 1814 ميلادي) اما همان دوره كوتاه حكمراني چندان تأثير گذار بود كه در اروپا عصري را به نام ناپلئون خوانده اند گرچه عصري به نام نادر در ايران ناميده نشده است. اين در حالي است كه نادر شاه اولين پادشاه قانوني ايران است. اولين پادشاهي كه نه بر اثر قهر و غلبه قبايل و نه بر اساس فروه فره ايزدي كه بر اساس راي و نظر بركشيدگان مردم به قدرت رسيد. اهميت نادر در لشكركشي او به هند و تاراج دوالماس كوه نور و درياي نور نبود، نقش اصلي او سياسات ورزي ماهرانه اش در عبور از نظريه فره ايزدي پادشاهان و رسيدن از مقام سرداري به پادشاهي آن هم نه با زور سلاح كه به اتكاي راي نخبگان و نيز متكي به سندي مانند «وثيقه نامه نادري» بودكه روح حاكم بر آن در بر گيرنده مفهوم مدار او تساهل و تسامح مذهبي بود. با وجود اين دستاوردهاي نادر به زودي رو به فراموشي رفت. چندي دولت مستعجل كريمخاني برپاشد و سپس حكومت قاجار كه ارتجاع اصلي را در ايران جديد رقم زد، شكل گرفت. قاجاريه نه چون صفويه از مشروعيت سنتي برخوردار بود و نه مانند افشاريه مشروعيت قانوني داشت. روش اين فرزندان قوم مغول درايران بر اساس قهر و غلبه بر پادشاه جوان بخت زند بود. قبيله قاجاريه همچون قبايل غزنوي و سلجوقي قدرت را به دست گرفت و حكومت قاجاريه را تأسيس كرد و فرجام كار را به نهضت مشروطه رساند. تاريخ قاجاريه معجوني از تلاش هاي موازي در درون ساخت سياسي واجتماعي ايران براي مهار قدرت پادشاهان است. شيخ السلام هاي منصوب عصر صفويه به فقيهان مستقل منتقد قدرت تبديل شدند و وزيران كشته شده به دست پادشاهان قاجار به سياستمداران و روشنفكران عصر جديد تبديل شدند و همين جدايي و تحول در نظم سنتي تفكيك قواي سياسي در ايران سبب انقلاب مشروطه شد. مشروطه خواهان كه از ترديدهاي ناصر الدين شاه در تبديل مشروعيت سنتي حكومت به مشروعيت قانوني تبديل كردند. بدون شك راهنماي آنان در اين كار انقلاب فرانسه بود گرچه ظاهرا آن نهضت بايد به راه مشروطه بريتانيايي مي رفت. اما غلبه نگرش فرانسوي در تحول خواهي روشنفكران انقلاب بورژوايي را در ايران يكصد سال پس از انقلاب بورژوايي در فارنسه رقم زد، گر چه ناپلئون ايران سال ها قبل از ناپلئون فرانسه ظهور كرده بود. بر سر انقلاب مشروطه ايران نيز همان آمد كه بر سر انقلاب فرانسه آمد. هرچ و مرج جاي استبداد را گرفت و تندروي بر جاي ارتجاع نشست. در اين زمان بود كه لويي بناپارت ايران هم به دنيا آمد. در حال يكه همه او را ناپلئون بناپارت ايران مي پنداشتند. مهمترين ويژگي دولت هاي بناپارتي استقلال آنها از طبقات اجتماعي است. پادشاهي ها معمولا متكي به طبقه اشرافند و جمهوري ها به طبقه متوسط و حكومت هاي شورايي به طبقه محروم . اما دولت هاي بناپارتي واجد هيچ يك از اين صفات به شكل دولت نيستند. كارل ماركس در توصيف دولت هاي بناپارتي معتقد بود.: «اين قوه اجرايي با سازمان وسيع ديواني و نظامي اش، با دستگاه دولتي پيچيده و مصنوعي اش، با سپاه نيم ميليوني كارمندان و ارتش پنج ميليوني سربازانش... با هيات انگلي و وحشتناك كه تمامي تن جامعه.. را چونان غشايي پوشانده و همه منافذش را مسدود كرده است در عهد سلطنت مطلق و هنگام زوال فئوداليته كه خودنيز به سقوط آن كمك كرد تشكيل شد. امتيازات اعياني مالكان عمده ارضي و شهرها به همان ميزان از اختيارات قدرت دولت تبديل شد. صاحبان عناوين فئودالي به كارمندان عالي رتبه حقوق بگير تبديل شدند و نقشه رنگارنگ حقوق فئودالي متناقص قرون وسطايي به برنامه كاملا منظم قدرت دولتي كه كار آن چونان كار يك كارخانه منقسم و متمركز است تبديل شد. انقلاب.. كه هدفش در هم شكستن تمام قدرت هاي مستقل، محلي ايالتي، شهري و ولايتي به منظور ايجاد وحدت بورژوايي ملت بود، مي بايست هم كاري را كه سلطنت مطلق آغاز كرده بود يعني مركزيت را ناگزير توسعه دهد و هم وسعت، اختيارات و دستگاه قدرت حكومتي را. ناپلئون اين دستگاه اداري را تكميل كرد... هر نفع مشتركي بي درنگ از جامعه تفكيك شد و به عنوان يك نفع برتر يك نفع عمومي از حيطه عمل اعضاي جامعه خارج شد. از پل ومدرسه و املاك متعلق به آبادي در كوچك ترين مزرعهها گرفته تا راه آهن، اموال ملي ودانشگاه ها به صورت موضوع فعاليت حكومتي درآمدند.. تمام شورش هاي سياسي به جاي در هم شكستن اين ماشين حكومتي به تقويت و تكميل آن كمك كرده اند. احزابي كه هر كدام به نوبه خود براي كسب قدرت مبارزه كردند. فتح اين بناي عظيم دولت را چونان غنيمت اصلي فاتح دانسته اند.. دولت به نظر مي رسد كاملا مستقل شده است ماشين دولت در برابر جامعه بورژوايي به نظر مي رسد آنچنان تقويت شده است كه ديگر براي وي مهم نيست كه آدمي... بالاي سرش باشد، عيار خود ساخته از خارجه آمده اي كه مشتي سرباز نماي مست.. بر سر دست اش بلند كرده و به افتخار وي هورا كشيده اند.» و اين همه اوصافي است كه مي توان به دولت رضاشاه و هر بناپارت ديگري در ايران نسبت داد. اگر تا پيش از رضاشاه دولت در ايران متكي بر طبقات سنتي بود، اگر با اعتصاب بازار حكومت فلج مي شد، اگر با فتواي فقيه اعتصاب شكل مي گرفت، اگر با اعتصاب و فتوا ملت در برابر دولت قرار مي گرفت، رضاشاه دولت مندرن در ايران را چنان تاسيس كرد كه هيچ اعتصاب و شورشي نتواند آن را از پاي درآورد. دولت پهلوي كه به تدريج از صورت دولتي بناپارتي به شكل دولتي فاشيستي تغيير چهره مي داد به تدريج از همه قواي اجتماعي مستقل شد و در درون خود به پرورش قواي اجتماعي دولت ساخته دست زد. نه تنها عليه طبقات ايستاد بلكه طبقه سازي هم كرد. بورژوازي دولتي همان كساني هستند كه از دل آن ارتش بزرگ كارمندان دولت متولد شدند و به تدريج با پول نفت سيراب شدند. رضاخان خانواده اي نداشت، قبيله اي نداشت، فره ايزدي اي انداشت، سابقه و طايفه اي نداشت، پس همه طوايف و قبايل را سركوب كرد.به بهانه ايجاد وحدت ملي به سركوب نيروهاي پيراموني پرداخت. در سنت پادشاهي ايران، پادشاهان بزرگ را شاهنشاه مي نامند به نشانه شاه شاهان بودن كه هر ايالتي شاهي داشت ازعصر هخامنشيان كه ايران را به چندين ساتراپي تقسيم و نظامي ملوك الطوايفي ايجاد مي كردند. به جز هخامنشيان و ساسانيان و آل بويه و صفويه كمتر شاهي جرات مي كرد خود را شاهنشاه بيايبد اما رضاشاه و محمد رضا به غلط و از سر غرض خود را شاهنشاه مي خواندند در حالي كه اين شاه بزرگ (!) شاهان كوچك را هم كشته بود. بناپارتيسم ايراني به تدريج رو يه سوي فاشيسم برد. جلوه جهاني فاشيسم در اروپا به تدريج رضاشاه را متوجه الگوي جديد حكمراني در آلمان كرد. گرچه رضاشاه جرات آن را نداشت كه وارد جرگه متحدان در جنگ جهاني دوم شود اما به سرعت راه فاشيم را در ايران مي پيمود و استبداد سنتي را به ديكتاتوري قانوني تبديل مي كرد. رضاخان هنگامي كه قصد كرد رئيس جمهوري ايران شود در دل سوداي سلطاني داشت و نيروهاي سنتي در ايران به خوبي فهميده بودند كه اين سلطاني به ديكتاتوري منتهي خودهد شد. به همين دليل بود كه مدرس و مصدق در پارلمان به مخالفت با پادشاهي رضاخان پرداختند اما نخست وزيري او راتاييد مي كردند. رضاخان اما نمي خواست رئيس دولت شود. او حتي نمي خواست پادشاه شود. مقام واقعي او ديكتاتوري بود. در ادبيات سياسي جهان هيتلر را نه مي توان شاه خواند و نه رئيس جمهور يا صدراعظم آلمان، او ديكتاتور آلمان بود، همچنان كه رضاخان ديكتاتور ايران بود. رضاخان پيوند بناپارتيسم و فاشيسم در جهان جديد بود. او در انتهاي بناپارتيسم و ابتداي فاشيسم ايستاده بود و همچون لوئي بناپارت كه سرانجام در نبرد با امپراتوري تازه تأسيس آلمان از پاي درآمد، رضاخان هم در شهريور 1320 در مواجه با متفقين از سلطنت عزل شد. با عزل او اما ميراث ناگوارش بر جاي ماند. دولت ايران از آن زمان مستقل از طبقات اجتماعي شد. از عهد رضاخان همه دولت هاي ايران، دولت هاي بناپارتي شدند، دولت هاي مستقل از جامعه. دولت هايي كه راي جامعه در تغيير و تثبيت آنها نقشي ندارد. مرده ريگ بازار در نهضت ملي با كودتاي خارجي سركوب شد و در دوره پهلوي دوم دولت ايران با شتاب بيشتري از بناپارتيسم به سوي فاشيسم حركت كرد. تشكيل حزب واحد رستاخيز، اوج فاشيسم پهلوي بود كه به غلط خود را پادشاهي پهلوي مي ناميد. گسيختگي طبقات اجتماعي از نظام سياسي به حدي بود كه انقلاب اسلامي ايران در سال 1357 نيز نه انقلابي اجتماعي كه انقلابي سياسي بود. با شكل گيري نظام انتخاباتي در ايران پس انقلاب اسلامي فرآيند دور شدن از سنت هاي بناپارتيستي وفاشيستي دولت پهلوي آغاز شد، اما پناپارتيسم هنوز در كمين ليبراليسم است و اين پديده نه فقط درايران كه در زادگاه بناپارتيسم نيز به چشم مي خورد تا جايي كه متفكران سياسي فرانسوي فرانسوي جناح راست آن را به سه گروه تقسيم مي كنند: اول راست ارتجاعي يا سلطنت طلبان كه مدافع بازگشت به عصر ما قبل انقلاب فرانسه هستند و اكنون كمرنگ تر از هر زمان ديگري به چشم مي آيند؛ دوم راست آزاديخواه يعن ياورلئانيست ها يا ليبرال هايي مانند والري ژيسكاردستن كه ريشه در سنت هاي جمهوري سوم و چهارم فرانسه دارند و سوم راست انقلابي يا بناپارتيست هايي مانند نيكولاساركوزي كه در پي احياي دولت هاي بناپارتي هستند. بناپارتيسم به اين معنا تنها يك موضوع تاريخي نيست، پديده اي جاري است كه مي تواند از ظرف زمان و مكان بيرون آيد و در اشكال تراژيك( نادرشاه) و كميك(رضاخان) تكرار شود تا در جامعه اي كه برآشفته از نبرد راست و چپ است، در جامعه اي كه نيازمند دولتي سرپا و مستقل است، در جامعه اي كه چون طفل يتيم نيازمند مهر پدري است، در جامعه اي كه نيكانش از ايفاي نقش قهرماني سرباز مي زنند و عالمانش به عهد خود در برابر خدا عمل نمي كنند«اوضاع و احوالي به وجود آيد كه در آن آدم هاي كم مايه دلقك مآب قيافه قهرمانان را به خود بگيرند». بناپارتيسم پاسخ اين كم مايه ها به ميل قهرمان خواهي مردم است.
لینک کوتاه :

با دوستان خود به اشتراک بگذارید: