حجت الاسلام رسول جعفريان عضو هيات علمي و استاد دانشگاه تهران و موسس كتابخانه تاريخ اسلام و ايران است. وی از روحانیانی است که به عنوان یک محقق و پژوهشگر در مبانی اسلامی شناخته شده است. او با توجه به سوابقی که در فعالیتهای علمی و پژوهشی داشته است به عنوان مدیر کتابخانه مجلس شورای اسلامی برگزیده شد. دکتر جعفریان در گفتگو با «فردا» با اظهار تاسف از پایینتر بودن کتابخانه مجلس از سطح واقعی خود، از عدم توجه دولت و مقامهای مسئول بسیار گلهمند بود. ـ آقای دکتر کتابخانه مجلس به عنوان نخستین کتابخانه در ایران و
خاورمیانه بوده اما هیچ گاه عنوان بهترین را به خود نگرفته است، در این خصوص کمی توضیح دهید. کتابخانه مجلس قدیمیترین کتابخانه مدرن ایران است اما به دلیل اینکه اولاً جزء نهاد قانونگذاری بوده نه جزء نهاد قوه مجریه، دولت هیچگاه به آن اهتمام نداشته است و خودش در تاسیس کتابخانه باب میل خودش شرکت داشته از جمله کتابخانه ملی دائرهالمعارف. در نتیجه کار اصلی که در اختیار دولت بوده خلاصه شده به توسعه و ادامه کار کتابخانه ملی. در نتیجه کتابخانه مجلس تقریباً در یک حد محدودی باقیمانده و بیشتر یک توجه حاشیهای را به طرف خود جلب کرده و این توجه حاشیهای نیز به خاطر
عنایت برخی از رجال قدیمی که نسبت به مشروطه و مجلس داشتند بوده که کتابهایشان را به مجلس اهدا کردند. ولی به لحاظ مدیریت سالهای بعد از مشروطه منهای یک دورهای، تقریباً از سال 74 به این طرف توجه کافی به کتابخانه مجلس نبوده و کتابخانه بیشتر محفلی بوده و اساتید و بزرگان به آن رفت و آمد میکردند. کتابخانه با کتاب فروشهای نزدیک جمهوری در ارتباط بود. نویسندگانی میآمدند و میرفتند. در واقع اینجا یک پاتوق و یک محفل برای آنها بوده که شاید یکی از چهرههای شاخص آن مرحوم طباطبایی است. اما به صورت یک کتابخانه عمومی در اختیار مردم نه اینکه نبوده اما آن عنایتی که باید
نسبت به آن میشده نشده است. ـ فکر میکنید اشکال از مدیریتهای قبلی کتابخانه بوده یا روسای مجلس؟ اشکال از مدیریتها نیست. اشکال از این است که اصلاً تفکر کتابخانهای در ایران مشکل داشته است. این اواخر کتابخانه ملی را بازسازی کردیم که کار بسیار خوبی بود. تازه در ایران 10سال است که دانشگاه آزاد کتابخانههای مفصل دارد و در حال ایجاد است. تنها قدمی که بعد از تاسیس کتابخانه مجلس برداشته شد تاسیس کتابخانه ملی دانشگاه تهران بود. بعد از انقلاب هم کتابخانه دائره المعارف. کلاً تفکر کتابخانهای در ایران ضعیف است و شما هر چه عقبتر بروید اوضاعش بدتر هم میشود. در قم
که مرکز علم بوده، کتابخانه آقای مرعشی سال 54 افتتاح شده، کتابخانه مسجد اعظم(آقای بروجردی) سال 40 افتتاح شدکه آنهم بعدها رها شد. یعنی ما به کتابخانه در حد تاسیس نگاه میکنیم. در کتابخانه مهم، نگهداری و ادامه دادن کارش است فقط تاسیس نیست. یعنی اگر کسی فکر میکند با تاسیس کتابخانه مشکل را حل کرده در اشتباه است. کتابخانه باید به روز باشد. هر روز به آن کتاب اضافه شود، حمایت شود، بودجه کافی در اختیارش قرار داده شود تا به روز شود. شما ببینید اگر یک سال به کتابخانه بیتوجهی شود گرد و غبار میگیرد. از اندیشه و تفکر عقب میماند. مثل اینکه توی دانشگاهی چهارسال دانشجو
نگیرید خب خالی میشود. دانشگاه کتابخانه هم همین طور است هر کتابش مثل یک دانشجو و استاد است وقتی برایش کتاب نخرید و به روزش نکنید از بین میرود. ـ مشکل مجلس هم همین است؟ مجلس یک دوره طولانی کتاب خیلی کم میخرید. به روز نبود. ما الان که در حال به روز کردن کتابخانه هستیم این مشکل را داریم. یک عدهای میآیند ومیگویند ما سالهاست اینجاییم چرا اینجا را شلوغ کردید و برای ما زحمت درست میکنید. شاید این چند روز که داریم کمی کتابخانه را درست میکنیم 7 یا 8 نامه آمده که همگی مضمونش این بوده که اینجا یک جای دنج برای ما بوده چرا عمومیاش کردید. ما داشتیم پژوهشمان را
میکردیم و جواب ما هم این است که این جا مال همه است و خصوصی نیست. ـ شما نسبت به مدیران گذشته کتابخانه مشهورتر بودید چطور شد که قبول به پذیرفتن ریاست کتابخانه شدید؟ من کارم صورتاً پژوهش بوده و از دیرباز متوجه بودم که باید تفکر کتابخانهایمان را اصلاح کنیم. در قم من و تعدادی از دوستانم طرح کتابخانههای تخصصی را دادهایم و به دنبال آن 6 کتابخانه تخصصی ایجاد کردیم ولی کتابخانههای ما جدید بود. وقتی در رابطه با کتابخانه مجلس صحبت شد که من مدیریت آن را بپذیرم میدانستم مشکلات اداریش زیاد است و من هم تجربه کافی در کار اداری ندارم. ولی قبول مدیریت اینجا برایم یک
حسن داشت و آن میراثی بود که اینجا وجود دارد. من واقعاً فکر میکردم که آن میراث هم برای من و هم برای مردم باید معرفی و در اختیار گذاشته شود. موانع برداشته شود و آییننامهها یک مقدار اصلاح شود. مثلا در همین چند روز اخیر پیشنویس آییننامه بخش خصوصی را آوردند که اگر کسی CD یک نسخه خطی را از اینجا گرفت ، بدون اجازه کتابخانه حق چاپ ندارد. من قبول نکردم و گفتم این ربطی به ما ندارد یک کتابی 1000 سال یا 500 سال پیش نوشته شده ما اینجا فقط امانتدار مردم هستیم. حقی هم نداریم نسبت به این کتاب جز حفظ این نسخه یک حقی که مردم بر ما دارند این است که نسخه در اختیارشان قرار
داده شود ولی ما حق نداریم بگوییم بدون اذن کتابخانه تو حق نداری این را چاپ کنی. هنوز دانشگاه تهران این مشکل را دارد. از شما تعهد میگیرد که مثلاً حق چاپ این را نداری یا باید با امضا یا آرم یا اجازه ما باشد که اینها توقعات بیخودی است بیشتر اگر بخواهم پاسخ شما را بدهم به خاطر علاقهام داخل این مجموعه آمدم. سابقاً خودم از خطیهای اینجا استفاده میکردم، با آقای حائری که واقعاً حق برگردن این کتابخانه به خاطر حفظ آن دارد آشنا بودم از آمدم به دلایلی پشیمان هستم. ـ چرا پشیمان هستید؟ به دلیل اینکه احساس میکنم وقتم دارد تلف میشود. ولی خودم را قانع میکنم که
شاید یک قدری بتوانم به پیشرفت این مجموعه کمک کنم و به برنامههایی که داریم بیشتر کارهای کتابخانهای است و کارهای بیرونی نیست. ـ در راستای پیشرفت کتابخانه با سازمانها، اساتید تعاملی دارید و یا همایشهایی برگزار شده است. واقعا از اسم و رسم و برگزاری همایش و بزرگداشت و نشست خسته و بیزارم. ما اینجا با کسانی که همایش برگزار میکنند همکاری میکنیم ولی خودمان همایش برگزار نخواهیم کرد، مگر مربوط به کتاب و نسخه خطی باشد. اما اینکه فلان شخصیت برجسته است و به خاطر بزرگداشت همایش برگزار کنیم این کار را نمیکنیم. اصلاً موافق نیستم کتابخانه تکلیف اصلی خودش را زمین
بگذارد برود سراغ این مسائل. ـ به نظرتان کارهایی که تاکنون انجام شده است تاثیری در بیشتر شدن مراجعه کنندگان به کتابخانه داشته است. کسانی که به اینجا میآیند نسخههایی که داریم بهشان میدهیم. ما نه دنبال این هستیم که اسممان و یا آرم کتابخانه جایی باشد. گاهی بعضیها منت سر ما میگذارند که آرم شما را میزنیم ما اصلاً میل به این کارها نداریم. ما یک بودجه محدودی داریم و با این بودجه محدود فقط کار کتابخانهای میکنیم یا مجله یا نسخه خطی یا کتاب میخریم یا از کتابهایمان و اسناد اسکن تهیه میکنیم. یا اسناد را منتشر میکنیم. کاری که میکنیم در حیطه کاری
کتابخانهایمان است. ما الان اصل کارهایمان درباره خرید کتاب است برنامهای دارمیم تا اردیبهشت ماه که کتابها از 260 هزار تا به 300 هزار کتاب برسد و این قدم خیلی مهمی است. ما هم از داخل و هم از خارج به شدت دنبال خرید کتابیم تا کتابخانه تقویت شود. چون اگر کتاب نباشد مراجعه کنند. برای چی به اینجا بیاید. در تلاشیم تا همه نسخههای خطی را اسکن بگیریم و این کار را خواهیم کرد. ظرف این دو ماهه که من آمدم بالغ بر دو هزار کتاب را اسکن کردیم و به این دلیل بخش اسکن را دو شیفت و یا سه شیفت خواهیم کرد تا امنیت نسخهها زودتر تامین شود. مراجعه کنندگان تقریباً دو برابر شده اند. به نظر
من دو برابر برای اینجا خیلی خوب است.ـ ببینید اینجا گوشهای از شهر است که دچار ترافیک شدید است. برای ماشینها جای پارک وجود ندارد. ما هم نمیتوانیم امکان پارک دهیم. اینجا مجلس است مسائل امنیتی و حراستی دارد. باید مراقب باشیم ورودی اینجا فقط یک خیابان بسیار شلوغ است و حتی طی کردن عرض خیابان هم دشوار است. جای ما اینجا خیلی محدود است. صندلیها را بسیار فشرده گذاشتیم هر کس میخواهد بلند شود و بنشیند سر و صدا درست میشود ولی چارهای نداریم. ـ کسی قول مساعدت و همکاری داده است؟ تمام چشم امید ما به آقای لاریجانی است. ایشان قول دادهاند یک ساختمان جدید برای کتابخانه
بعد از 45 سال ساخته شود. ساختمان فعلی تقریبا سال 40 یا 43 ساخته شده و اصلاً کارایی برای کتابخانه و حفظ اسناد ندارد. فضا بسیار کم داریم. توی هوا ما اتاق میزنیم و مینشینیم. شهرداریها یک موافقت اولیه اجمالی کرده اما تا و مراحل قانونی طی شود زمان میبرد. ـ تا به حال نماینده مجلسی را در کتابخانه دیده اید؟ من فقط یک بار یک نماینده مجلس در کتابخانه دیدم. خوب البته ما برای نمایندگان شعبهای در خود مجلس زدهایم. آنجا مراجعینش خیلی زیاد است. شعبهای با 3000 جلد کتاب روز و مرجع دارد. افرادی را گذاشتهایم تا امکاناتی در اختیار نمایندگان قرار دهند و به نمایندگان
خدماترسانی نمایند. یک جور دیگر هم در مجلس کار میکنیم ما هر دو یا سه ماه یک کتاب به همه نمایندگان میدهیم. کتاب روز یا CD روز را. ولی اینجا فقط یک نماینده را دیدم که آمده است. ـ شنیدهایم به تازگی کتابخانه مجلس با داشتن کارت ملی برای عموم آزاد است با این تصمیم مخالفتی نشد؟ به نظر من یکی از بهترین کارهایی که می شد انجام داد همین بود که با کارت ملی اجازه دادیم مردم به کتابخانه مجلس بیایند ولی دوستان ما اصرار دارند که کارت ملی نباشد کارت دانشجویی مجوز ورود باشد اما من مخالفت کردم و معتقدم کارت ملی کفایت می کند. من معتقدم هر کسی که به کتابخانه آمد نباید با او کاری
داشته باشیم. هر چه دلش میخواهد باید در اختیارش بگذاریم. ولی خوب چه کنیم که فضا، فضای محدودی است. درحالیکه کتابخانه باید آرامترین و بیدردسرترین جا باشد. اصلا ما موظفیم که آدمها را از بیرون به زور به داخل کتابخانه برای مطالعه بیاوریم. خیلی دلم می خواهد مثل پیتزاییها که پیتزا میبرند در خانهها ما هم سرویسی داشتیم که برای آدمهایی که پیرند و کتابخانه آمدن برایشان مشکل است زنگ میزدند و کتاب را میبردیم در خانهشان میدادیم. ولی هنوز این فرهنگ در کشور ما جا نیفتاده است. ـ خرید کتاب برای کتابخانه مجلس به چه نحوی انجام میشود و تغییری در کیفیت کتابهای
خریداری شده ایجاد شده است. ما یک بخش فراهم آوری کتاب داریم از روز اولی که من آمدم یک نفر را به عنوان مدیر این بخش قرار دادم. متاسفانه در دوره مدیریت قبلی استاد دانشگاهی بود که هفتهای فقط چند ساعت میآمد اینجا. اما مدیر جدید را من اصلاً در کتابخانه نمیبینم. مدام در کتاب فروشیها است. تمام نمایشگاههای شهرستانها را با برنامهریزی شرکت کردند. یعنی ما حتی کتابهای محلی را نیز میخریم. علاوه بر این خود من در لبنان تعدادی کتاب خریدم و به دوستانم از سوریه سفارش دادم که یک بخش زیادی کتاب خریدند. این تازه شروع است و اینکار باید به صورت روال درآید. سابقا یکی دو
تا کتابفروشی برای اینجا کتاب تهیه میکردند. این قاعده همه دنیا است ولی آنها کتاب روز را به کتابخانه میآوردند. بسیاری از کتابها در شهرستانها چاپ میشود و اصلاً به مجلس نمیرسد. ما واقعاً درخواستمان از مجلس این است که دنبال بحث قبلی، بودجه کافی در اختیار کتابخانه مجلس بگذارند. ما ظرف یکی دو سال میتوانیم این کتابخانه را به 500 هزار جلد برسانیم و خریدهای خارجیمان را توسعه دهیم. اگر ما بتوانیم از لحاظ حجم کتاب و امکاناتی که در کنار کتاب لازم است خودمان را تقویت کنیم موقعیت کتابخانه مجلس به آنجایی که باید برسد برمیگردد. ـ چرا تنوع کتابهای کتابخانه مجلس
کم است. کتابها اختصاص یافته به ادبیات و عوم انسانی و در نهایت علوم سیاسی و در بقیه رشتهها ناتوان است. متاسفانه این سیاست از قبل بوده و ما هنوز تجدید نظر نکردیم. ما دچار یک معضل مهم هستیم و آن فضا است. مخزن اعلام میکند که جا ندارد من اولین روز که بخواهم کتابخانه فنی مهندسی یا پزشکی درست کنم باید فضای مستقل داشته باشم یا حداقل بتوانم آنها را انبار کنم. الان مشغول پارتیشنبندی تمام اتاقهایمان هستیم مثل سال 60 داریم کار میکنیم به سبک قدیم. مجلس باید به این مسایل توجه کند و آقای لاریجانی به من قول داده ولی پیش از آن ما خرید کتابهایمان را نباید متوقف کنیم
یعنی باید پول باشد که کتابها را بتوانیم بخریم. ـ امکان دسترسی به کتابخانه مجلس در شبکه اینترنتی وجود دارد؟ یکی از کارهای مهمی که در حال انجام است در واقع دادن اطلاعات به شبکه داخلی خودمان است که بلافاصله در اینترنت، سایت کتابخانه مجلس قابل استفاده است. تمام کتابها و نسخههای خطی ما و تقریباً90 به درصد آنها با اسم و مشخصات وارد شدهاند. یک تعدادی کتاب وارد نشده داریم که خیلی سریع در حال ورود به شبکه است. ـ حدودا چند جلد کتاب در کتابخانه موجود است؟ حدود 260 هزار جلد کتاب. کتابخانه دائره المعارف 550 هزار جلد کتاب دارد. دانشگاه تهران را خبر ندارم. اما کتابخانه
ملی باید نزدیک به 1 میلیون داشته باشد. کتابخانه ما سطحش خیلی پایین است. در هر کجای دنیا وارد هر کتابخانهای که بشوید صحبت از 5 میلیون یا 6 میلیون جلد کتاب است. حتی در کشورهای آسیایی هم همینطور است. مثلاً در عربستان سعودی کتابخانه دانشگاه ریاض تقریبا 5 میلیون کتاب دارد. اینجا مهمترین ارزشش نسخ خطی آن است که بسیار ارزشمند است ما روزی نیست که 7 یا 8 درخواست عکس از نسخ خطی را نداشته باشیم. الان نسخ خطی ما در طبقه دوم است. نسخ خطی باید جایی باشد که امنیتش حفظ شود اینجا وضع ساختمان خیلی بحرانی است. ـ چه نوع تعاملی با کتابخانههای مجالس کشورهای دنیا دارید؟ ما با مجالس
بعضی کشورهای دنیا در ارتباطیم و متقابلا اسناد مکتوب را داد و ستد میکنیم. اسناد سازمان بینالملل به طور کامل در کتابخانه موجود است. یعنی در طی این سالها این اسناد به اعتبار مجلس ایجاد شده است. ما اینجا بخشی برای حفظ اسناد سازمان ملل داریم که مسئول مشخصی دارد. با مجالس هم داد و ستد داریم اما خیلی پر رونق نیست. کتابخانه سابقا در مسئله اولیه مانده بوده و الان هم در حال دست و پا زدن است. این مسائل مربوط به زمانی است که امکانات بهتر شود. ـ وضعیت کتابدارهای تخصصی در کتابخانه مجلس به چه صورت است؟ . نیروهای ما خیلی خوبند ولی بسیاری بار هم آموزش دیده نیستند و این هم یک
مشکل ما است. مشکل اساسی ما این است که نمیتوانیم استخدام کنیم. نیروهایی که هستند قدیمیاند و بالاخره باید برای آموزش آنها تلاش کنیم. ـ آینده کتابخانه مجلس را چطور میبینید؟ به نظر من اینجا جایی نیست که از بین رود دست کمش این است که به همین شکل خواهد ماند چون آنقدر اینجا گنجینه دارد که هیچ کس جرأت نمیکند به اینجا دست بزند. ـ تا الان صحبتی نشده که نسخ خطی از اینجا برده شود؟
تا حالا این بحث نبوده یعنی کسی به خودش اجازه نمیدهد نه مجلس و نه دیگران که یک چنین حرفی بزند. اینجا به اندازه کافی به اعتبار مجلس استقلال و پشتیبانی دارد. اما حل مشکلات ما به آینده بستگی دارد. تصمیم ریاست مجلس که ساختمان جدید را بسازد و به مدیریت اینجا بستگی دارد. ما باید از آقای ابهری متشکر باشیم که از سال 76 به بعد وجه کتابخانه را در بیرون مجلس خیلی بهتر کرد ولی مدیریت و تبلیغات تا یک حدی جواب میدهد آنچیزی که باعث قوام کار میشود استحکام داخلی است. ـ هنوز هم کار پژوهشی انجام میدهید. یک مقدار کم شده ولی الان هم 3 روز در هفته به قم میروم. مشغول کارهای
پژوهشی هستم. الان بسیار متاثر هستم از اینکه وقتم بسیار کم شده ولی باید تا 7 یا 8 ماهه دیگر که به طور طبیعی اینجا خواهم بود. این وقتم را بگذارم برای کتابخانه. به هر حال وقتی مسئولیتی را میپذیریم باید با تمام وجود آن را انجام دهیم و در اختیار اینجا باشد. اگر ما زمانی به دیگران انتقاد میکردیم که دل به کار نمیسپارند حالا که نوبت خودمان شده باید آن مقدار که شایسته و بایسته است وقت بگذاریم. ـ یکی از برنامههای شما نوشتن تاریخچه برای کتابخانه مجلس بود آیا این کار آغاز شده است؟ بله ما در این مدت برای معرفی مجلس در بیرون دو طرح داشتیم. یکی مجلس در یک نگاه که برای
چاپ رفته است و یک جزوه 40 یا 50 صفحهای است با این مضمون که اینجا چی داریم و این را به دانشگاهها میفرستیم و توزیع میکنیم ولی یک کار مثبتتر که زمینهاش فراهم شده و آن تاریخ بازگشایی کتابخانه مجلس است. به خاطر اینکه مجلس و کتابخانه آن یک محل سنتی و قدیمی و صد ساله است عملاً ارزش این را دارد که راجع به آن یک تاریخ خوب نوشته شود. البته این کار انجام شده یک بار در سال 55 و یک بار در سال 74 ولی اکنون با توجه به اینکه اسناد جدیدی مرتبط با سابقه کتابخانه پیدا شده سبب ایجاد نگاه جدیدی برای مجلس است. ـ حدودا سن کتابخانه چقدر تخمین زده شده است. کتابخانه آرام آرام تشکیل
شده است. ابتدا کنار مجلس یک اتاق درست کردند و مقداری کتاب گذاشتند بعد دو اتاق و نهایتا که این ساختمان ساخته شده و هر بار به تناسب بزرگتر شده است. ولی فکر اولیه از مجلس دوم از سال تقریباً 6-1285بوده است. از همکاری شما برای شرکت در این گفتگو سپاسگزاریم