رابطه با مصر؛ بايدها و نبايدها
دکتر رحمن قهرمانپور
در اينكه مصر يك كشور مهم در جهان عرب است ترديدي نيست. مصر در دهه 1960 با هژموني خود بر جهان عرب بيشترين چالشها را براي آمريكا و البته كشورهاي غيرعرب خاورميانه ايجاد كرد. مصر همواره يكي و شايد بتوان گفت پيشروترين كشورهاي جهان عرب از نظر توليد فرهنگي و علمي بوده است. سابقه طولاني تمدني مصر آن را به تنها كشور عربي تبديل كرده كه پيش از دوران جديد سابقه دولتداري داشته و از اين نظر مصر را در خاورميانه ميتوان در رديف ايران و تركيه قرار داد. توليدات فرهنگي مصر اعم از فيلم، ادبيات، روزنامه و بحثهاي روشنفكري همواره الگوي بسياري از انديشمندان و متفكران عرب بوده است. تصادفي نيست كه اخوانالمسلمين منشا الهام براي بسياري از جنبشهاي اسلامي در جهان عرب است. حتي اسلامگرايان مصري هم معتقدند اول مصر سپس جهان عرب و امت عرب نتيجه آنكه در معادلات جهان عرب نميتوان كشور مهمي مثل مصر را ناديده گرفت. اما اين همه داستان نيست. جمال عبدالناصر براي پركردن شكم جمعيت فراوان مصر در مقايسه با ساير كشورهاي عربي با از تهديد رهبران عرب به براندازي حكومتشان به عنوان حكومت غيرمردمي استفاده ميكرد. بسياري از دولتهاي عرب و از جمله عربستان براي رهايي از شر پال عربيسم به جمال عبدالناصر پول ميدادند. اما با افول پال عربيسم و احساسات ناسيوناليستي عربي در اواهر دهه 1960 و مشخصا پس از فروپاشي اتحاد مصر وسوريه در قالب جمهوري متحد عربي، انورسادات در وضعيت بدي از نظر اقتصادي گرفتار شد كه شورش معروف نان از جمله آنها بود. انورسادات كه درشرايط سختي گرفتار آمده بود، راه مصالحه با اسرائيل را در نظر گرفت تا بتواند از اين طريق ضمن كاستن از فشارهاي سياسي و اقتصادي بر مصر، موقعيت خود را در داخل كشور نيز تحكيم بخشد. سفر غيرمنتظره وي به اسرائيل كه حتي بدون اطلاع قبلي وزير خارجه وقت مصر بود، جهان غرب راشگفتزده كرد. مصر اين بار هم پيشرو شده بود، اما به شيوهاي ديگر. امضايپيمان كمپديويد در سال 1979 مقدمهاي بود به انزواي مصر در جهان عرب و در پي همين امر بود كه جمهوري اسلامي ايران روابط خود را با مصر قطع كرد. با ترور سادات و قدرتگرفتن جانشين وي محمد حسني مبارك، تلاش مبارك معطوف شد به خروج از انزوا در جهان عرب و نيز ايفاي نقش ميانجيگري درمصر ميان غرب و كشورهاي عربي. حمله عراق به ايران و تبليغ جنگ عراق عليه ايران به عنوان جنگ اعراب با ايران به مصر اين فرصت داد تا با سوارشدن به اين موج و به كمك عراق راه خروج از انزوا در جهان عرب را در پيش بگيرد و بدينسان از قبل جنگ عراق به ايران مصر در واخر دهه 1980 مجددا به صحنه جهان عرببرگشت، با اين تفاوت كه اين بار علاوه بر مصر سه كشور ديگر عربي يعني عربستان، سوريه و عراق هم نقش خود را در تحولات جهان عرب افزايش داده بودند. با پايان جنگ سرد و فروپاشي شوروي مصر در دهه 1990 با چالش بنيادگرايي اسلامي و بنيادگرايان اسلامگرا مواجه كه در حادثه كشتار توريستهاي خارجي در الاقصر در 1997 به اوج خود رسيد. در اين دهه ناكارآمدي سياستهاي آزادسازي اقتصادي توصيه شده از سوي صندق بينالمللي پول و بانك جهاني نيز مشكلات مبارك را دوچندان كرد. بدون ترديد اگر كمكهاي كلينتون و برخي كشورهاي عربي نبود، وضعيت مبارك به مراتب بدتر ميشد. در سالهاي 95-1994 سازمان CIA به اين نتيجه رسيده بود احتمال فروپاشي حكومت جدي است. حادثه يازدهم سپتامبر حمله آمريكا به عراق در بهار 2003 نيز معضلات پيش روي رژيم مبارك را دوچندان كرد و پيروزيهاي پيدرپي اخوانالمسلمين نيز به وخامت اوضاع افزود. غرض از ذكر مطالب فوق اين است كه مصر 2008 با مصر دهه 1960 تفاوتهاي بسيار عميقي دارد. حتي استراتژيستهاي مصري اعتراف ميكنند. امكان رهبري مجدد مصر بر جهان عرب بسيار كم است و مصر به جاي جهان عرب بايد بر زير منطقه درياي سرخ تمركز كند تا حداقل در اين زيرمنطقه شاهد افول بيش از پيش قدرت خود نباشد. در كنار اين مشكلات، مسئله جانشيني در مصر يك معضل جدي است. مبارك تنها رئيسجمهوري است كه بعد از اسلاف خود معاوني براي خود انتخاب نكرده و از اين كار اجتناب ميكند. انتخاب فرزند وي جمال مبارك به عنوان رئيس حزب دموكراتيك ملي (NDP) كه حزب حاكم ميباشد به اعتقاد بسياري از تحليلگران تلاشي است براي جاانداختن جانشيني جمال مبارك كه نسل جديدي از نخبگان تجاري- سياسي را هدايت ميكند كه ميتوانند جانشيني براي نسل نظامي- سياسي نظير حسني مبارك و عمرسليمان و طنطاوي و افرادي نظير اينها باشند كه عملا سابقه نظامي دارند. در نقطه مقابل مصر، وضعيت ايران در منطقه خاورميانه از دهه1990 به صورت آهسته اما پيوسته در حال بهبود بوده و از حمله آمريكا به افغانستان و عراق اين روند به صورت قابل توجهي تشديد شده است. برخلاف مصر ايران نه تنها به يكي از زيرمناطق پيرامون خود محدود نشده بلكه در حال افزايش نفوذ خود در مناطقي غير از خاورميانه است. تلاش ايران براي برقراري مجدد روابط با مصر هم ريشه در رويكردهاي منطقهاي سياست خارجي آن دارد كه از دو دهه پيش آغاز شده است. ايران با مصر به عنوان يك كشور مهم، فرهنگي و باسابقه تمدني نگاه ميكند و معتقد است نزديكي دو كشور به نفع ملتهاي جهان اسلامي، جهان عرب و مخصوصا فلسطين است. در همين راستا بود كه در سالهاي گذشته به برخي درخواستهاي مصر براي ازسرگيري مجدد روابط سياسي پاسخ داده شد، هرچند در برخي موارد بهانهبودن اين درخواستها تقريبا واضح بود، اما واقعيت آن بود كه گويا اراده از سرگيري روابط از دست رهبران مصر خارج بود، هرچند آنها وجود چنين چيزي را منكر بوده و هستند. برخي تحليلگران معتقدند مصر نميتواند بدون اجازه آمريكا روابط خود را با ايران از سربگيرد. دليل اين امر صرفا كمكهاي مالي سالانه آمريكا به مصر نيست، حسني مبارك براي حفظ حكومت خود و انتقال آن به جانشين خود (و به احتمال زير) جمال مبارك نياز به حمايت آمريكا دارد. همين امروز اگر انتخابات آزادي در مصر برگزار شود بيترديد برنده آن اخوانالمسلمين خواهد بود و اين يعني وسوسهشدن آمريكا براي نزديكي به گروهي كه همانند حزب عدالت و توسعه در تركيه هم مشروعيت و حمايت مردمي را دارد، هم اسلامگراست و هم روابط خوبي با غرب و آمريكا دارد. اگر در 1979 حاكمان سكولار مصر پيمان كمپديويد را به آمريكا هديه دادند، اخوانالمسلمين ميتواند در مقطع فعلي كاهش آمريكاستيزي در جهان عرب را به آمريكا هديه بدهد و اين چيز كمي براي واشنگتن نيست. اما طنز داستان در اينجاست كه مقامات مصري در برابر اظهارات و اقدامات مثبت جمهوري اسلامي ايران براي ازسرگيري مجدد روابط آنطور كه بايد و شايد مثبت و فعال برخورد نميكنند و گاه چنين تصور ميشود كه به نوعي در حال وقتكشي و برخورد از موضع بالا ميباشند كه در شان ايران نيست. به صورت طبيعي روابط كشورها در عرصه بينالمللي آميزهاي از تعامل و رقابت است و نميتوان يكي از اين دو را به نفع ديگري ناديده گرفت. نخبگان مصري هم واقفاند كه با آغاز مجدد روابط ايران و مصر نه مشكلات مصر و نه مشكلات ايران يك شبه حل نخواهد شد.