پيدايش انقلاب اسلامي و تحولاتي كه در تلويزيون جمهوري اسلامي بعد از انقلاب اتفاق افتاد طبيعي بود كه بايد حضور دين را پررنگتر ميكرد. حضور دين در راديو و تلويزيون پيش از سال 57 چند نمود اصلي داشت: يكي قرآن و اذان در سه وقت صبح و ظهر و شام در راديو بود و در ماه رمضان هم برنامههاي خاص آموزش قرآن در تلويزيون وجود داشت. البته راديو بيشتر از تلويزيون به مذهب توجه ميكرد. برنامه تفسیر امام و آیت الله طالقانی بعد از انقلاب بحث حضور روحانيت در تلويزيون با امام و رهبران انقلاب شروع شد. اولين حضور صرفاً مذهبي روحانيت در تلويزيون با درسهاي «با قرآن در صحنه» آيتالله
طالقاني شروع شد و با اجراي دكتر جلالي بحث ارائه تفسير اجتماعي و سياسي از آيات قرآن مطرح شد. بعد از آن عملاً برنامههاي تفسير سوره حمد امام خمینی(ره) از تلويزيون ارائه شد. ويژگي هر دو برنامه اين بود كه براي اولين بار مراسمي پخش نمي شد، بلكه تلویزیون واقعهاي را پخش ميكرد كه فقط براي دوربين تهيه شده بود. اين بسيار مهم بود. قرائتی به سبک تخته وگچ
بعد از اين حضور اوليه، يك روحاني نوآور به نام حجت الاسلام محسن قرائتي كه بيشتر مخاطبانش جوانان و نوجوانان بودند و تجربه پيشينش تجربه ارائه
كلاسهاي درس ديني بود از منبر به تخته و گچ و ايستادن در مقابل شاگردان عبور کرد. اين عبور بسيار مهمي بود كه تا امروز هم ادامه دارد ـ سبك تخته و گچ ـ اين سبك از روزي كه به وجود آمد و ارائه شد، سبك نوآورانهاي بود. به خصوص كه به صورت بسيار نادر دیده شد كه روحاني با يادداشت و دستهبندي مطالب صحبت ميكند و مطالبش را به صورت مستند از قرآن ارائه مي دهد. در عين حال به مسائل روز هم توجه دارد. باید گفت اولين روحاني تلويزيوني كه خودش را با تلويزيون تطبيق داد محسن قرائتي بود كه عملاً ديرپاترين روحاني حاضر در تلويزيون است. راستگو به سبك كودكان الگوي دومي هم در اوايل انقلاب
به نام حجتالاسلام راستگو در تلويزيون ظهور کرد كه برنامهاش كاملاً براي كودكان بود و سابقه قبل از انقلابش، برگزاری جلسات كودكان بود. او دوره دبستان را مورد هدف قرار داده بود. نسبت او با تلويزيون نسبت نزديكتري بود. حتي نزديكتر از قرائتي. زیرا او این آمادگي را داشت كه به زبان بچهها صحبت كند. قصه بگويد. نقاشي و خطاطي كند. نمايش اجرا كند، بدود، بخندد و به اصطلاح ورژن سبكتر و قابل هضمتري براي تلويزيون ارائه كرد و تا چند سالي دوام آورد و بعد حذف شد و در دوره ديگري در سالهاي اخير، بار دیگر در تلويزيون ديده شد. اينها حضورهاي مستقيم روحاني بوده اند که
بيشتر بر محوريت يك روحاني و يك سكانس بود. يعني دوربين روشن و آخر برنامه خاموش ميشد. حسینی اخلاق در خانواده
آن چه تحول حضور روحانيت را در تلويزيون به دنبال داشت و ميتوان از آن به عنوان نقطه عطفي ياد كرد، برنامه اخلاق در خانواده با اجراي حجتالاسلام والمسلمين حسيني بود. برنامه او، خانواده محور شد و روحاني بيشتر نقش مجري را ايفا كرد و برنامه به صورت مجله تلويزيوني ارائه شد كه آيتمهاي مختلفي اعم از گفتوگو،نمايشنامه و گفتارهاي خطابي مستقيم براي بينندگان داشت. البته اين برنامه براي مجري آن
برنامه،نمايندگي مجلس و دو دوره اول شدن در تهران را به دنبال داشت و براي خانوادهها جهات مثبتي داشت. صداي گرم و چهره سپيدموي روحاني، وزانت و متانتي را با خود به همراه ميآورد كه حرفها را بسيار باورپذيرتر ميكرد. حسيني از تن صدايي هم برخوردار بود كه بسيار به صداهاي راديويي شبيه است و صدايي است كه به دل مينشيند. اين با قرائتي و ديگراني كه بيشتر از زباني استفاده ميكنند كه مخاطب از لهجهاش لذت ميبرد، متفاوت بود. برنامه هایی با کارشناس روحانی بعد از اين دوره با برنامههاي تلويزيوني مواجه ميشويم كه محور آن روحاني نيست بلكه روحاني مهمان برنامه است.
يعني رويكرد برنامههاي گفتوگو محوري كه مجريان اداره ميكنند و مهماني به عنوان كارشناس برنامه حضور دارد. در این دوره برنامهها تلويزيونيتر ميشود. برنامههايي كه با کارشناسی روحانیونی همچون حجت الاسلام راشد يزدي، يا حجت الاسلام طباطبايي طراحي شد.تماس تلفني مستقيم، اولين بار در اين برنامه های ديني به وجود ميآيد كه برنامهها را واقعيتر و قابل باورتر ميكند. اين برنامهها ضمن برنامههاي خانواده بيشتر ديده شده يعني چارچوبي كه آقاي حسيني به عنوان اخلاق در خانواده گذاشت ادامه پيدا کرد و به صورت دیگری كه روحاني را يك مشاور و راهنما براي زندگي
خانوادگي معرفی می کرد. به تدريج دیده شد که روحانيت خانوادگي و يا اين مشاوران روحاني خانوادگي تنه به تنه مشاوران ديگر زدند. مشاوران ديگري كه با تخصصهاي روانشناسي خانواده و با تخصصهاي مشاوره ميتوانند حرفهاي ديگري بزنند. يكي از جنبههاي بسيار جالب اين برنامهها تعارضهاي خيلي جدياي است كه بين توصيههاي روحانيون و توصيههاي مددكاران يا روانشناسان و يا مشاوران وجود دارد. اين تعارض فقط براي بينندگان حرفهاي برنامههاي خانواده، روشن ميشد و حتي براي خود آن روحاني هم روشن نبود. در حقيقت ورود روحانيت به حيطه مشاوره يك ورود تلويزيوني است و نه
ورودی در زندگی واقعي مردم. یعنی اين ورود روحانيت به خانواده توسط تلويزيون مديريت شد. از پدیده پناهیان تا نقویان اما اتفاق بسيار مهمي كه در اوايل سال 78 افتاد و پديده تلويزيون و دين در ايران شد روحانيوني بود كه ميشد سراغ مجلسشان رفت و آن مجلس را تصويربرداري كرد و قابليت و ظرفيت پخش تلويزيوني بالايي هم داشت و آن همكاري تلويزيون و هيئت رزمندگان اسلام با محوريت مهديه تهران بود. فضای مهديه تهران از منبر به سن عبور کرد . در نتيجه امكان بيشتري براي نمايش و دكورپردازي فراهم شد. دكور پشت سر روحاني يا مجري خيلي مهم تلقي ميشد و روحانيوني هم پيدا شدند كه ميتوانستند
با كمترين الفاظ تخصصي، به زبان علوم و با بيشترين توان عاطفهبرانگيزي صحبت كنند. روحانیون متفاوت: از زائری تا مرادی رويكرد ديگري كه روحانيت به سمت آن رفت و بيشتر روحانيون جوان بودند كه به اين سمت رفتند، حضور بيشتر تلويزيوني بود. يعني وارد برنامههايي كه اساس آن با يك روحاني شكل نگرفته بود. مهمان اصلي آن هم روحاني نبود. بلكه روحاني يكي از چند مهمان و يكي از چند آيتم يك برنامه بود. البته اين حضور حجم زمانياش خيلي كم بود يعني اختيار و امكاناتي كه در اختيار روحاني براي سخن گفتن قرار ميگرفت بسيار كمتر بود. اما تلاش شده بود كه كيفيت تأثيرگذاري. انتخاب جملات
كوتاه و تأثيرگذار خيلي بالاتر رود. ارائه كلام در فضايي كه مقبوليت خيلي بالايي دارد و استفاده از روحانيوني كه ميتوانند با سرعت و لطافت ارتباط برقرار كنند. نوع كارهايي كه بعدها از حجت الاسلام زائري و حجت الاسلام مرادي در تلويزيون ديده شد از اين نوع بود. يعني تلاش براي كم كردن زمان حضور و افزايش كيفيت تأثيرگذاري. سخنرانی های همراه دعا در مرحله بعد رفتن به سمت مخاطباني كه فقط براي یک برنامه خاص بيدارند مهم بود و اين مسئله دعاي ندبه بود. در پخش دعاي كميل كه سالها اين كار در تلويزيون انجام شد عموما دعاي كميل همراه با سخنراني نبود اما وقتي تلویزیون به پخش دعاي
ندبه در صبح جمعه رسيد كه نسبتاً به 10سال اخيرمربوط می شود، ميبينيم كه همواره دعاي ندبه در تلويزيون با يك سخنراني همراه شد. مخاطباني كه اين موقع صبح بيدار می شدند و پاي دعاي ندبه تلويزيون می نشستند به خوبي تحمل شنيدن سخنراني را هم داشتند. پخش منبرهای خاص علما
مدل دیگر روحانیونی بوده اند که برای تلویزیون سخنرانی نمی کردند. آنها منابر خاص و مشهور خودشان را داشته اند و همواره تلویزیون در پی پخش برنامههای آنان بوده است. از این جمله می توان به منبر حجتالاسلام حسین انصاریان ، حجتالاسلام كاظم
صديقي وحجتالاسلام هاشمينژاد درسهای آیت الله جوادی آملی اشاره کرد. این برنامه ها هم در صدا و سیما مخاطبان خاصی داشته و خصوصا پخش برخی منابر در مناسبت های خاص از مخاطبان بالایی هم برخوردار بوده است. شکل گیری شبکه های تخصصی دینی وجود اينگونه روحانيون كه بيشتر عموم را مخاطب قرار ميدادند و محوريت مراسم برايشان مهم بود حضور ديگري هم به دنبال داشت كه الان ما در آن دوره هستيم. به وجود آمدن شبكههاي تخصصي در مورد مذهب مثل شبكه قرآن سيما و شبكه معارف، باعث شد ما روحانيوني را در رسانه پيدا كنيم كه نسبتاً حرفهاي و تخصصي كار ميكنند. با مرور اجمالی، عبور
ناآگاهانه و تهی از نظریه پردازی در تلويزيون و مسير طي شده روحانیون به خوبی می توان فهمید که برنامه قرائتي اساساً ميخواست روي شناخت تأثير بگذارد. لذا كلاس درس بازسازي شده بود. اما در دوره هاي بعد كه چه آنجا که محورش پناهيان شد و چه آنجا که زائری فضاهای جدیدی ساخت ، چه در قالب مجلس دینی و چه در قالب یک برنامه تولیدی، فضاها با مخاطبان ميليوني طراحي شد كه از لحاظ زباني و بياني به زبان و بيان تلويزيون بسيار نزديك شده بود. كساني مثل حجت الاسلام عالي يا حجت الاسلام صادقي كه بيان شان در تلويزيون كاملاً بيان مسلط مذهبي است. زبان محكم و قوت بيان شان خيلي جدي است ودر
عين حال جذابيت تلويزيوني هم از لحاظ چهرهاي و هم از لحاظ صدا دارند. روحانیون تلویزیونی به اين ترتيب ما روحانيوني را پيدا كرديم كه اساساً هويتشان را از تلويزيون گرفته بودند. روحانيوني که اساساً شهرتشان را از تلويزيون ميگيرند و بيرون ارائه ميكنند. اینها همواره حضور تلويزيونيشان مهمتر از حضور غير تلويزيونيشان براي حتي خودشان تلقي شده وبرخی شان كساني هستند كه در حال حاضر عملاً براي حضور غيرتلويزيوني به شما وقت ميدهند. منبع: سپیده دانایی