متن سخنرانی خاتمی در دانشگاه فرايبورگ آلمان
رئيسجمهور سابق کشورمان در ادامه سفر خود به آلمان در دانشگاه فرايبورگ، آلمان حضور يافت و به ايراد سخنراني پرداخت.
ایلنا: متن کامل سخنراني سيد محمّد خاتمي در دانشگاه فرايبورگ آلمان به اين شرح است. ضرورت و لزوم گفت وگوي ميان اسلام و غرب، هر روز بيش از روز قبل بر ما آشکار ميشود. همه کساني که به اين مسأله توجه ميکنند،مثل فيلسوفان،متکلمان،جامعه شناسان، انسان شناسان، آفرينندگان آثار ادبي و هنري، سياست مداران و اقتصاددانان همگي بر ضرورت و وجوب گفتوگوي ميان اسلام و غرب تأکيد ميکنند. طبيعي است وقتي ما کاري را واجب و اجتناب ناپذير ميدانيم به طريق اولي و در نخستين گام آن کار را ممکن تلقي ميکنيم؛ کاري که غيرممکن است، طبعاً نميتواند ضروري باشد. ضرورت گفتوگو و شدت نياز سياسي ما به چنين گفتوگويي، موجب ميشود که ما امکان آن را مسلم فرض کنيم و آن را به عنوان "اصلِ موضوع" بپذيريم. ولي آيا فرض امکان،براي ممکن بودن کاري کافي است؟ اگر جواب ما لاجرم منفي است پس بايد لختي در باب امکان گفتوگو تأمل کنيم؛ شايد چنين تأملي بتواند ما را در برداشتن گامهاي بعدي راهنمايي کند. ادعاي امتناع گفتوگوي ميان اسلام و غرب ميتواند،مستند به ادعاي عامتري باشد: هيچ گفتوگوي دقيقي،ميان جهانهاي مستقل و جداي از يکديگر ممکن نيست. زيرا جهان مستقل،جهان واحدي است که وحدت خود را قبل و بيش از هر چيز ديگري، از ناحية زبان کسب ميکند و چون زبان- طبعاً به معناي عام کلمه و نه به معناي زبان آلماني و انگليسي و چيني- در دو جهان اسلام و غرب مختلف است، پس گفتوگو به معناي دقيق کلمه ميان اين دو ممکن نيست. چنانکه ميان غرب و مذاهب شرقي نظير مذهب بودايي و هندو نيز غير ممکن است. گفت وگو، يعني گفت وگوي ساکنان يک جهان با هم، و گفت وگوي ميان جهانها- جهانهايي که عمدتاً با زبان و همچنين با تاريخ و اسطوه و هنر از يکديگر تفکيک ميشوند- امکان پذير نيست. دليل ديگري که طرفداران نظريه امتناع ميتوانند اقامه کنند، استناد به آن دسته از نظريات زبان شناختي (مثل نظريه همبولت، ورف و سايپر) است که با تعريفي زباني - فلسفي از زبان - وزبان در اينجا به معناي محدود کلمه است يعني زبان انگليسي، عربي فارسي، آلماني و ... - گفتوگوي ميان اسلام و غرب و به طور کلي هر نحو گفت وگويي ميان فرهنگهاي گوناگون را ممتنع ميدانند. دليل سوم طرفداران نظريه امتناع، مي تواند از لحاظ دامنة شمول و نوع دليل، با دلايل قبل کاملاً متفاوت باشد. اين دليل از جنس و سنخ دلايل فلسفي يا زبان شناختي نيست، بلکه بيشتر تاريخي و سياسي است. طبعاً اينگونه دليل با نظر به ذات و نحوة نگاه و استدلال - اگر اساساً بتوان براي چنين ادعايي قائل به «ذات» شد! - بسيار متواضعانه تر و محدود تر است. بر اين فهرست ميتوان دلايل يا ادعاهاي ديگري افزود ولي به نظر مي رسد ميتوانيم به همين تعداد اکتفاء کنيم. خانم ها و آقايان! حضار محترم! پرداختن به مباحث مفصل تخصصي، طبعاً متناسب با جلسة ما نيست. من در اينجا کوشش مي کنم سخناني را که به ادعا و دليل سوم امتناع، نزديکتر است بيشتر مطرح کنم و آنرا بيشتر بسط دهم. چون آنچه در مجامع فرهنگي و سياسي بيشتر مطرح مي شود، سخناني از جنس همين دليل سوم است. از جمله معروفترين آنها مطالبي بود که تحت عنوان "برخورد تمدن ها" شهرت بسيار يافت. نگاه نويسنده مقاله به اين موضوع، نگاه تاريخي و سياسي است. مبداء تقسيمات تاريخي، سياسي و جغرافيايي او انقلاب فرانسه است.قبل از انقلاب فرانسه، اميران و شاهاني که خود را مستظهر به لطف و قدرت خداوند مي دانستند با يکديگر به مبارزه بر مي خواستند؛ پس از انقلاب، نخست جنگها به نام «ملت» صورت مي پذيرفت و سپس جنگها رنگ ايدئولوژيک به خود گرفت، رنگي که تا امروز نيز باقي مانده است گرچه ادعا مي شود که از تند و تيزي آن کاسته شده و کمرنگ تر شده است. با فروپاشي اتحاد جماهير شوروي تقسيمات ديگري مطرح شد؛ اين تقسيمات بر اساس صور مختلف تمدن و توسط مؤلف مقاله "برخورد تمدن ها" صورت پذيرفته است. اصرار و تأکيد افراطي بر مسألة هويت و رجوع به سرچشمه ها و ريشه هاي فرهنگي و تمدني، چنان است که گويي در پي اثبات صحت نظرية "برخورد تمدن ها" است. اينکه هند، مي خواهد هندو شود و روسيه به "روسية مقدس" و مسيانيزم ارتودکسي خود اصرار مي کند - امري که تنها رمان نويسهاي روسي مي توانستند در خيالات ادبي و سياسي خود به آن پر و بال بدهند- احياء فکر ديني و اسلامي در خاورميانه، همه تجليات گوناگون يک واقعيت سياسي است که طبعاً زبان واحدي را براي تبيين دعاوي و نظريات خود به کار ميگيرند. تمدن غرب طبق نظر مؤلف "برخورد تمدن ها" در مقابل هفت تمدن ديگر است که عبارتند از:تمدن کنفوسيوسي، اسلامي، هندو، اسلاو- ارتودکس،آمريکاي لاتيني، ژاپني و آفريقايي. بحث تفضيلي دربارة اين نظريه، مطلبي نيست که من بخواهم اينجا مطرح کنم. اما اشاره من به اين مقاله از اين جهت بود که اين مقاله نيز از زمرة گروه سوم قائلين به امتناع گفت و گو محسوب مي شود و چنانکه ملاحظه مي کنيد، رويکرد او به اين موضوع نيز، رويکردي تاريخي، مرفولوژيک، ايدئولوژيک و سياسي است. من در اينجا تنها به ذکر يک نکته در مورد اين مطلب اکتفا مي کنم و آن اين است که هيچ يک از پيش فرضهاي مؤلف، چه آنهايي که بالصراحه ذکر شده است و چه آنهايي که مسکوت مانده است، مطالبي غير قابل مناقشه نيست و در باب همة آنها مي توان به مباحثات نقادانه جدي دست زد. اتفاق مهمي که از قرن نوزدهم به اين طرف در جهان افتاده است، عبارت است از تحميل شکل واحدي از زندگي به وسيله جهاني شدن تکنيک. جهانگشايي تکنيک که نهايتاً موجب نزديکي افقهاي تمدنهاي مختلف به يکديگر شده است، منافع و مضرات گوناگوني دارد؛ منافع و مضراتي که در يک واقعيت مشترکاند و آن عبارت است ازجهاني و عمومي بودن آنها است. تکنيک اگر به راحتتر شدن زندگي، به ريشهکن شدن بسياري از بيماريها، به طولاني شدن حد متوسط عمر منجر شده است، از طرف ديگر همين تکنيک به تخريب محيط زيست، به سقوط زندگي اخلاقي و به سرگرداني و بيپناهي جمع زيادي از مردمان منجر شده است، همه اين آثار و عواقب، جهاني و فراملّي است و نميتوان آن را به يک محدوده خاص جغرافيايي، سياسي محدود کرد؛ همه تمدنهاي گوناگون در مدار واحدي از تاريخ به گردش در آمده اند. اين مدار واحد اوصاف مختلفي را به همه تمدن هاي موجود درمدار تحميل ميکند. تنها مردماني که در بيرون اين مدار هستند، مثل بوميان منطقهاي در آمريکاي لاتين يا آفريقا که هنوز پاي هيچ دانشمند انسان شناسي به آنجا باز نشده است، مي توانند از بعضي از عوارض موجود در مدار،مصون بمانند.گفتم بعضي زيرا حتي آنها نيز نمي توانند از فجايع بزرگ طبيعي که ناشي از اخلال تکنيک در چرخه مناسبات طبيعي است، جان سالم به در برند. اما همه تمدنها و ملتهايي که در مدار تاريخ جهاني واقع شده اند، چه بخواهند و چه نخواهند محکومِ احکام واحد اين مدار هستند. نسبت اين احکام به مدار، نسبتي دلبخواهي و اتفاقي نيست که ما بتوانيم از ميان آنها، آنچه را خوب مي دانيم انتخاب کنيم و آنچه را نامناسب مي دانيم، فروگزاريم. حکومت بلامنازع تکنيک درجهان؛ که از دوره جنگهاي دوران استعمار تاکنون، مسلط و مسيطر بوده است،همانطور که در تنظيم روابط مادي و اقتصادي، مؤثر بوده است، در تغيير مناسبات اجتماعي و آداب و رسوم و در دگرگون ساختن وجوه گوناگون معنوي زندگي آدمها نيز مؤثر بوده است. آنچه شما آلمانيها اقتصاد جهان WELTWIRTSCHAFT مي ناميد، واقعيتي است که با اتکاء به تکنيک، کليه مناسبات انساني و از جمله مناسبات سياسي و اقتصادي در جهان را شکل مي دهد. در اين مدار عظيم، هر پيروزي براي آن کس که در اصل بيرون از آن بوده است و بعداً طبق جبري نظامي، اقتصادي يا سياسي به آن پيوسته است، در ذات خود، چيزي جز يک شکست نيست. ژاپني پيروز شده است. بر چه کسي؟ بر ژاپن؟ تنها با شکستِ قاطعانة ژاپنِ تاريخي صاحب فرهنگِ مستقلِ قبل از ورود به مدار است که پيروزي ژاپنِ پيوسته به مدار واحد جهاني ممکن مي شود. اگر گفت و گوي ميان تمدنها، ممتنع مينمايد يا بسيار صعب و دست نيافتني جلوه ميکند، به دليل استواري نظريه"برخورد تمدنها" نيست، همچنين به دليل استحکام ادله فلسفي - زبان شناختي که قبلاً به آنها اشاره کردم نيست، مشکل اين است که غرب سياسي و اقتصادي، قادر به گفتوگو با تنها عالمي که قادر به گفت و گوي مستقيم با او است، يعني عالم اسلام، نيست. چنانکه بخش بزرگي از عالم اسلام نيز فاقد قدرت نظري و آمادگي ذهني براي چنين گفت و گويي است. چرا جهان اسلام، تنها جهاني است که ميتواند مستقيماً با غرب گفتوگو کند؟ زيرا فاصله تمدنهاي آسياي دور و آفريقايي با غرب چنان زياد است که هيچ يک، بي واسطه يک جهانِ مياني، نميتواند صداي ديگري را بشنود. اين که ايران،مسير عبور سياحان اروپايي به آسياسي دور و چين و هند بوده است، تنها نکته اي تاريخي و جغرافيايي مربوط به گذشته نيست. امروز با هواپيما مي توان ظرف چند ساعت از اروپا به دورترين نقطه در آسيا سفر کرد، اما طي طريق از اروپا به جنوب آسيا، مستلزم کشف زبان گفتوگو ميان اين دو نيست. هر گفتوگوي حقيقي از آنجايي که موجب گشايش جهاني فروبسته برما ميشود، موجب پيدايش شديدترين و عميق ترين لذتهاي قابل تصور است. اما لذت مستي ناشي از شراب چهل ساله، تنها از شرابي حاصل مي شود که چهل سال عمر دارد. از امشب براي فردا نمي توان شراب چهل ساله ساخت. غرب بنا بر دلايل سياسي، مدتي سعي کرد با اعراض از عالم اسلام، مستقيماً با چين و هند و ساير ملتهاي آن مناطق گفت و گو کند. البته اين کوشش بي اجر نمانده است. بزرگترين هند و چين شناسان جهان، فرانسوي ها و آلمانها و انگليسيها و آمريکايي هستند. اما اين شناخت، تنها در سطح نخبگان باقي مانده و باقي خواهد ماند. ولي گفت و گويي که موجب جريان يافتن هواي تازه در فرهنگ غرب شود و اين هواي تازه عموميت پيدا کند، چنانکه تنها ملک طلق چين شناسان و هندشناسان و شرق شناسان نباشد، گفت و گو با عالم اسلام است. علت اين امر نيز واضح است. براي گفتوگوي غيرتخصصي که رواج عامِ فرهنگي پيدا کند ما نيازمند زبان مشترک هستيم. اين زبان، نميتواند تخصصي باشد. از طرف ديگر، چنان که نميتوان شراب چهل ساله را يک شبه ساخت، زبان که ذاتاً حقيقتي تاريخي است و در طول اعصار و قرون، کم کمک در دل و جان مردمان مي نشيند، محتاج تاريخ و زمان است. اين که مردم در آمريکا و اروپا در سطح وسيعي، خيام و حافظ و سعدي و فردوسي را مي شناسند، اين که ترجمههاي اعجاب آوري از شاعران و متفکران ايراني در زبانهاي گوناگون اروپايي موجود است، اين حقيقت، تنها نتيجه يک عزم سياسي نبوده است که امروز با عزم سياسي ديگري بتوان آن را نابود کرد. حتي اگر چنين عزمي وجود داشته باشد و به اجرا در آيد، نتيجهاي جز محروم کردن مردمان فرهيخته در غرب از ادبيات و شعر و هنر نيست. عناصر اصلي زبان مشترکي که به آن اشاره کردم عبارت اند از: الف) يونان. يونان ميراث مشترک غرب مسيحي و تمدن لاتيني و شرق مسلمان و تمدن اسلامي است.با ناديده گرفتن تأثير انتقال فلسفه يونان از طريق زبانهايي مثل سرياني، عربي و پهلوي به غرب، بخش بزرگي از ظرايف تاريخ فلسفه يونان و غرب، براي هميشه ناشناخته مي ماند. ورود تفصيلي به اين بحث متأسفانه در اينجا ممکن نيست. ب) مسيحيت، يهوديت و اسلام. اين سه دين توحيدي بزرگ، داراي بيشترين عناصر مشترک فکري و ايماني هستند. تئولوژي مسيحي از تئولوژي يهودي متأثر است و تئولوژي اسلامي از تئولوژي يهودي و مسيحي. چنانکه در دوره ديگري و پس از رشد کلام و فلسفه اسلامي، متکلمان و فيلسوفان بزرگ غربي، از متفکران و فيلسوفان اسلامي متأثر شده اند. ج) اسطوره و زبان. زبان ما جزء زبانهاي معروف به زبانهاي هند و اروپايي است. اين امر موجب مي شود که بسياري از اساطير ما، ريشه واحدي داشته باشند. ريشه واحد اساطير، موجب اشتراک در حافظه جمعي تاريخي ماست و هيچ گفت و گوي جدي بدون اشتراک درحافظه اي تاريخي،فراگير و مؤثر نخواهد بودو چنان که گفتيم در حلقه تنگ متخصصان محبوس خواهد ماند. نکته مهم ديگري که در اينجا بايد مورد توجه واقع شود اين است که ريشه هاي مشترک درخت فرهنگ و دانش ملل غربي يعني ميراث يوناني، لاتيني و يهودي- مسيحي غرب، الزاماً موجب پديد آمدن آثار همگون و يکنواخت نشده است. اين عدم تطابق کامل در آثار بزرگ فکري و فرهنگي غرب، بدان حد است که بايد در استناد به واقعيت تاريخي و فرهنگي واحدي به نام "غرب" بسيار محتاط باشيم. گرچه با چشم پوشي از ديگر ويژگي هاي غربيان و با توجه به وجوه اشتراک متعدد ميان ايشان، شايد مجاز باشيم از واقعيتي مستمر در طول دو هزار و پانصد سال تمدن بشري به نام "غرب" سخن بگوييم ولي هم زمان و در عين حال نبايد تکثر موجود در اين امر کلي واحد را مورد غفلت قرار بدهيم. غرب وحدتي دارد که با کثرت تعارض ندارد و اين حقيقت در مورد "شرق" نيز با وضوح بيشتري صادق است. بدان اندازه که بعضي گفته اند "شرق" در واقع چيزي جز اختراع غرب نيست؛ اختراعي که غربيان به آن محتاج بودند، تا به کمک آن براي خود هويت واحد و ماهيت يگانه اي براي خود فراهم آورند. به نظر مي رسد اين نظريه نيز خالي از افراط نيست، ولي بي ترديد اروپا، به مثابه حقيقتي فلسفي، فرهنگي و هنري، بهره بيشتري از وحدت و بنابراين واقعيت دارد تا غرب. بحث در نحوه وجود و وحدت غرب و اروپا بحث جذابي در حوزه فلسفه، تئوريهاي فرهنگ و تاريخ است که متأسفانه در اينجا مجال ادامه آن نيست. ولي توجه به دو حقيقت مذکور -يکي استمرار و اتصاف به نوعي وحدت در "غرب" وديگري تکثر و اختلافات بسيار در همين امرِ مستمرِ واحد- مي تواند ما را بر بسياري از موانع گفت و گو، غالب کند و گفت وگوي ما را دقيقتر و مثمر ثمرتر سازد. يکي از ثمرات بسيار مهم درتوجه به اين حقيقت -وحدت سازگار با کثرت تمدن و فرهنگ غربي- اين است که ما را از تبديل دو مفهوم غرب و شرق -که در صورت کاربرد دقيق و صحيح آنها، به ما بصيرت هاي بسياري درباب فهم تاريخ و فلسفه و فرهنگ بشري مي دهد- به "ايدئولوژي" بر حذر مي دارد. ايدئولوژي فلسفي، ديني و سياسي، نه فلسفه است و نه دين و نه سياست. در عين حال رنگ و لعابي از فلسفه و دين و سياست دارد. ايدئولوژي ابزاري است براي پيشبرد اغراض عملي و واقعي سياسي و اقتصادي. ابزار را با نظريه و تفکر نبايد اشتباه کرد. ايدئولوژي در حاشيه علم، فلسفه و دين بوجود مي آيد و خود را با آنها متحد ميداند، ولي اين ادعا کذب است. غرب يا شرق اگر تبديل به دو مفهوم ايدئولوژيک شدند،ما را در ادامه مسير گفت و گو فلج ميکنند. بهره ديگر ما از توجه به وحدت سازگار با کثرت غرب يا شرق اين است که ما درکشف کاستيها و کژيهاي موجود در آنها، توان بيشتري مييابيم. تمدني که امروز به وسيله سلطنت تکنيک عالم گير شده است، گرفتار بيماريهايي است که پرشورترين مدافعان آن نيز نميتوانند آنها را انکار کنند. کشف و علاج اين بيماريها در حوزههايي از تفکر امکان استحصال و وقوع دارد که علي رغم استيلاي جهاني تکنيک، همچنان قادر باشند با زباني که قادر است با ريشه هاي عميق و استوار خود ارتباطي زنده داشته باشد، سخن بگويند. چنين حوزه هايي امروز بي ترديد به طور خالص و آسيب ناپذير و اصيل، وجود ندارند. اما اين عدم خلوص اتفاقاً در اينجا نه تنها عيب نيست،که حسن است. عدم خلوص حوزه هاي گوناگون تفکر در بيرون از غرب،نتيجه مواجهه آنها با عالم مدرن و تکنيک است. دراين مواجهه آنها مجبور شده اند با زباني که ساکنان عالم تکنيک،بفهمندسخن بگويند. همين کوشش از سر اجبار و تلاش براي حفظ اصليترين استوانههاي وجود خود در قبال سيل بنيان کن دورهاي که به گفته مارکس، هرچه سخت و مستحکم است، دود ميشود، موجب پديد آمدن زباني شده است که به نحو محض و خالص و اصيل به هيچ عالمي تعلق ندارند. آنهايي که با اين زبان مخالفند و خود را "سنت گرا" TRADITIONALIST مي نامند، دچارتوهماند. بزرگترين دليل بر توهم ايشان اين است که همين مفهوم "سنت" (سنت در اينجا معادل تراديسيون به کار رفته است. ممکن است کساني به حق بگويند که کلمه عربي سنت معادل تراديسيون نيست. در اين صورت ما اعتراضي به آنها نداريم، ولي اجمالاً بايد بگوييم منظور ما از "سنت" در اينجا همان تراديسيون است و نه آن اصطلاح معروف در حوزه معارف و علوم اسلامي) که در مقابل مدرنيته به کار مي رود،خوداز مخترعات دوره مدرن است. به هر حال حوزه هاي تفکر غيرغربي -از جمله حوزه تفکر اسلامي- امروز اگر بخواهد سخن بگويد، بايد همّ خود را صرف ساخت و پرداخت زباني بکند که با آن زبان بتواند با جهان مقهور تکنيک گفت و گو کند.اين زبان کاملاً معدوم نيست، ولي هنوز چندان نباليده است که بتواند بيتزلزل و آشکارا معاني و مفاهيم موجود در ريشههاي خود را "بازسازي" کرده و به کار ببندد. اين شايد مهمترين نکتهاي باشد که بتوان در باب فرهنگ هاي خارج از حوزه فرهنگ غربي بيان کرد. اما در حوزه فرهنگ غرب و کاستيها و معايب آن نيز بايد به فکر چاره و درمان بود. انصاف اين است که بزرگترين منتقدان اين حوزه، خود متفکران بزرگ غرب بوده اند و اين حسن غيرقابل چشم پوشي فرهنگ غرب است، فرهنگي که دائما خود و ديگري را مي سنجد، تحليل مي کند و اگر لازم ببيند بخشهايي از آن را حتي تخريب ميکند و دوباره ميسازد. ولي بزرگترين نقص اين تمدن، عدم توانايي آن است براي بسط معنويت و ايماني که بتواند هماهنگ و سازگار با واقعيت جهاني امروز، به زندگي آدميان معني و جهت ببخشد. گفتوگوي ميان اسلام و مسيحيت براي يافتن چارهاي درخصوص اين مشکل، ميتواند بياندازه مفيد و اميدبخش باشد. اين گفتوگو فرصت مغتنمي براي مسلمانان است، زيرا آنها ميتوانند از تجارب چند قرن مواجهه مسيحيت با علم جديد، فلسفه جديد و مناسبات اجتماعي و فرهنگي جديدبهره گيرند و آزموده را باز نيازمايند، زيرا آن تجربه،تجربه بسيار سخت و خونيني بود که غرب بدان گرفتار آمد. از جنگ هاي سي ساله، جنگ هاي متعدد کاتوليکها و پروتستانها، در اوايل دوره جديد گرفته تا فجايع زيست محيطي، ميل سيطره برجهان و تبديل همه عالم به موادي براي بهره بيشتر اقليتي قدرتمند و در نتيجه فقر گسترده اکثريتي محروم، همه اينها تجارب تلخ و سختي بود که ديگران نبايد آنها را تکرار کنند. نهايتاً مي خواهم بگويم با پذيرش وحدت روح بشري و با تکيه بر اصول اخلاقي عام و روشني که ضامن زندگي صلح آميز و عادلانه انسان مي شود،ما بايد اميدوار و بانشاط براي رفع هرگونه ظلم و تبعيض، به يکديگر اعتماد کنيم و يکديگر را ياري رسانيم. سخن زيباي قرآن که گوته متفکر و شاعر بزرگ آلماني، به زيباترين وجه آن را ترجمه کرده است بهترين کلامي است که در اين بحث مي توان به آن استناد کرد: و لله المشرق و المغرب آنچه به اختصار در اينجا ذکر شد، دلايل امکان، بلکه ضرورت گفت و گوي ميان اسلام و غرب بود. شايد در مجال ديگري بتوانم به نتايج عظيم فکري و سياسي چنين گفت و گويي اشاره کنم. در پايان مي خواهم با استناد به اشعار درخشان ريلکه بگويم، بازگشت به زميني که بتوانيم در آن خانه مشترک آدمي را بنا کنيم و به گلهاي سرخ و چيزهاي نويدبخش، معناي آينده انساني بدهيم. نام خود را -همچون بازيچه اي شکسته بدور نيفکندن- تنها زماني ممکن مي شود که بگذاريم نسيمي که از باغ همسايه ميآيد،باغ وخانه مارا معطر کند.