خاتمی: انقلاب خواست مردم بود
او با بيان اين که«سکولاريسم در غرب به وجود آمد»، گفت:«يک تفاوت عمده ميان امور طبيعي و انساني و اجتماعي وجود دارد و آن اين است که امور اجتماعي به شدت تاريخياند و متناسب با شرايط اجتماعي و تاريخي که وجود دارند، هستند.»
ایسنا: حجتالاسلام والمسلمين سيدمحمد خاتمي گفت: اصلاحات بايد در عرصه دين هم حضور داشته باشد، البته با معيارها و موازيني که وجود دارد و جنبه علمي و روشمندي حرکت فکري اصلاح بايد حفظ شود. رييس بنياد باران كه در چهارمين نشست تبيين مباني اصلاحات سخن ميگفت، پس از سه نشست قبلي که به مباحث مباني نظري اصلاحات پرداخت، با توجه به بعضي سؤالات، مباحثي پيرامون اصول موضوعه اصلاحات در زمينههاي حکومت ديني و دموکراسي مطرح كرد. سيدمحمد خاتمي با اشاره به قرارگرفتن در آستانه واقعه بينظير عاشورا از اين واقعه به عنوان «معلم بزرگ انسانيت و پيشواي بزرگ اسلامي» ياد کرد و گفت:« اين واقعه در جهت دفاع از خداپرستي، اخلاق، انسان و آزادي او و رهايي از بيداد ظلم و فساد رخ داد و اميدوارم که خداوند به ما و به خصوص به کساني که دم از اصلاحات ميزنند و آن را راه کمهزينه و پرفايده سير آدمي به سوي کمال ميدانند، توفيق بدهد درسهاي لازم را از عاشوراي حسيني بگيريم.» وي تصريح کرد:«امام حسين(ع) هم در ابتدا ماهيت، جهت و رويکرد اين حرکت را "اصلاح" در امت پيامبر را اينگونه اعلام کرد که« اريد الاصلاح في امت جدي». اميدوارم ما هم در مسيري که انتخاب کردهايم، با بهرهگيري از آموزههاي عاشورا راه خود را بهتر بشناسيم و بنمايانيم.» رييس بنياد باران سپس با بيان اينکه «آنچه به عنوان اصول اصلاحات مطرح است، يکسري اصول موضوعه است»، افزود:« اين اصول بدون آنکه وارد مسائل تئوريک و مباني آن شويم، بيان ميشود و آنچه به نظر ما اصول اصلاحات است، اينهاست.» وي ادامه داد:« اين اصول ناظر به جنبه عيني و حيات اجتماعي انسان است و راهي که معتقديم از دهها سال پيش و بيش از يک قرن است که در ايران و بسياري از کشورهاي اسلامي شروع شده است و اوج ها و مقاطع زيادي داشته است و انقلاب اسلامي هم از آن مقاطع بلند است؛ راهي که ملت ايران در جهت اعتلاي زندگي فردي و جمعي و موقعيت و تاثيرگذاري در عرصه حيات ملي، منطقهاي و جهاني ميخواهد و بايد طي کند.» خاتمي با يادآوري بحثهاي مطرح شده در سه جلسه قبلي گفت:« از تبار اصلاحات صحبت شد و اينکه اصلاحات يک حرکت ناگهاني در عرصه حيات اجتماعي نيست و راه درست هم همين است؛ اما از اين حرکت بايد اصول راهنما را استنباط و اتخاذ کرد و کوشيد آنچه در عمق خواست ملت بوده، به بخش خودآگاه و وجدان جامعه آورده شود تا حرکت را معنادار، آگاهانهتر و مطمئنتر کند.» رييس موسسه گفتوگوي فرهنگها و تمدنها همچنين تاکيد کرد که بحثهاي مطرحشده در سه جلسه قبل اصول موضوعه نبود، بلکه پيشدرآمد و بازکردن افق بود و در اين جلسه هم بعضي مطالب به طور بازتر مطرح ميشود. خاتمي در ادامه با اشاره به توضيحات خود درباره ليبرال دموکراسي و مردمسالاري به پاسخ به اين پرسش پرداخت که ساختار نظام و ولايت فقيه ميتواند با اين اصول سازگار باشد يا خير. وي گفت:« قبلاً اظهار داشتم بعضي پرسشها ميتواند مربوط به اشکالات جاري باشد که بسياري از آنها نيز وارد است». خاتمي ادامه داد:«بسياري از اينها به رويهها و احيانا قانونهاي وضع شده غير از قانون اساسي بازميگردد که فکر ميکنم خيلي از آنها داراي اشکال است، ولي نه به نارسايي قانون اساسي برميگردد و نه به اصولي که براي اصلاحات تعريف شد، لطمه ميزند.» رييس بنياد باران تصريح کرد:« حتي در راهکارها و راهبردهايي که بايد اتخاذ شود، اصلاح آن جهات، براي نزديک شدن به آن خواستها و تامين بهتر آنچه در قانون اساسي آمده است و مورد نياز جامعه بوده، بايد صورت گيرد که بحث ما در اينجا نيست و بايد کارگروههايي تشکيل شود تا ابتدا راهبردها و سپس در صورت نياز راهکارها براي کساني که به نام اصلاحات در قدرت حضور پيدا ميکنند و يا براي تبديل آن اصول به گفتمان در جامعه، صرفنظر از آنکه اصلاحات در قدرت باشد يا نباشد، صورت بگيرد. اصلاحاتي هم که بايد در رويهها و قوانين و ساز و کارها و ارتباطات بايد صورت گيرد، مراحل بعدي قضيه است.» خاتمي با طرح اين سوال که آيا اصلاحات حوزه دين را هم شامل ميشود؟ گفت:«اينکه دين اصلاح شود، به اين معنا نيست که پناه بر خدا دين خدا ناقص است و کمبود دارد و بشر بايد آن را اصلاح کند. دين خدا نقص ندارد که نياز به اصلاح داشته باشد.» وي تاکيد کرد:« اينکه چگونه از دين برداشت ميکنيم، مسالهاي تاريخي است و بشر هم محدوديتهاي ذهني و عيني دارد و با گذشت زمان و مکان ميتواند برداشتهاي جديدتري بيايد و اينکه چگونه دين را بفهميم که پاسخهاي عادلانهتر و عاقلانهتر به خواستهها و نيازهاي بشر بدهد، يا در مقابل مکاتب رقيب که براي زندگي بشر راه حلهايي دارند، چگونه دين را بفهميم که راه حل آن برتر و جامعه قانعتر باشد. اينها همه اموري است که کم و بيش هميشه بوده است و امروز بيشتر مورد نياز است.» رييسجمهور سابق کشورمان همچنين با اشاره به اين سوال که آيا بايد مانند سيدجمالالدين اسدآبادي حاکمان را آگاه و يا همانند حضرت امام(ره) مردم را روشن كرد، اظهار كرد:«طبعا اگر حاکمان ضد مردم باشند و برآمده از آنان نباشند، اصلاحات واقعي بايد درصدد تغيير حاکمان باشد؛ ولي اگر حاکمان مشروع و متکي به خواست مردم باشند، هم مردم بايد حقوق خود را بشناسند و براي دفاع از آن هزينه بپردازند و هم حاکمان دائما بايد مورد نقد قرار گيرند تا از حدي که شرع و قانون معين کرده، فراتر نروند.» وي با اشاره به اينکه با توجه به اين موضوع دو سوال عمده پيش ميآيد، سوال اول را درباره سازگاري ولايت فقيه با مردم سالاري و اين سؤال که در پيشنويس قانون اساسي که مورد تأييد امام (ره) هم بود، اصل ولايت فقيه وجود نداشت و بعدا اضافه شد و سوال دوم را اينکه با تجربه 30 سال از پس پيروزي انقلاب اسلامي گمان نميکنيد، سکولاريسم چاره باشد؟ عنوان کرد. خاتمي در پاسخ به اين پرسش اظهاركرد:«محوريترين اصلي که در اينجا بيان شد، مردمسالاري بود که نياز جامعه است و ميتواند سازگار با دين باشد. آنچه انقلاب انجام داد، در مسير خواست تاريخي مردم بود.» رييس بنياد باران توضيح داد:« يعني مردمي که از استبداد، وابستگي به اجانب و عقبماندگي رنج ميبردند و در عين حال ميانگين خواست مردم ديني بود. اين انقلاب متکي به حضور مردم بود و تلاش داشت تا خواست تاريخي ملت، يعني استقلال، آزادي، پيشرفت و عدالت را با هويت تاريخياش هماهنگ کند و در نتيجه، در مقام سلب، رژيم سابق نفي و در مقام ايجاب، جمهوري اسلامي مطرح شد.» وي با اشاره به اينکه «جمهوري اسلامي يک امر بديع بود که از يک طرف به جمهوري به عنوان يک اصل امروزي که پايه و مايه آن مردم هستند و قدرت در مقابل آنها مسؤول است توجه شود و از سوي ديگر به اينکه معيارهاي اسلامي بر جامعه و نظام مورد نظر حاکم باشد و طبعا ديالکتيک ميان آنها برقرار است»، افزود:«يعني جمهوريت بايد به گونهاي نباشد که معارض اسلام باشد و اسلام هم به گونهاي نباشد که تعارضي با معيارهاي اساسي جمهوريت و مردم داشته باشد.» خاتمي از قانون اساسي مطرحشده به عنوان يک امتياز براي انقلاب اسلامي ياد کرد و ادامه داد:«بعد از به راي گذاشتن اصل نظام، بلافاصله خبرگان ملت براي تدوين قانون اساسي انتخاب شدند و در نهايت خود قانون هم به راي مردم گذاشته شد و کشور در کمتر از يکسال صاحب قانون اساسي شد.» خاتمي افزود:« اين مساله که با وجود دين و قرآن چرا به قانون اساسي نياز داريم ديدگاه جديدي بود که متناسب با خواست و هويت ملت بود و انقلاب اسلامي آن را تائيد کرد و امام (ره) هم با شجاعت بيان کردند و اينکه چارچوب هم بايد مورد رضايت مردم باشد. نهادها و ارگانهايي هم که در اين قانون مشخص شده بود، بلافاصله برقرار شدند.» وي همچنين به مشخصشدن تکليف اولين دوره رياستجمهوري و قوه قضائيه در بهمن 58، برگزاري انتخابات اولين دوره مجلس شوراي اسلامي در اسفند آن سال، برگزاري و تشکيل مجلس در خرداد 59، اشاره و اظهار كرد:« هيچ انقلابي را سراغ نداريد که اين روال و روش را داشته باشد؛ اين نظم بر اساس خواست ملت مستقر شد و چارچوب مشخص هم داشت و آن هم قانون اساسي به معناي امروزي آن بود که حق حاکميت مردم بر سرنوشتشان به رسميت شناخته شده بود.» خاتمي در ادامه با اشاره به متفاوت بودن برخي اصول قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با قانون اساسي ساير کشورها، از اصل ولايت فقيه به عنوان يکي از اين تفاوتها ياد کرد و يادآور شد:« نظريه فقهي- کلامي امام(ره) در مورد ولايت فقيه کم و بيش روشن است. ايشان در سالهاي 46-47 درسهايي را در اين زمينه داشتند که توجيهکننده حرکتهايي بود که از چند سال قبل به رهبري ايشان شروع شده بود و اين مسائل مطرح بود که آيا روحانيون مي توانند در سياست دخالت کنند و آيا در عصر غيبت چيزي به نام حکومت مبتني بر دين ميتواند تحقق يابد؟» وي افزود:«امام خميني(ره) ميگفتند ميتوان اين کار را انجام داد و اين امر پاسخي به گرايشهاي خاصي بود که دين را جدا از سياست ميدانست و اصلا دخالت علما و روحانيون در سياست را ناروا ميدانست و پيشنهاد بيتفاوتي نسبت به سرنوشت جامعه ميکرد. ايشان در عمل هم به طور روشن، پيشنهاد جمهوري اسلامي را دادند.» رييسجمهور سابق كشورمان همچنين با بيان اينکه در آن پيشنويس قانون اساسي هم اصل ولايت فقيه وجود نداشت، اظهار كرد:«قطعا تناقضي ميان جمهوريت و اسلاميتي که ايشان با ولايت فقيه ميخواستند، نميتواند وجود داشته باشد. يک فرد عادي اگر تفکراتش را به درستي بيان کند، در آن تناقض وجود ندارد، چه برسد به فرد عالمي که در عرفان و حکمت و فلسفه و فقه جايگاه والايي داشت.» خاتمي تاکيد کرد:«چگونه ميتوان گفت که ايشان نظريهاي دارند و اين نظريه با نظريه بنيادي ايشان در تناقض است؟ اگر تناقضي هم وجود دارد، يا بايد بگوييم که امام (ره) از نظريهشان برگشتند- که چنين نيست- و يا معقول اين است که بگوييم تناقضي وجود ندارد. البته کساني بودند و هستند که ميگويند اسلاميت با جمهوريت و به خصوص ولايت فقيه سازگاري ندارد و جالب است که وقتي بررسي ميکنيم، ميبينيم آنها چندان با راه و رسم امام(ره) همراهي نداشتند و در دوران حيات ايشان هم در جامعه ميدان چنداني نداشتند، ولي حالا به صراحت ميگويند امام(ره) به جمهوريت اعتقاد نداشتند.» رييس موسسه گفتوگوي فرهنگها و تمدنها با اشاره به اينکه امام ميزان را راي ملت ميدانست، اين عقيده امام راحل را نشاندهنده اين دانست که تناقضي ميان نظريهشان و اين مساله نميديدند. وي همچنين گفت:«در پيشنويس اوليه هم اصل ولايت فقيه نبود، اما بعدا در مجلس خبرگان، به عنوان يک اصل مطرح شد و مانند اصول ديگر داراي جايگاه ويژه است، به عنوان يکي از ارکان نظم جامعه پذيرفته شده است و با ساز و کارهايي که در قانون اساسي تعريف شده است، با اصول مردمسالاري ناسازگاري ندارد.» خاتمي به انتخاب اين مقام از سوي مردم و نيز مسئوليت آن در مقابل نهادهاي مردمي و همچنين تعريف امکان جابجايي آن توسط مردم اشاره کرد و گفت:« تمام ساز و کارهاي آن مشخص شده است.» خاتمي در پاسخ به اين پرسش که پس از 30 سال آيا سکولاريسم راه حل نيست؟ گفت:«خيليها 30 سال پيش هم به اين نتيجه رسيده بودند که دين امر فردي است و در حيات اجتماعي بايد متکي به دريافتها و برداشتهايي بود که عقل انسان به دست مي آورد.» رييس بنياد باران افزود:«"سکولار" که در فارسي به "عرفي" ترجمه شده است و "سکولاريسم" هم به "عرفي گرايي"، يعني محور بودن عقل و عرف آگاه بشري در عرصه حيات اجتماعي او و در نتيجه دين را به حيات فردي بردن. اين سکولاريسم، اگر نگوييم که در ذات مدرنيته است، قطعا ملازم آن است.» وي تصريح کرد:«نميتوانيم سکولاريسم را از حيات مدرن بشري جدا کنيم و يکي از مسائلي که با مدرنيته تحقق يافت و بسط پيدا کرد، همين مساله سکولاريسم است. اين مساله در غرب تحقق پيدا کرده است.» رييسجمهور سابق کشورمان با بيان اينکه اگر نگاهي به تحولات رخداده در غرب و نحوه حرکت آن از قرون وسطي به قرون جديد داشته باشيم، خيلي مسائل دستگير ما ميشود، گفت:«اين مسير ادامه پيدا کرد تا اينکه در قرن هجدهم اصول مدرنيته مشخص شد و غرب به اقتدار و غرور شگفتانگيزي رسيد. اين غرور به گونهاي بود که فکر کردند به راز و رمز يک زندگي برخوردار انساني دست يافتهاند، از جمله اين که محور و مبناي مرجع شناخت حقايق انساني- تکويني و طبيعي- و تشخيص ساز و کارهاي زندگي، عقل خودبنياد بشري است.» خاتمي همچنين توضيح داد:«اين عقل، يعني عقل خود انسان بدون نياز به چيزي خارج از آن، از جمله وحي. انسان بايد بر اين عقل تکيه کند و از طريق آن زندگي خودش را راه ببرد و موضوع آن هم همين دنيا و وجه ملموس زندگي است و مراد از "برخورداري" هم زندگي در همين دنياست.» وي جريان ديگر را رفرميسم و اصلاحات ديني پروتستانيسم كه يک حرکت ديني بود، خواند و افزود:« اين جريان رويکردي را ايجاد کرد که مدرنيته را تقويت کرد، رفرميستها بر خلاف اسلافشان به نوعي گشايش متقابل انسان و اين جهان نسبت به يکديگر معتقد بودند و اصلا اين گشايش را يک امر الهي ميدانستند و هرچه اين گشايش و گشودگي متقابل هم بيشتر شود، انسان را به سعادت نزديکتر ميکند؛ بر خلاف ديدگاه ديگر که سعادت را فقط در جهان ديگر ميدانست و زندگي اين دنيا را زندگي آلوده به حساب ميآورد که بشر گرفتار آن شده است و بر اساس يک گناه ايجاد شده است که رهايي از آن، شرط رسيدن به سعادت است که نتيجهاش نوعي پستشمردن دنيا بود؛ در حالي که دنياي مدرن کاملا به زندگي اين جهان اهميت مي دهد و اصلاحات ديني هم اين مساله را تقويت کرد.» رييس بنياد باران با بيان اينکه لائيسيته هم در همين جهت معنا پيدا ميکند، تصريح کرد:« در اين ديدگاه، جهان ديگر هم يا نيست و يا اگر هست، تاثيري در زندگي اين جهان ندارد، انسان به خودش رها شده است و هيچ چيز جز خود انسان نبايد در اين زندگي دخالت کند يا به تعبير اگزيستانسياليستها انسان موجود خودآگاهي است که به عرصه هستي پرتاب شده است و به خاطر اين آزاد بودن و آگاه بودن و بعد پرتاب شدن، دچار "دلهره" ميشود. به هر حال سکولاريسم در چنين دنيايي با اين شرايط پديد ميآيد؛ البته دنياي غرب در اوج غرور اين حرف را زد.» خاتمي همچنين گفت:«اينکه در پايان قرن بيستم، "پايان تاريخ" مطرح ميشود، بيان سطحي و ژورناليستي بينشي است که عميق ترين وجه آن در قرون 18 و 19 در غرب وجود داشت و افراد بزرگي مانند "توين بي" و به خصوص سياستمداران به آن معقد بودند و آن اينکه بشر در غرب به کمال خودش رسيده و البته در اين تعبير ژورناليستي که نظريهپرداز آن از نظر خود برگشت، گفته شده که بشر در غرب به کمال خود رسيده است و غرب با ليبرال دموکراسي و اوج ليبرال دموکراسي هم در ايالات متحده است؛ بنابراين تاريخ ديگر هدف کمالي ندارد و پايان تاريخ است و همه دنيا بايد از آن پيروي کند، يا از صحنه محو شود.» رييس موسسه گفتوگوي فرهنگها و تمدنها، ادامه داد:« اين تفکر در قرن هجدهم هم بود و از همين جاست که استعمار به وجود ميآيد. در غرب، شرقشناسي و اسلامشناسي به وجود آمد، اما نه به عنوان چبزهاي مهم، بلکه مانند کاوش در تپههاي قديمي و آثار باستاني و به اين منظور که تمدنهاي غيرغربي مانند مواد مردهاي هستند که دوران آنها گذشته و به اين دليل بايد صورت غربي پيدا کنند، بايد آنها را بشناسيم و به آنها صورت غربي بدهيم.» وي تصريح کرد:«اين ديدگاه توجيهکننده استعمار است که غرب را پيشبرنده و متمدنکننده همه ميداند. نگاه غرب به دنيا اينچنين بود. » در ادامه، سيد محمدخاتمي به بيان تاريخچه و نيز نقد و بررسي سکولاريسم پرداخت. او با بيان اين که«سکولاريسم در غرب به وجود آمد»، گفت:«يک تفاوت عمده ميان امور طبيعي و انساني و اجتماعي وجود دارد و آن اين است که امور اجتماعي به شدت تاريخياند و متناسب با شرايط اجتماعي و تاريخي که وجود دارند، هستند.» رييسجمهور سابق کشورمان با اشاره به تفاوتي که اگوستکنت پيشواي پوزيتيويستها (تحققيگرايان) ميان علوم تجربي و اجتماعي تفاوتي قائل ميشود و آن را داراي پيچيدگي بيشتر و کليّت کمتر نسبت به علوم طبيعي ميداند، تصريح کرد:« اگر سکولاريسم در غرب به وجود آمده است، متناسب با شرايط تاريخي و اجتماعي آنجاست و تسري آن به جوامعي که داراي اين شرايط نيستند، غلط است.» رييس بنياد باران افزود:«اينکه چيزي را که در جامعهاي با شرايط تاريخي خاص ميسر شده بخواهيم در جايي ديگر ايجاد کنيم، ممکن نيست. يکي از مشکلات کساني که ميخواستند تناقض ميان سنت و مدرنيته را با هضم شدن در مدرنيته و نفي کامل سنت حل کنند و ناکام ميمانند، همين مساله است. سکولاريسم در کدام جامعه و کدام شرايط پديد آمد؟ آيا در جامعهاي که ما هستيم، آن شرايط وجود دارد و اصلا قابل پياده شدن است؟» وي مساله دوم را اين موضوع عنوان کرد که وقتي اين حرف را ميزنيم که غرب دو قرن از قرن 18 فاصله گرفته و با بحرانهاي جدي رو به رو شده و آثار بحرانش امروز مشخص شده است. خاتمي افزود:« البته غرب دستاوردهاي بسيار بزرگي هم داشته است. در خود آنجا هم نقدهاي بسيار شالودهشکن نسبت به مدرنيته صورت گرفته است. عليرغم آنکه تصور ميشد با کنارگذاشتن دين از صحنه اجتماعي، بشر ميتواند به سعادت برسد، ولي خود غرب با بحرانهاي اجتماعي بسيار مفصلي رو به رو شده است و نوعي گرايش به سوي معنويت و دين هم در انجا پيدا شده است؛ يعني سکولاريسم پاسخگوي کامل خود غربيها هم نبوده است.» رييس بنياد باران با تاکيد بر اين که « اگر شرايطي که سکولاريسم در آن به وجود آمد، تحقق پيدا کند، چه بخواهيم و چه نخواهيم سکولاريسم تحقق پيدا ميکند و بالعکس»، اظهاركرد:«اگر هم بخواهيم به صورت تحميلي آن را به وجود آوريم، به مسائل ديگر منجر ميشود؛ مثلا در اتحاد جماهير شوروي که پس از 70 سال فرو پاشيد، اولين چيزي که در انسانها بروز کرد، هويت دينيشان بود.» وي افزود:« در همين ترکيه- البته سکولاريسم بر خلاف آنچه در غرب بوده در کشورهايي مثل ترکيه و ايران زمان رضا شاه بود، دينستيز بود؛ در حالي که سکولاريسم به معني دينستيزي نيست؛ بلکه به معني عدم دخالت دين در عرصه حيات اجتماعي است- پس از 60-70 سال بروز هويت ديني، حتي به صورت افراطي آن بيشتر است.» رييس موسسه گفتوگوي فرهنگها و تمدنها با اشاره به «ديني» که در قرون وسطي وجود داشت، گفت:« در آن دين، توجه خيلي شديد به ظواهر بود و تلقي اينکه دين در برابر عقل و آزادي انسان است، کليسا مرجعيت انحصاري داشت. داوري درباره حقيقت، سعادت، زندگي و خوب و بد در دست او بود و عقل در مقابل نهاد دين مطرود به حساب ميآمد و توجه عمده دين هم به ظواهر بود. بشر نتوانست اين را تحمل کند و انفجاري در غرب رخ داد که خشم ناشي از آن به جاي آن که به آن سمت شيوههاي غلط به نام دين باشد، تا حدود زيادي به آن اصول و معيارهايي سرايت کرد که سيستم قرون وسطي ميگفت، من نه تنها وابسته به آن هستم، بلکه تنها بيانگر و متولي آن هستم.» وي تصريح کرد:« اگر ما دين را در شريعت و شريعت را در ظواهر خلاصه کنيم و چنان تلقي کنيم که دين در مقابل عقل آدمي است يا با دين، انسان از عقل بينياز ميشود و يا انسان و خدا در مقابل همديگرند و انسان آزاد و متفکر جاي خدا را تنگ ميکند؛ بنابراين انسان نبايد آزاد و متفکر باشد تا دين حاکم باشد، در اين صورت مطمئن باشيد که سکولاريسم خواهد آمد.» خاتمي تاکيد کرد:«دين را بايد به گونهاي تعريف کنيم که در اين تعريف، نه تنها عقل با دين ناسازگار نباشد، بلکه اصلا دين را بايد با عقل فهميد، خداوند رقيب انسان نيست، بلکه او را آزاد آفريده و او از آن جهت که انسان است داراي کرامت و حقوقي است. شريعت صرف جايگزين عقل، اخلاق و عدالت نيست، در اين صورت، نه تنها سکولاريسم جايي نخواهد داشت، بلکه دين ميتواند زندگي را لطيفتر، مطلوبتر و برخوردارتر کند.» وي افزود:« اگر به جاي دين، تحجر و قشريگري حاکم باشد که امام (ره) هم بسيار به آن حمله ميکردند، به اين مفهوم كه انسان در برابر خدا قرار بگيرد، چون خدا حاکم است، انسان آزاد عاقل نبايد وجود داشته باشد و اينکه نيازي به عقل نداريم، سکولاريسم خود به خود خواهد آمد.» خاتمي با بيان اينکه «اگر ديني گفت که جهان بزرگتر از ماده است و جهان مادي و غيرمادي را بايد از طريق عقل شناخت - در عين حال که معتقد باشيم دريافتهاي ما مطلق نيست- همين دين را هم بايد با کمک عقل شناخت»، افزود:«کسي نبايد بگويد، دريافتهاي من از دين مطلق است و کسي حق چون و چرا ندارد.» رييس بنياد باران ادامه داد:« استاد مطهري هم بحثي را دارند که عدالت در سلسله احکام اسلامي است و اگر در ظواهر چيزي بود که با معيارهاي عدالت سازگار نباشد، آن شرعي نيست. اگر چنين برداشتي داشته باشيم و اين نظر را به اخلاق و کرامت انسان هم سرايت دهيم و همه اينها را در سلسله علمي لحاظ کنيم عقل و آزادي تعطيل نميشود و انسان از حقوقي که دارد محروم نميشود ، اصلا جايي براي سکولاريسم هم نميماند.» رييسجمهور سابق کشورمان همچنين گفت:« اين ديدگاه نقصهايي را که در دنياي غرب وجود دارد و بحرانهاي ايجادشده در آن را ميتواند حل کند. دين ميتواند آزادي را تلطيف کند، همچنانکه آزادي ميتواند برداشتهاي ديني را پويا کند. اين يک ديالکتيک است که ميان اين دو وجود دارد. در فضاي نقد ميتوانيم برداشتهاي خودمان از دين را مورد بازبيني قرار دهيم و با توجه به تحولاتي که پيش ميآيد آنها را نو کنيم. اگر دين در کنار آزادي قرار گيرد، آزادي را از خشونت بيرون ميآورد و لطيف ميکند.» سيدمحمد خاتمي خاطرنشان کرد:« اصلاحات ميخواهد شرايطي که باعث استقرار سکولاريسم ميشود - با توجه به زيانهاي آن- به وجود نيايد و بنده ميگويم بزرگترين عامل پيدايش سکولاريسم در يک جامعه، حاکميت تحجر بر آن است و به همين دليل ما با تحجر و قشريگرايي مخالف هستيم و به همين دليل ميگويم اصلاحات بايد در عرصه دين هم حضور داشته باشد، البته با معيارها و موازيني که وجود دارد و جنبه علمي و روشمندي حرکت فکري اصلاح بايد حفظ شود.» بر اساس اين گزارش در پايان سخنان خاتمي تعدادي از حضار به طرح پرسشهاي خود پرداختند که رييس بنياد باران نيز به اين سوالها پاسخ داد، متن پرسش و پاسخهاي انجامشده به زودي از سوي روابط عمومي بنياد باران منتشر ميشود.