خاطراتي از جلسات تفسير رهبري در مشهد
من دوتا از اين ضبطهاي بزرگ سوني خريدم؛ يكي براي خودم و يكي براي آقا. توي كار لوازم صوتي و اينها بودم و مغازهاي داشتم. ضبط را بردم خدمت آقا و آن جلسات را ضبط كردم؛ بيست و هفت يا بيست و هشت نوار شد. چهارده يا پانزده روزش را من قرآن خواندم و چهارده روزش را دو نفر از دوستان ديگر؛ آقاي رضايي و آقاي روحانينژاد. يك روز درميان من قاري بودم.
ایسنا: پايگاه اطلاعرساني حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله العظمي خامنهاي، با فرا رسيدن ماه مبارك رمضان به انتشار ويژهنامهاي با عنوان "باقي فسانه است " با محوريت فراگيرشدن عمل قرآني و انس به آن اقدام كرده است. آن چه در پي ميآيد، بخشي از اين ويژهنامه است كه به گفتوگو با مرتضي فاطمي، قاري پيشكسوت قرآن كريم و خاطرات وي از مقام معظم رهبري اختصاص دارد. - بياييد از آغاز آشناييتان با آقا شروع كنيم. اولين برخورد شما با ايشان به چه سالي برميگردد؟ حدود سال چهل و پنج. مرحوم آقاجعفر طباطبايي- برادر مرحوم آقاي قمي در مشهد- استاد قرآن و از دوستان خيلي صميمي آيتالله خامنهاي بود. ايشان به خاطر همان رفاقتي كه با آقا داشت، منزل آقاي افشار هم ميآمد و گاهي هم جلسه را اداره ميكرد. استاد قوي قرآن بود و با لحنهاي جديد آشنايي داشت. مصريها را ميشناخت. مرحوم طباطبايي چون با آقاي خامنهاي دوست صميمي بودند، يك روز به ايشان ميگويند: «يكي از فاميلهاي ما نوجواني هست كه صداي زيبايي دارد و قرآن را قشنگ ميخواند.» آقا هم ميگويند خب يك جلسه يا برنامه بگذاريم كه من ببينمش. اين را بعداً فهميديم. آقا جعفر طباطبايي جلسهاي ترتيب داد كه من به اتفاق مرحوم پدرم رفتيم خدمت آيتالله خامنهاي. خود آقا جعفر طباطبايي هم بود. آقا فرمودند خب تنهايي قرآن بخوان شما، خواندم و ايشان خيلي تشويق كردند. بعد از اين ماجرا يك روز آيتالله خامنهاي من و پدرم و آقا جعفر را - شايد ديگران هم بودند- دعوت كردند منزلشان براي ناهار. رفتيم خدمتشان. بعد از ناهار آقا با يك ضبط - از اين ضبطهاي ريلي ژاپني كه با برق و باتري كار ميكرد- صداي من را ضبط كردند. ميگفتند بخوان و صداي من را ضبط ميكردند. رفته رفته ما زياد مأنوس شديم و جلساتي كه معمولاً آقا تشريف ميآوردند يا جلساتي كه خود ايشان داشتند مثل جلسهي مسجد امام حسن مجتبي در خيابان دانش كه آنجا پيشنماز بودند، ما هم ميرفتيم. بعدها مسجد كرامت هم يكي از پايگاههاي ايشان شده بود كه آنجا هم نماز ميخواندند و تفسير ميگفتند. به پيشنهاد آقا صبحهاي جمعه در مسجد كرامت هم جلسهي قرآن گذاشتيم. - اول مسجد امام حسن بود؟ - مسجد امام حسن كه از قبل بودند؛ در مسجد كرامت هم آقا نماز جماعت ميخواندند. در مسجد امام حسن مجتبي(ع) ابتدا پدر آقا نماز ميخواندند؛ در ادامهاش آقا آمدند و آنجا هم جلساتي را داشتند. بهخصوص يك جلسات تفسيرگونهاي داشتند در ظهرهاي ماه مبارك و بحثي را شروع فرموده بودند با عنوان «طرح كلي انديشههاي اسلامي در قرآن» كه بعدها چاپ شد. نوارش را هم خود آقا به من فرمودند كه شما ضبطي تهيه كن و بيا اين بحث را ضبط كن. من دوتا از اين ضبطهاي بزرگ سوني خريدم؛ يكي براي خودم و يكي براي آقا. توي كار لوازم صوتي و اينها بودم و مغازهاي داشتم. ضبط را بردم خدمت آقا و آن جلسات را ضبط كردم؛ بيست و هفت يا بيست و هشت نوار شد. چهارده يا پانزده روزش را من قرآن خواندم و چهارده روزش را دو نفر از دوستان ديگر؛ آقاي رضايي و آقاي روحانينژاد. يك روز درميان من قاري بودم. - به همان صورت كه آقا اول تفسير آيات را ميگفتند و بعد شما قرائت ميكرديد؟ - بله. بعد نوارش را هم تكثير ميكردم. گاهي هم خود آقا فردي را معرفي ميكردند كه اين نوار را به او بدهم. من آن نوارها را زياد تكثير كردم. در پوششي كه نوار قرآن داريم ضبط ميكنيم، كارهاي انقلابي ميكرديم. دانشجوها زياد از من نوار ميگرفتند؛ از شهرستانها هم زياد ميآمدند و از ما نوار ميگرفتند. - كتاب «طرح كلي انديشهي اسلامي» حاصل همان جلسات است؟ - بله؛ دقيقاً پياده شدهي همان نوارهاست. شايد يك مقداري بازنگري و كم و زياد شده باشد، اما اصل مطلب همان است. آقا ايستاده آيات را معني ميكردند و تفسير ميگفتند، بعد ما قرآن ميخوانديم. خيلي هم آقا تجليل ميكردند؛ اين روش براي مردم هم تازگي داشت. دانشجوها پاي بحث بودند. روزهاي آخر جوري شده بود كه خيابان دانش را ميبستند و مردم در سوارهرو حصير پهن ميكردند و مينشستند. فكر ميكنم سال پنجاه و سه يا پنجاه و چهار بود. - مسجد امام حسن(ع)؟ - بله مسجد امام حسن مجتبي. نزديك اوجگيري انقلاب بود. چند روزي هم وسط خيابان بسته شد و ديگر كار از دست ساواك خارج شد. چون دانشجوها زياد ميآمدند، ساواك حساس بود. ابتدا شايد جلسه با جمعيت زيادي شروع نشد، اما آرام آرام جمعيت خيلي زياد شد. روزهاي آخر مسجد شلوغ شد و مردم مجبور شدند در خيابان بنيشينند. خيابان بسته شد اصلاً. انقلاب داشت شكل ميگرفت و مردم روشن شده بودند؛ بهخصوص قشر دانشجو كه حسابي وارد عمل شده بودند. جلسه عنوانش تفسير قرآن بود و رژيم نميتوانست به اين راحتيها تعطيلش كند. يك بهانهي قوي لازم داشتند. البته آقا را خيلي محدود كردند. كار به جايي رسيد كه ايشان را ممنوعالمنبر كردند. از نماز جماعت خواندن هم ايشان را منع كردند. تبعيد هم شدند؛ مرتب ايرانشهر و اين طرف و آن طرف؛ زندانشان كردند و شكنجه و... - مدل برگزاري اين جلسات، مردم را آنطور جذب كرده بود؟ - ايشان ميايستادند و چكيدهاي از تفسير و مفاهيمي كه در نظر داشتند را در مورد آيات ميگفتند. نكات مهم را قبلاً توي برگههايي پُليكپي ميكردند و پخش ميكردند بين دانشجويان و مستمعان. يعني افراد ميدانستند كه راجع به اين آيات ميخواهد اين بحثها بشود و يك مضموني از آيه را در نظر داشتند؛ ترجمهي تحتاللفظياش را ميديدند و زمينهاي داشتند. بعد آقا پا ميشدند و اين را شرح ميدادند. بعد ميفرمودند حالا كه معني اين آيات را فهميديد، اين قاري عزيزمان بيايد بخواند با لحن و صداي خوش تا شما بيشتر لذت ببريد. مردم چون معني قرآن را فهميده بودند، راحت ارتباط برقرار ميكردند. ايشان براي سوق دادن مردم به مفاهيم قرآن، مجالس سنتي قرآن را تبديل كردند به يك شكل جديد. نيامدند نفي كنند آن روش گذشته را، بلكه تغيير مثبتي ايجاد كردند در شيوهي جلسه. آقا از ديد مردم نگاه ميكردند به قضيه. ايشان از زمينهاي كه در جامعه بود، بهرهبرداري كردند و گفتند حالا كه اين جلسات هست، ما بياييم و مردم را علاقهمند به مفاهيم قرآن هم بكنيم؛ يعني جلسهي قرائت قرآن بهتنهايي كافي نيست، بلكه بايد مقدمهاي باشد تا مردم با مفاهيم قرآن آشنا شوند و انس بگيرند. بذر آشنايي با مفاهيم قرآن را در بين نوجوانان و جوانان مشهد در آن دوره، ايشان پاشيدند؛ بهخصوص بين قشري كه به آن جلسات ميآمدند، آقا اين انس را ايجاد كردند. - اتفاق خاصّي هم توي آن جلسات افتاد؟ مثلاً بحثي صورت بگيرد و ساواك بريزد و... - نه؛ اصلاً جرأت نميكرد ساواك. چون دانشجوها خيلي قوي آمده بودند پاي كار. البته همه صنفي شركت ميكردند در اين تجمعات. چون نام مسجد و نماز رويش بود و بعد از نماز اين مراسم برگزار ميشد، قشر مذهبي شركت ميكردند. تك و توكي هم شايد گروههاي ديگر بودند. اگر ميخواستند كاري بكنند، بايد با مردم درگير ميشدند. بحث خيلي جدي بود؛ خيلي عالي، علمي و دقيق. وقتي مخاطب داشجو باشد، با آن علاقهمندي عجيب، خوب وضع فرق ميكند. اين خودش مقدمهاي شده بود كه دانشجوها بروند دنبال تفسير قرآن و نهجالبلاغه و صحيفهي سجاديه و... اينها را واقعاً آقا در قشر جوان و نوجوان مشهد جا انداختند؛ قبلش اين خبرها نبود. ما جلسات قرآن زياد ميرفتيم؛ فقط يك قرائت قرآن بود و والسلام؛ تمام ميشد ميرفت دنبال كارش. آقا آمدند از فرصت استفاده كردند و عوض كردند روال جلسهها را تا هم جلسهي قرائت قرآن باشد و هم در كنارش تفسير و معاني قرآني گفته شود. آيات قرآن را معني ميكردند، بعد مينشستند و قاري ميرفت روي منبر و همان آيات تفسير شده را ميخواند. آقا هم مينشستند، گوش ميدادند و تشويق ميكردند. مردم برايشان خيلي لذتبخش بود. اينطوري آيات، بيشتر براي مستمع جا ميافتاد و درك ميكرد كه چي دارد گوش ميدهد. در مسجد كرامت هم ما صبحهاي جمعه جلسات قرآن داشتيم؛ همان جلسات سنتي. شايد تنها فرقش با جلسات سنتي ديگر آن زمان اين بود كه اولاً خود آقا ميآمدند و شركت ميكردند؛ رسماً ميآمدند و آن بالا مينشستند كنار استاد قرآن. خب جلسه يك وزن ديگري پيدا ميكرد. دوم اينكه قشري كه ميآمد، يك مقداري عوض شده بود. اگر در جلسات ديگر بيشتر پيرمردها و افراد مُسنّ بودند و جوان و نوجوان كمتر در بينشان ديده ميشد، در جلسهي مسجد كرامت، خيلي مرتب و منظم و رحلها دورچيده ميشد و جلسهي خيلي با ابّهتي بود؛ بيشتر هم جوانها ميآمدند. يكي از شاگردهاي ما توي همان مسجد كرامت، شهيد كاوه بود. شهيد كاوه هم با پدرش ميآمد توي جلسه. من عكس اين بچههايي را كه ميآمدند توي جلسهمان- آنهايي كه ثابت بودند- داشتم؛ گرفته بودم ازشان. چهار پنج سال پيش بود كه پدر شهيد كاوه آمد و گفت آقاي فاطمي، من فكر ميكنم تو عكس پسر من را داشته باشي؛ مال آن دوران نوجوانياش كه به جلسهتان ميآمد. گفتم بله در خانهمان نگهشان داشتهام. گفت ممكن است كه براي ما بياوري؟ ما عكس آن سن و سالش را نداريم. عكس را دادم به ايشان. يك روز به آقا عرض كردم كه ياد مسجد كرامت بهخير، آن جلسات و حال و هوا. در ضمن شهيد كاوه هم از شاگردهاي خودتان بود در مسجد كرامت. آقا تبسمي فرمودند و سري تكان دادند و گفتند كه بله بله ايشان بود، اما فلاني هم بود! نفري بود كه بعدها جزو گروهكها درآمد. در مسجد كرامت كه من معلم قرآن بودم، آن كسي كه قشنگ ميخواند و بهتر ميخواند، بيشتر اجازه ميدادند كه بخواند و آن كسي كه ضعيفتر بود، كمتر. آن كسي كه آقا گفتند جزو گروهكها شد، همهاش معترض بود كه آقا شما عدالت را برقرار نميكنيد. اصلاً نفهميده بود عدالت يعني چه؟ ميگفتيم آن كه بد ميخواند با آن كه خوب ميخواند، بايد مساوي هم بخوانند!؟ اين عدالت نيست؛ عدالت «وضع شيء في موضعه» است. هر چيزي را سر جاي خودش گذاشتن عدالت است. آن چيزي كه شما ميگوييد، مساوات است؛ يعني همه برابر هم. عدالت اين است كه به هر كسي در حد و حدود خودش ميدان داده شود. كسي هم كه بهتر ميخواند، بايد بيشتر تشويق شود. آقا هم حمايت ميكردند از نظر من و ميفرمودند: "راست ميگويد آقاي فاطمي. كسي كه بهتر ميخواند، مردم شارژ ميشوند و كيف ميكنند و لذت ميبرند، خب بگذاريد بيشتر بخواند. كسي كه ضعيفتر ميخواند، در حدي بخواند كه ياد بگيرد و غلطهايش را درست كند و همين كافي است؛ خيلي وقت مردم را نگيريد." جلسات مسجد كرامت خاطرات عجيبي داشت. اواخرش ديگر آقا هم تشريف برده بودند تهران و ما جلسه را ادامه ميداديم. شايد چند ماهي مانده بود به پيروزي انقلاب كه من يك روز صبح رفتم، ديدم مرحوم حاج آقاي غنيان كه از هيئت امناي مسجد بود، خيلي نگران و ناراحت نشسته است. گفتم چي شده حاج آقا، خدا بد نده! گفت: "رييس كلانتري آمده و از خادم مسجد اسم معلم قرآن را پرسيده. طرف- بيانصاف- گفته آقاي فاطمي و جلسه مال فلاني است. اسم شما را برده و رييس كلانتري هم گفته بايد بيايد و خودش را معرفي كند؛ جلسه هم بايد تعطيل شود." انگار خدا به دهانم انداخت كه با حال عادي، بدون نگراني خنديدم و گفتم حالا كه طوري نشده كه حاج آقا، شما چقدر نگراني؟ ايشان گفت: "نه آقا، گفته بايد خودت را معرفي كني!" گفتم: "غلط كرده كه گفته خودت را معرفي كن! ما اينجا جلسهي قرآن داريم، من هم معلم قرآن هستم. اين رژيم كه ادعا دارد و قرآن چاپ ميكند و ميگويد با قرآن سر جنگ ندارم، نبايد ناراحت باشد. من جلسه را تعطيل نميكنم، او بيايد همينجا من را ببيند." با همين لحن گفتم من جلسه را اصلاً تعطيل نميكنم و او اگر مرد است، صبح جمعه چهارتا پنجتا پاسبان با لباس فرم بردارد و بياورد در جلسهي ما و بچهها را از پاي قرآن بكشاند بيرون و ببرد؛ بگويند حق نداريد جلسه داشته باشيد. خلاصه ما اعتنا نكرديم و او هم انگار يك سنگي انداخته بود و يك هارت و پورتي كرده بود، ديگر دنبال كار را نگرفت؛ جلسهي ما هم ادامه پيدا كرد تا نزديك پيروزي انقلاب. يك روز راهپيمايي بود كه حمله كردند به تظاهركنندگان. توي آن حمله يك عده پناه آوردند به مسجد كرامت. تعداد قابل توجهي جمع شدند توي مسجد. ديديم ديگر با اين وضع، جلسهي قرآن نميتواند ادامه پيدا كند. كمكم- شايد سه چهار ماه مانده به پيروزي انقلاب- ديگر جلسهمان تعطيل شد. يعني در مردم آمادگي براي جلسهي قرآن واقعاً ديگر نبود. انقلاب و تظاهرات و راهپيماييها هيجاني شده بود؛ ما هم همراه شديم و گفتيم جلسهي ما براي همين بوده؛ ما ميخواستيم اين مقدمات را فراهم كنيم تا مردم آشنا بشوند با اين مسائل؛ حالا كه آشنا شدهاند، ما ديگر مانع نشويم. - آيتالله خامنهاي هميشه در اين جلسات شركت داشتند؟ - بله؛ تا حدود شايد يك سال به انقلاب. بعدش تبعيد شدند و بعد هم آمدند به تهران. ايشان ممنوعالمنبر شده بودند و حق نداشتند به هر عنواني سخنراني داشته باشند. تا قبل از اين ماجرا، معمولاً آقا بعد از نماز پا ميشدند و يك مقدار صحبت ميكردند؛ تفسيري ميگفتند. بعد كه ساواك ممنوع كرد، يك روز زيركانه به من گفتند آقاي فاطمي! ميداني كه من ديگر نميتوانم صحبت كنم؛ شما گاهي به بچهها بسپار كه يكيشان معني يك آيه را از من سؤال كند تا من به اين بهانه جواب بدهم! يا به اين آيه كه رسيديم كه بحث روز است، بگو بپرسند. نميگفتند تو سؤال كن؛ اگر من سؤال ميكردم، تابلو بود. چون من معلم جلسه و با آقا هماهنگ بودم. ميگفتند بچهها همانطور كه دور تا دور نشستهاند، يك دفعه يك نفر دستش را بلند كند و بگويد آقا ببخشيد، همين آيه را معنيش را بفرماييد. بعد آقا شروع ميكردند به صحبت كردن دربارهي همان مطلب. ايشان مرتب هر راهي را كه به رويشان ميبستند، راه جديدي باز ميكردند. با اين عنوان كه من در جلسهي قرآن نشستهام، چون روحاني هم هستم اگر كسي يك آيهي قرآن از من سؤال كند، نميتوانم جوابش را ندهم! به ساواك ميگفتند: "آبروي خود شماها ميرود اگر من بگويم ساواك من را ممنوع كرده و من حتي نبايد معني قرآن را بگويم. اين كه ديگر خيلي بد ميشود براي شما!" قطعاً ساواكيها هم ميآمدند اما كاري نميتوانستند بكنند. بعد از پيروزي انقلاب ما جامعهي قاريان قرآن را در مشهد راهاندازي كرديم كه رهبر انقلاب هم اين را تأييد فرمودند و خيلي لطف كردند به اين جمع. با همكاري جامعهي قاريان و ارشاد، اين مركزي كه الان شما در آن تشريف داريد، تأسيس شد. الان هم برنامهها ادامه دارد. دانشجويان زيادي از اينجا فارغالتحصيل شدهاند. اكثراً هم جذب مدارس غيرانتفاعي و حتي مؤسسات آموزش قرآن شدهاند و فعالانه كار ميكنند. - توصيههايي كه آيتالله خامنهاي در اين جلسات داشتند، چه بود؟ - خيلي روي اينها تأكيد داشتند كه مردم وقتشان را در ماشين هم از دست ندهند. ميتوانند مطالعهي قرآن بكنند و قرآن جيبي كوچكي همراه داشته باشند. مقصود آقا اين بود كه مردم مأنوس بشوند با قرآن و قرآن منحصر نشود به جلسهي قرآن آمدن و فقط در آن جلسه قرآن خواندن يا شنيدن. تأكيدشان بيشتر روي مفاهيم قرآن بود تا ضمن اين كه مردم انس با قرائت ميگيرند، آن را پلكاني براي يادگيري مفاهيم قرآن قرار دهند. يك روز به من فرمودند: "آقاي فاطمي! حيفت نميآيد كه مصطفي اسماعيل نميخواني؟" مصطفي اسماعيل از قراء بسيار بزرگ و درجهي يك مصر است. گفتم كه آقا مصطفي اسماعيل مشكل است، چون لحنش خيلي گسترده و قوي است. فرمودند: "از شما خيلي بعيد است! يعني چي؟ اگر بخواهي، ميتواني." عرض كردم آقا من نوارش را هم ندارم. واقعاً هم آن موقعها نبود اين همه امكاناتي كه در اختيار مردم هست اين روزها. آن موقع اين خبرها نبود كه كسي نوار قرآن را به راحتي تهيه كند. عبدالباسط را يك مقدار افراد رفته بودند و آورده بودند و صفحههاي گرامش بود، اما نوار مصطفي اسماعيل نبود. آقا فرمودند: "من خودم نوارش را دارم، به شما ميدهم." دو تا نوار از مصطفي اسماعيل به ما دادند؛ يكي نوار سورهي بقره بود، يكي هم آل عمران كه خيلي تلاوتهاي زيبايي بود. آرام آرام تمرين كردم و كمكم توانستم. آقا ميفرمودند مصطفي اسماعيل با توجه به معني و مفاهيم ميخواند. بعضي از قراء فقط با تكيه بر صوت ميخوانند و غرضشان اين است كه يك لحن زيبايي پياده كنند و مردم شارژ بشوند، اما مصطفي اسماعيل در عين اين كه زيبا ميخواند، مردم را به معني توجه ميدهد؛ حتي توي وقف و ابتداهايي كه انجام ميدهد هم اين ديده ميشود. بعضي وقتها يك وقف و ابتداهاي عجيب و غريبي ميكند كه واقعاً قراء ديگر نميكنند. اين فقط با توجه به معناست. حتي نوع اداي كلماتش هم واقعاً حساب شده است؛ بعضي وقتها با تأكيد و با صوت بلند و بعضي وقتها خيلي نرم و آرام. بعضيها فكر ميكنند كه آقا همينجوري از مصطفي اسماعيل خوششان ميآيد! نه، قيافهي مصطفي اسماعيل كه مطرح نيست، حتي صدايش هم اينطور نيست كه بگوييم زيباترين صداي دنياست. تأكيد آقا اين است كه مصطفي اسماعيل بيش از ديگران توجه به معني دارد و ديگران را سوق ميدهد به معني. آقا در مشهد، اين چيزها را ترويج ميكردند و افراد را ترغيب ميكردند. مصطفي اسماعيل خيلي در مشهد جا افتاد و لحن او در محافل انقلابي ساري و جاري بود و جوانها را به اين طرف ميكشاند. الآن هم آقا در بيشتر سخنرانيها و به بهانههاي مختلف نسبت به مسئلهي قرآن اشاره ميكنند؛ حتي جلساتي كه در ارتباط با قرآن هم نيست. هنوز هم تأكيد دارند كه صِرف قرائت مطرح نيست. قرائت قرآن را مقدمهاي ميدانند براي انس با قرآن و مفاهيم آن. مفاهيم قرآن را هم اگر مردم بفهمند، باز كافي نيست؛ براي به مفاد آن عمل كرد. اگر مردم ما به قرآن عمل كنند، جامعه ما خيلي از مشكلاتش برطرف ميشود. اين نكتهي اساسياي است كه آقا رويش تأكيد دارند. - وقتي آقا تبعيد شدند يا براي مبارزات رفتند تهران، شما ارتباطات خودتان را حفظ كرديد؟ ايشان كار را از شما پيگيري ميكردند يا اصلاً فضا رفته بود سمت ديگري؟ - ارتباط من با آقا در حد افرادي نبود كه تماسهاي خيلي مهم و فراواني با ايشان داشتند و در سطح بالايي دربارهي انقلاب كار ميكردند. اصلاً در آن حد و قواره نبودم؛ سن و سالي هم نداشتم. آقا افراد قويتري را داشتند و با آنها در ارتباط بودند. ارتباط من با آقا در حد همان قرائت و قرآنآموزي بود. البته ايشان خيلي به من محبت داشتند. در تبعيد كه بودند، قرار گذاشتيم با يكي از رفقا كه ماشين تويوتايي داشت، برويم ايرانشهر ملاقات ايشان. البته برنامه رديف نشد و نتوانستيم برويم. بعد از پيروزي انقلاب مداركي از ساواك درآمد كه آقاي فاطمي با آقاي فلاني قرار است با ماشين تويوتاي سفيد رنگي بروند ديدن آقاي خامنهاي. ما نرفته بوديم؛ اگر هم ميرفتيم، قطعاً ما را گرفته بودند. شايد هم لطف خدا بود كه نميخواست ما درگير و گرفتار بشويم. چون من نوار انقلابي و اينها پخش ميكردم؛ شايد كارهايمان كمي لنگ ميماند. - بعد از پيروزي انقلاب هم اين ارتباط برقرار بود و هست؟ - اين چيزي است كه خيليها از من ميپرسند. اول پيروزي انقلاب، افرادي به ما گفتند آقا كه شماها را ميشناختند قبل از انقلاب، الان هم همانطور تماس داريد؟ همان طور محبت دارند؟ ميگفتم محبت آقا بيشتر هست كه كمتر نيست. زماني كه ايشان امام جمعهي تهران بودند و بعد كه به رياستجمهوري رسيدند، افراد ميگفتند حالا چي؟ ميگفتم حالا هم همينطور برخورد دارند. يكبار من رفتم تهران خدمتشان در نهاد رياستجمهوري، دورهي اول رياستجمهوري ايشان بود، آقا فرمودند: "من تأكيد كردهام به دفتر و پستهاي بازرسي و اطرافيان كه دوستان قبل از انقلاب من وقتي ميآيند با من تماس بگيرند، برايشان محدوديت قائل نشويد تا راحت بتوانند با من تماس داشته باشند." ما واقعاً راحت ميرفتيم خدمت آقا. سال نو همين امسال كه آقا مشرف بودند مشهد و سخنراني داشتند، قرآن قبل از سخنراني ايشان در صحن جامع رضوي را من خواندم. اتفاقاً آقا يك كم ديرتر آمدند و به من فرمودند كه حيف شد ما دير رسيديم قرآن شما را نشنيديم. گفتم نه آقا اتفاقاً خوب شد و من شانس آوردم كه شما دير رسيديد؛ به خاطر اين كه من به هر حال پنجاه و هشت سالم هست و آنجا ايستادم توي جايگاه و قرآن خواندم. صحن جامع رضوي هم فضاي باز است؛ سخت است واقعاً و خيلي آماده نبودم. آقا فرمودند ميگفتيد كه يك صندلي براي شما بگذارند. گفتم آقا جايگاه خيلي گود بود، اگر مينشستم كسي من را نميديد. گفتند عجب عجب! البته آقا فقط نسبت به من اينطور نيستند؛ اصولاً قاريان قرآن را دوست دارند و احترام ميكنند. من كسي نيستم، يك قاري قرآنم. ايشان دوست دارند كه ما را بكشانند به وادي مفاهيم. واقعاً هم ايشان روي جامعهي قرآني كشور تأثيرگذارند. اگر قاريان با توجه به معنا بخوانند، خودشان يك مبلغند. ما وقتي به خارج اعزام ميشويم، گاهي سفرا به ما ميگويند سفير واقعي ما شما هستيد؛ قاري قرآن اگر بفهمد كه كجا چي بخواند و چه جور بخواند و چه جور برخورد كند يا حتي صحبت كند، خيلي تأثير دارد. آقا ميفرمودند كسي را كه به عنوان قاري قرآن اعزام ميكنيد به خارج از كشور، بايد قوي باشد، معلوماتي داشته باشد، دو تا سؤال ازش ميكنند به تته پته نيفتد. البته تا حدود زيادي اين كار دارد ميشود و قراء قوي را- چه از نظر قرائت و چه از نظر انس با مفاهيم قرآن- ميفرستند. مصريها وقتي ميآيند اينجا، آيات را انتخاب ميكنند؛ اينجور نيست كه بيايد و شانسي يك جزء قرآن را حفظ كند و شروع كند به خواندن. وقتي ميآيد توي حرم امام هشتم و ميخواند، ميآيد آيات راجع به «إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت» را ميخواند؛ سوره احزاب را ميخواند. دقيقاً مشخص است كه اينها را انتخاب كرده. اگر ما يك قاري را خداي نخواسته جايي بفرستيم اما در باغ نباشد و توجه به معني نداشته باشد- مثلاً وقف و ابتدا را خراب كند- همه ميفهمند او سوادي ندارد و فقط يك لحن و صداي قشنگي دارد؛ چيزي بلد نيست. من رفته بودم پاكستان. آنجا ايالت ايالت است و هر ايالت براي خودش وزارتخانهاي دارد و وزيري. وزيرش دعوت كرده بود از ما، رفتيم با رايزن فرهنگي. به ما گفتند بخوان- اتاق وزير با آن ميزهاي كنفرانس بزرگ و جلوي هر كسي يك ميكروفن و...- من آنجا آياتي از سورهي آل عمران را از حفظ خواندم. «يا أيها الّذين آمنوا اتّقوا الله حق تقاته و لاتموتنّ إلا و أنتم مسلمون. و اعتصموا بحبل الله جميعاً و لاتفرقوا» طرف خيلي شارژ شد. آخر برنامه تشويق و تقدير كرد و گفت درهاي مساجد ما به روي قاريان ايران باز است، قدم شما روي چشمهاي ماست. - ملاحظات اينگونه در قرائت، براي تأثيرگذاري بيشتر صورت ميگيرد؟ بله؛ قاري بايد حتي بداند كه چقدر بخواند. بايد موقعشناس باشد. اگر به مجلسي دعوتش كردند- فرض كنيد مجلس شوراي اسلامي- طرف خداي نخواسته برود و مثلاً آياتي راجع به زنا را بخواند، اين اصلاً معني نميدهد آنجا؛ بايد آيات مناسبي بخواند. خود آقا هم وقتي مراسمي دارند، شنيدهام روي افراد حساسيت دارند كه مثلاً فلاني بياد بخواند؛ گاهي خودشان تعيين ميكنند. روزي خدمت آقا بوديم در ماه مبارك. ايشان راجع به اختلاف قرائات صحبت كردند. بعد يكي از بچهها آمد و از من پرسيد كه آقاي فاطمي مگر آقا وقف و ابتدا و قرائات مختلف هم ميدانند؟ گفتم چه ميگويي؟! قبل از پيروزي انقلاب كه آقا مشهد بودند، ما جزو اولين كساني بوديم كه اين لحنها را ميخوانديم و حالا جزو پيشكسوتها شدهايم، ما اصلاً نميفهميديم اختلاف قرائت يعني چه. حتي بعضي از قرآننويسان را ما نميشناختيم، اما آقا اينها را ميشناختند و به ما ميگفتند. حالا شما ميگويي كه آقا ميدانند يا نه؟! - آشنايي آقا با اين قاريان چگونه بود؟ - گويا آقا نوارشان را از راديو قاهره ميگرفتند و گوش ميدادند. كار خودشان بود. يكي از دوستان آقا، راديو قاهره را به چه زحمتي ميگرفت؛ سوت سوت ميزد، سر و صدا ميكرد. گاهي هم يك مسافري ميرفت و از آن طرفها ميآورد. يكي از فاميلهاي آقاي جعفر طباطبايي بود به نام مرحوم آقاي آملي، ايشان رفته بود مصر و يكي دوتا نوار آورده بود. آقا چون علاقه داشتند اين نوارها را جمعآوري ميكردند و گوش ميدادند. يك جرياني را هم به خاطر دارم از آقا كه خاطرهي جالبي است. زماني كه آقاي رجايي وزير آموزش و پرورش بود، من آمدم تهران براي مسابقات قرآني كشوري. اتفاقاً در مسابقات اول شدم. ظهر جمعه در دارالتحفيظ ابتداي خيابان ايران، جلسه بود. از جمع قاريهايي كه آمده بودند- بهخصوص از مشهد- دعوت كرده بودند كه ناهار را دور هم باشيم. من با آقا تماس داشتم، فرموده بودند كه آقاي فاطمي شما جمعه آنجا هستي، اولاً بيا قرآن و اذان نمازجمعه را تو بخوان، بعدش ظهر با هم يك جا دعوتيم، صبر كن با هم ميرويم. گفتم چشم. رفتيم نماز جمعه؛ من رفتم زير جايگاه- آن جايي كه افراد مينشينند و پذيرايي ميشوند- آقا هم نشسته بودند. به من فرمودند كه آقاي فاطمي فعلاً بنشين؛ من گفتهام سخنران پيش از خطبهها- كه شهيد رجايي بود آن روز- سخنرانياش را اول انجام دهد، بعد قرآن خوانده بشود. قرآن مقدمه نيست؛ اصل برنامه است! ببينيد چقدر تأكيد روي قرآن دارند كه آقاي رجايي سخنران پيش از خطبهها باشد، بعد قرآن خوانده شود و خطبهها و نماز جمعه. شهيد رجايي رفتند صحبت كردند و آمدند پايين. من رفتم بالا قرآن بخوانم؛ آقا خودشان هم آمدند بالا. بغلهاي جايگاه كه ديده نميشود، يك صندلي گذاشتند و نشستند؛ من را ميديدند. شروع كردم به قرآن خواندن و تمام شد. وقتي خواستم بيايم پايين، آقا فرمودند: "احسنت تلاوت خوبي داشتي." بعد فرمودند كه بايست، ميخواهم اذان را هم تو بگويي. گفتم چشم، من هستم. ايستادم و اذان را هم گفتم. مراسم تمام شد. در خدمت آقا با يك ماشين بليزر قديمي كهنه و عجيب غريبي رفتيم. فقط شيشههايش را دودي گذاشته بودند. آقا عقب ماشين نشستند، بعد شهيد رجايي نشست و بعد هم من نشستم. هر سه نفر كنار هم. به محض اينكه ما سوار شديم و ماشين راه افتاد، آقا من را به آقاي رجايي معرفي كردند و گفتند اين آقاي فاطمي از دوستان قبل از انقلاب ماست در مشهد و قاري قرآن است. بعد هم فرمودند: "آقاي فاطمي! اين آقاي رجايي خودش هم قاري قرآن است ها!" بلافاصله هم به آقاي رجايي گفتند كه مسئلهي قرآن را توي مدارس جدي بگيريد. آقاي رجايي گفت بله ما هم خودمان اصرار داريم اما الان اگر بخواهيم بخشنامه كنيم از وزارتخانه، براي كل كشور بايد اين كار را بكنيم معلم قرآن به اندازه كافي نداريم. راست ميگفت ايشان، اول انقلاب آنهمه براي مدارس معلم قرآن نداشتيم. حالا ميبينيم مركز حوزه به تنهايي بيش از هزار نفر را در اين زمينه تربيت كرده و فرستاده براي فعاليت. آن موقع اين خبرها نبود؛ تك و توكي معلم قرآن داشتيم. آقا كوتاه نيامدند و فرمودند بالاخره بايد از يك جايي شروع كرد. اين كه بگوييم نداريم، تكليف را ساقط نميكند. شروع كردن به اين معني نيست كه يك دفعه بخشنامه كنيم و در همهي ايران معلم قرآن برود سر كلاسها. همانطور كه تربيت معلم داريم براي آموزش و پروش، معلم قرآن را هم پرورش دهيم. و نكته آخر؟ تأكيد آقا بر تشكلهاي قرآني مردمي، شايد روي اين جنبه باشد كه نهادهاي دولتي قادر به ترويج قـرآن نيستند. دغدغه ايشان خيلي جدي است و ميبينند كه متأسفانه تشكلهاي دولتي خيلي كارآيي ندارند در اين زمينه. حتي تجليل مفصلي كه از جامعهي قاريان قرآن فرمودند، شايد تأكيد بر اين باشد كه خيلي دل نبستهاند و اميدي ندارند كه تشكلهاي دولتي بخواهند يا بتوانند كار قرآني آنچنانياي انجام بدهند؛ اميد ايشان بيشتر به همين تشكلهاي مردمي است.