روزنامه ایران؛ نیکزاد انصاری: در گرماگرم مذاکرات و مدتها پیش از حصول برجام یعنی در شهریورماه 1393، دکتر ظریف در مصاحبه با شبکه «پیبیاس» در پاسخ به سؤالی در مورد اینکه بسیاری از تحریمها توسط کنگره وضع شدهاند و لغو دائمی آنها بدون مصوبه کنگره امکانپذیر نیست، گفته بود: «ما با دولت (امریکا) طرف هستیم. البته ما پیچیدگیهای داخلی مربوطه را میدانیم، اما به عنوان یک دولت دارای حاکمیت، ما با دولت ایالات متحده به عنوان یک دولت دارای حاکمیت طرف هستیم.
ما در سیاستهای داخلی و درونی ایالات متحده مداخله نمیکنیم. اگر رئیس جمهوری اوباما به ما قول انجام کاری را بدهد، ما این قول وی را پذیرفته و به آن احترام میگذاریم.» وزیر خارجه ایران در این جملات دیپلماتیک خود، این اصل را تأکید کرده بود که اگر قرار باشد به راه حلی در مذاکرات برسیم و قرار شود که در قالب این راه حل هر طرف اقداماتی انجام دهد، اینکه امریکا برای اجرای تعهداتی که میپذیرد در سیستم داخلی خود با چه دشواریهایی روبهرو میشود یا اینکه چه اقدامات قانونی یا اجرایی برای این منظور باید انجام دهد، برعهده خودشان است و قرار نیست ایران خود را در جزئیات حقوق داخلی امریکا درگیر کند. آنچه برای ایران مهم بود و هست، اینکه تحریمهایی که در برجام مورد توافق قرار گرفتهاند، باید برداشته شوند. کما اینکه برای طرف مقابل هم عین اقدامات هستهای ایران مهم بوده و هست و کاری ندارند که فرضاً در ایران چند مصوبه درخصوص موضوعات هستهای به تصویب برسد. تا زمانی که ایران در عمل بر تعهدات هستهای خود وفق برجام پایبند باشد، مسائل حقوقی و سیاسی داخلی ایران به طرفهای مقابل ارتباطی پیدا نمیکند. برخلاف آنچه در ادبیات روزمره ما در
ایران مرسوم شده است، «دولت» در حقوق بینالملل به معنای قوه مجریه نیست،بلکه دولت معادل (state) آن کلیت فراگیری است که متشکل از تمام ارکان حاکمیتی یک کشور است و در روابط بین الملل، دولتها طرف حساب یکدیگر هستند،یعنی هر دولت در کلیت خود در عرض دولتهای دیگر قرار میگیرد و اینکه به لحاظ حقوق داخلی هر دولت، سیاستها و تصمیمها در داخل آن دولت چگونه ساخته و پرداخته میشود، مربوط به خود آن دولت است و در حقوق و روابط بینالمللی محلی از اعراب ندارد.
همچنین هر دولتی خود انتخاب میکند که در روابط خارجی، چه کسی یا کسانی نماینده او باشند و معمولاً این وظیفه برعهده رئیس دولت (یا رئیس حکومت)، وزیر امور خارجه و در موضوعات خاص و مشخص برعهده سفرا یا نمایندگان ویژه قرار میگیرد و حرف و موضع این افراد، به عنوان حرف و موضع کلیت آن دولت تلقی و محسوب میشود که اگر غیر از این بود، یعنی اگر قرار بود حرف و سخن هر مقام و مرجعی به عنوان سخن و موضع دولت تلقی شود، برقراری و مدیریت روابط بینالمللی بسیار دشوار و بلکه غیرممکن میشد. در امریکا هم مجلس نمایندگان، مجلس سنا و قوه مجریه همگی بخشهای دولت ایالات متحده امریکا هستند و همان طور که رئیس جمهوری و وزیر امور خارجه دولت جمهوری اسلامی ایران، در روابط بینالمللی نمایندگی کل دولت- و نه فقط نمایندگی قوه مجریه - را برعهده دارند، طرف مقابل نیز همین حالت را دارد. قوه مجریه و رئیس آن، هم در ایران و هم در امریکا، نمایندگی کل دولت (اعم از قوای سهگانه) را برعهده دارند. با این مقدمه، نگاهی به بحثهای اخیر درخصوص قانون موسوم به «آیسا» داشته باشیم. در برجام، مقرر شد که در تمام قوانین و مقررات و دستورالعملهای امریکا که مربوط به
تحریمهای ثانویه میشوند (یعنی تحریمهایی که دامنه آنها از قلمرو امریکا و اشخاص امریکایی فراتر رفته است)، آن بخشهایی که با بهانه و توجیه برنامه هستهای ایران وضع شده اند، باید اجرای آنها متوقف شود و هیچ تحریم جدیدی در ارتباط با برنامه هستهای برقرار نشود.
با نگاه به مقدمه بالا، روشن است که حتی در دوره مذاکره هم، دولت ایران و تیم مذاکره کننده کشورمان با هوشمندی برای جلوگیری از این احتمال که بعدها امریکا با سنگر گرفتن پشت مقررات حقوق داخلی خود و مسائلی نظیر تقسیم قوا در داخل این کشور، بهانهای برای عمل نکردن به تعهدات خود بتراشند، تصریح کرده بودند که ایران در ارتباط با اجرای برجام و در بحث لغو تحریمها، دولت امریکا (تأکید میکنم که دولت به معنی کلیت نظام آن کشور و نه صرفاً قوه مجریه) را مسئول میداند و اینکه امریکا برای ایفای تعهدات برجامی خودش به لحاظ حقوق داخلی چه اقداماتی باید انجام دهد مشکل ما نیست. با همین نگاه هم بود که تاکنون نیز باقی ماندن قوانین تحریمی در امریکا روی کاغذ تا زمانی که اجرایی نشوند، از نظر ما مانعی بر سر راه برجام محسوب نمیشود. کمااینکه همین قانون ایسا تاکنون نیز وجود داشته ولی بخشهای مربوط به هستهای آن که در برجام مشخص شده است، اجرا نمیشد و این موضوع از نظر ایران، ناقض برجام نبود. برای ایران این مهم بود که اثربخشی حقوقی و قانونی آن دسته از تحریمها که در برجام بدانها اشاره شده متوقف باشد؛اینکه امریکا چگونه این کار را انجام
میداد، به خودش مربوط است. ایران کلیت دولت ایالات متحده امریکا را متعهد به اجرای برجام میدانست و میداند و از همین رو، توسل به استقلال قوا در قوانین داخلی را به عنوان توجیهی برای عدم ایفای تعهدات از سوی امریکا نپذیرفته و نمیپذیرد.
بدین ترتیب، رئیس جمهوری امریکا (چه فعلی یا بعدی) موظف است به تعهدات این کشور پایبند بوده و کماکان مانع اجرایی شدن آن دسته از تحریمهایی شود که طبق برجام بایستی رفع شوند و اگر چنین نکند، قطعاً مصداق «عدم پایبندی اساسی» به برجام در چارچوب مواد 36 و 37 برجام خواهد بود.
در عین حال نباید از یاد برد که نفس تمدید قانون ایسا از سوی کنگره و امضای آن از سوی اوباما، قطعاً اقدامی سازنده و توأم با حسن نیت تلقی نمیشود و از همین رو است که مسئولین جمهوری اسلامی ایران حتی بدون اجرایی شدن این قانون نیز نفس تمدید و امضای آن را خلاف مفاد برجام میدانند که مقرر داشته است «ایران و گروه 1+5 متعهد میشوند که این برجام را با حسن نیت و در فضایی سازنده، بر مبنای احترام متقابل اجرا نمایند و از هرگونه اقدام مغایر با نص، روح و هدف این برجام که سبب تخریب اجرای موفق آن شود، خودداری نمایند» و اینکه «اتحادیه اروپایی و دولتهای عضو و همچنین ایالات متحده، منطبق با قوانین خود، از هرگونه سیاست با هدف خاص تأثیرگذاری منفی و مستقیم بر عادیسازی تجارت و روابط اقتصادی با ایران، در تعارض با تعهداتشان مبنی بر عدم اخلال در اجرای موفقیتآمیز این برجام خودداری خواهند کرد.»