در ستايش خودانتقادی
دکتر رحمن قهرمانپور
قريب 12 سال پيش و در اوج كشمكش ميان برخي گروههاي سياسي و روشنفكران ديني، يك دوست تحصيلكرده و زندگيكرده در خارج در پاسخ انتقاد من از اقدام برخي افراد و گروههاي تندرو نكتهاي را يادآور شد كه امروز معنا و لزوم آن را بيشتر از هر زمان ديگري درك ميكنم. به نظر وي آن كسي كه در مقام پاسخ منتقدان خود را به هر نحوي چه با كلام و چه با عمل تحقير ميكند و انواع القاب را به آنها نسبت ميدهد روشنفكر نيست. او پيشتر از آنكه در فكر اصلاح جامعه باشد بايد خود را اصلاح كند. اين رفتارها البته جاي تعجب ندارد، زيرا روشنفكر جهان سومي نميتواند خود را از بستر و محيطي كه در آن زندگي ميكند جدا كند. اما آنچه حائز اهميت است برخي انتقادهاست كه انتقادكننده فقط از ديگران انتقاد ميكند و غيرمستقيم خود را از اين بازي و محيط خارج ميكند. يك سوژه خارجي مدام در معرض انتقاد قرار ميگيرد، غافل از اينكه انتقادكننده نيز همانند آن سوژه در يك محيط مشترك و فضاي ذهني زندگي ميكند. اكنون انتقادكردن از ديگران همانند بسياري از چيزهاي ديگر مد روز است. انتقادكردن فينفسه به يك ارزش تبديل شده است، مهم نه انتخاب موضوع نقد بلكه خود نقد است. هرچه را ميتواني نقد كن و هرچه ميتواني تندتر نقد كن تا خود را هر چه بشتر از آناني كه در معرض انتقاد تو قرار گرفتهاند دورتر كني. انديشمندان علوم تربيتي ميگويند انتقاد بيشتر افراد را متوقع بار ميآورد. هرچه بيشتر انتقاد ميكني بيشتر باورت ميشود تو بر حقي و ديگران بر خطا، اعمال و كردار تو درست است و كارهاي ديگران اشتباه. آن كسي كه انتقاد ميكند سهمي براي خود در ايجاد شرايطي كه از آن نقد ميكند قايل نيست. به تعبير جامعهشناسي حس مسئوليتپذيري چنين افرادي پايين ميآيد. آنكه فقط از ديگران انتقاد كرده و به دگرسازي روي ميآورد پيشاپيش راه نقد از خود را مسدود ميكند، مخصوصا زماني كه نقد متوجه رفتارهاي جمعي نادرست يا ناهنجار ميشود. همه ما ميدانيم برخي رفتارهاي ما نادرست است، در كارهايمان جدي نيستيم، تقصير را به گردن ديگران مياندازيم، حاضر نيستيم براي آزادي هزينه بپردازيم، به زمان اهميت نميدهيم، به حقوق خودمان بيشتر از ديگران اهميت ميدهيم. اما آيا صرف انتقاد از اين رفتارها بدان معناست كه خود ما مبراي از اين رفتارها هستيم. آخر چگونه آنكه در فضيلت تحمل نقد داد سخن ميدهد منتقد خود را مرتجع، بيسواد، مزدور و جاهل و نادان خطاب ميكند. چنين معمايي را چگونه ميتوان حل كرد؟ پاسخ در سطح فردي اين است كه فرد به آنچه ميگويد و مينويسد ايمان ندارد. نوشتن و تحصيل و سمت براي او وسيله كسب موقعيت اجتماعي است نه راهي براي حل مشكلات. اما پاسخ جمعي اندكي مشكلتر است. چرا چنين افرادي اين فرصت را پيدا ميكنند كه بيشتر از ديگران مطرح شوند؟ آنها بلدند نقش و رل خود را بهتر از ديگران بازي كنند. بازي آنها به گونهاي است كه همواره در آخر فيلم طلبكار ميشوند. آنها از بشريت، از زمين و زمان طلبكارند. زمانه قدر آنها را نشناخته و به اهميت آنها پي نبرده است. آنها حاملان نسخههايي جادويي براي هر درد بيدرمان ميباشند، قهرماناني براي تمام فصول با نسخهاي جادويي در جيب. امروز اغلب اهالي سياست، دانشگاه، محافل روشنفكري و نخبگان دستاندركار نقد ديگران و فرافكنياند. كماند آنهايي كه به فضيلت اعتراف به خطا باور دارند. صداقت مطاعي كمياب شده است. آدمها هرچه مبهمتر و چندلايهتر و مخفيتر، ايمنتر و دستنايافتنيتر. آدم زرنگ كسي است كه رفتار و گفتار و كردار خود را از ديگران مخفي كند. درچنين فضايي همگان انگشت اتهام را به سمت ديگران نشانه گرفتهاند، انتقاد از خود نه تنها جسارت و جرات ميخواهد بلكه فضيلتي است كه بايد ديگر بار آن را يادآوري كرد و ستود. انتقاد از ديگران كاري چندان سخت نيست، اما انصاف در انتقاد از خود انتقاد مهمتر است.