ناگفته هاي سيزده آبان
گفتگو با معصومه ابتکار
واکنش ها متفاوت بود. بعضي ها استقبال کردند و بعضي ها هم موضع ديگري داشتند. اين گونه نبود که بچه ها خوشحال شوند چون بچه ها معتقد بودند مديريت اجرايي کشور را بايد يک مجموعه مقتدري در اين شرايط حساس به دست بگيرد و اين خلأ مي توانست خطرناک باشد. - با توجه به اينکه بعد از سقوط دولت مهندس بازرگان بي ثباتي در سطح اجرايي کشور تا سال 60 ادامه داشت آيا اين تحليل دانشجويان غلط نبود؟ خير، غلط نبود. - چرا؟ به اين خاطر که عده يي که در آن دوره همفکر نبودند از قدرت کنار بودند. بالاخره نيروهايي مي آمدند که در آن شرايط دشوار به يک سرانجامي برسند. - اسنادي که در طول 444 روز حضور دانشجويان در سفارت امريکا در قالب کتاب منتشر مي شد دلالت بر اين دارد که هدف بدنام کردن يک جريان سياسي است. آيا در انتشار اسناد گزينشي عمل مي شد؟ خير، گزينشي عمل نمي شد. - پس چرا فقط اسناد مربوط به مذاکرات يک طيف را منتشر مي کرديد؟ چون ماهيت مباحث و مذاکرات متفاوت بود. حتي لحن مذاکرات متفاوت بود. ما براي انتشار اسناد شورايي داشتيم به عنوان شوراي انتشار اسناد. در آنجا اسناد مورد بحث قرار مي گرفت. بنابراين ما اسناد را مثل نص صريحي که در کشور بود انتشار مي داديم. - شاخص هايي که براساس آن اسناد را براي انتشار مشخص مي کرديد چه بود؟ اسنادي که روشن کننده خط توطئه ها بود. خطوطي بود که تحليل امام را هم شامل مي شد و نشان مي داد که امريکا رسماً در حال دخالت در امور داخلي ايران است. - چرا فقط اسناد مربوط به مذاکرات افراد دولت موقت را منتشر مي کرديد؟ همه اسناد درباره دولت و وزراي دولت نبود. البته طيفي بودند که درگير معادلات امريکا شده بودند و تعاملات آنها با سفارت و عناصر امريکايي داخل ايران به نقطه غيرعادي رسيده بود. - با توجه به اينکه امريکايي ها پيش بيني کرده بودند سفارت اشغال شود، فقط بخشي از اسناد را در داخل سفارت نگه داشته بودند. آيا شما به همه اسناد دسترسي پيدا کرديد؟ اسناد دسته دسته بود. بخشي فوق سري بود. بخشي از اسناد رشته رشته شده بود و چند ماه طول کشيد که از آنها رمزگشايي شود. ما روي اسناد خيلي کار کرديم. بسياري از اسناد به دستگاه قضايي داده شد تا پيگيري شود. - آنچه درباره عباس امير انتظام اتفاق افتاد واقعيت داشت؟ بله، همه اسنادش وجود داشت. اتفاق خاصي نيفتاده است. دانشجوها که توان اين را نداشتند سندي را اضافه يا کم کنند. - قبل از اشغال برخي از اسناد را از سفارت بيرون نبرده بودند؟ به هر حال آقاي سوليوان خيلي تلاش کرد که امريکا شاه را راه ندهد. بنابراين سفارت دست نخورده بود و آنها آمادگي اشغال نداشتند. - مگر سفارت قبلاً اشغال نشده بود؟ نه به اين صورت. آنها مطمئن بودند که به اين مرحله نخواهد رسيد. خيلي هم مقاومت کردند و يقين داشتند که اسنادي که در 4 بشکه رشته رشته جاسازي شده بود به دست کسي نخواهد رسيد.اينها از توهماتي است که برخي آقايان مطرح مي کنند که به نظر من هيچ پايه و اساسي ندارد. اسناد درباره همه کس و همه چيز بود منتها بعضي از اسناد اصلاً جهت دار نبود که لازم باشد افشا شود. مثلاً سندي بود که آقاي بهشتي رفته در جلسه يي و اين صحبت ها را داشته است. مثلاً يک خبر بود. هيچ چيزي از آن سند که شما فکر کنيد اين آدم وارد معادلاتي شده که مي خواهد منافع مردم را زير سوال ببرد يا در صحبت هايش احترام مردم را ناديده بگيرد، نبود. در تعدادي از اسناد هم بود. در مقابل سندي بود که آدمي وجود داشت که تمام جزئيات منزل امام را در اختيار سفارت گذاشته بود. هر کس اين اسناد را بخواند مي فهمد مساله غيرعادي است. - سفارت امريکا يک سفارتخانه کوچک نبود. آنها با همه ارتباط داشتند. مذاکرات زيادي هم داشتند اما اسناد مربوط به مذاکرات طيف دولت موقت را منتشر کرديد. چرا؟ چون اينها حاکم بودند. اينها در دولت بودند و ارتباطشان متفاوت بود. دولت موقت خيلي خوش بين بود. من نمي خواهم بگويم خدايي نکرده در کارها دست داشتند اصلاً اين بحث ها نيست. مي خواهم بگويم خيلي خوش بين بودند. در آن شرايطي که امريکا دنبال اين بود که هژموني از دست رفته اش را برگرداند، آن خوش بيني به موقع نبود. - بنابراين اختلاف شما با دولت موقت اختلاف سليقه يي بود؟ البته اسناد نشان داد که مسائل پيچيده تر از اين بود. نوع دخالت امريکا خيلي نزديک به تحليل هاي دانشجويان بود و خيلي از اتفاقات ممکن بود در ادامه اين جريان رخ دهد. تحليل امام هم همين بود. جنگ هم به نظر من اجتناب ناپذير بود. اشغال سفارت امريکا مساله جنگ را تشديد کرد. امريکا انقلاب ايران را نپذيرفته بود و براي محدود کردن آن برنامه ريزي کرد و يکي از برنامه هايش جنگ بود. -خانم ابتکار، ماجراي تظاهرات هاي مقابل سفارت چه بود. جدا از تظاهرات حمايت آميز مردمي، برخي معتقدند حزب توده از اين فضا به نفع خود استفاده مي کرد و حتي صحنه گردان بود. شما از ماجراهاي بيرون سفارت خبر داشتيد؟ حزب توده خيلي تلاش کرد خودش را به اين مساله وصل کند. سازمان مجاهدين خلق (منافقين) هم تلاش هايي کردند. حتي مدتي نهضت آزادي هم بدش نمي آمد به اين مساله ربط پيدا کند. چون يک مرتبه محبوبيت دانشجويان آنقدر زياد شد که همه دوست داشتند خودشان را به اين اتفاق وصل کنند. مخصوصاً حزب توده، اما اينکه هدايت اين کار را داشته باشند درست نيست.حمايت از اقدام دانشجويان نشأت گرفته از حس دروني مردم بود. همه اقشار مي آمدند و تاييد و تشويق مي کردند. اينکه عده يي بخواهند بهره برداري کنند مساله ديگري است. مثلاً انحلال گروه دانشجويان پيرو خط امام حرکت بسيار زيرکانه يي بود براي جلوگيري از سوءاستفاده از گروگانگيري. شما نگاه کنيد نه در آغاز، نه حين انجام کار و نه در پايان، امکان بهره برداري سياسي از اين حرکت براي هيچ گروهي پيش نيامد. -از نظر شما بين دو کشور ايران و امريکا کدام يک از اين حادثه منفعت بيشتري برد؟ من اين معادله را مي دانم که هم سود داشت و هم هزينه. هزينه هاي زيادي که بر ما تحميل شد را نمي توانيم انکار کنيم. تسخير سفارت يک حرکت انقلابي و سرود رهايي بود که نسلي از جوانان ايراني خواندند و جلو رفتند اما همين سرود براي کشور هزينه هم داشت. با اين اوصاف اگر در مقابل، آسيب هايي که مي توانست پيش بيايد مانند آنچه بر سر آلنده در شيلي آمد يا آنچه خود ما در کودتاي 28 مرداد تجربه کرديم، را در نظر بگيريم اين حرکت در مجموع حرکتي از روي بصيرت و معرفت بود. حمايت حضرت امام هم نشان دهنده نگاه روشن ايشان نسبت به آينده انقلاب بود و اگر امروز مي بينيم اين دشمني ادامه دارد قطعاً ريشه آن بحث 13 آبان نيست. آثار آن هنوز وجود دارد ولي نقطه آغاز مناقشه نيست. نقطه آغاز مناقشه ماهيت استقلال طلبي و آزادي خواهي انقلاب است. اينکه ايران الگويي مي شود که در مقابل قدرت امريکا ايستاد ،مشکل اصلي براي امريکا شد. -بنابراين از اين حادثه اظهار تاسف نمي کنيد؟ از اين واقعه خير. چون در ظرف زماني خودش تصميم درستي بود. دانشجويان براساس بصيرتشان تصميم گرفتند و پشت ذهن شان مساله خاصي نبود جز اينکه براي کشور اقدامي کنند. -پس شما از چه چيز متاسف هستيد؟ از اينکه امريکا نتوانست از فرصت انقلاب ايران استفاده کند و تغيير موضع بدهد. چون اصل و مباني انقلاب ايران به انقلاب مردم امريکا خيلي به هم نزديک بود. چرا امريکا نبايد اين مفهوم را درک کند؟، امريکا خيلي راحت مي توانست تغيير موضع خودش را نسبت به ايران بيان کند. تاسف ما از اين بابت است که چرا هيات حاکمه امريکا تا امروز هم نتوانسته اين مفهوم را درک کند. - يکي از پيامدهاي مهم اشغال سفارت علاوه بر سقوط دولت مهندس بازرگان، سقوط دولت کارتر به عنوان يک رئيس جمهور دموکرات در برابر ريگان جمهوريخواه بود. دکتر يزدي اخيراً در نماز عيد فطر ملي - مذهبي ها اعلام کرد که شخصي در فرودگاه مهرآباد تا مطمئن نشد کارتر از کاخ سفيد بيرون آمده و ريگان رئيس جمهور شده اجازه پرواز هواپيما را نداد. اين مساله چه بود؟ من در کتابم با عنوان «تسخير» از اين ماجرا به عنوان سورپرايز اکتبر اشاره کرده ام. آيا هماهنگي صورت گرفته بود، نمي دانم. چون امام گفته بود که هر چقدر مي توانيد امتياز بگيريد فرقي هم نمي کرد دموکرات يا جمهوريخواه. اينکه جمهوريخواهان امتيازاتي دادند تا مساله گروگانگيري به نفع آنها تمام شود يا دست کم به نفع کارتر تمام نشود اين پرسشي بود که من هم نتوانستم به نتيجه يي برسم. محافل داخلي مي گويند چنين چيزي نبوده، محافل خارجي هم چيزي در اين باره نمي گويند چون از نظر آنها جنجال و فضاحت بود. اما اين هماهنگي برنامه ريزي شده بود يا نه، من شواهدي ندارم. مقالاتي هم نوشته شد که نمي توان به آن خيلي استناد کرد. - تحليل خود شما چيست؟ من حسم اين است که همزماني خيلي قشنگي اتفاق افتاده. شما اين را ناديده نگيريد که کارتر کسي بود که فاجعه 17 شهريور را تاييد کرد. - آيا به درازا کشاندن ماجراي گروگانگيري براي پيروزي جمهوريخواهان بود؟ مذاکرات در اختيار مجلس بود و دانشجويان در اين مساله نقشي نداشتند. شما کارتر را اينگونه نبينيد. آن موقع از شاه حمايت مي کرد. - تسخير سفارت، دولت بازرگان را سرنگون کرد و انتشار اسناد اين جريان را براي هميشه از ورود به قدرت دور. آيا فکر مي کرديد نتيجه اقدامات شما در مسائل داخلي وضعيتي بشود که الان شاهد آنيم؟ در اينکه دانشجويان نقد شديدي به دولت بازرگان داشتند ترديدي نيست و اينکه به قصد سقوط دولت تسخير سفارت را طراحي و اجرا کرده باشند، من مطمئن نيستم. به هرحال اين مجموعه هيچ گاه از نظام جدا نشدند و همان دانشجويان اعتقاد دارند که اين مجموعه بايد با همه ملاحظات امکان ورود به رقابت ها را داشته باشند. - چرا زماني که در دهه 60 در قدرت بوديد اين ديدگاه را دنبال نکرديد؟ ما در دهه 60 در قدرت نبوديم. منبع: اعتماد