درباره الی
چهارمین فیلم فرهادی
مهر: فیلم سینمایی "درباره الی" ساخته اصغر فرهادی مفاهیم اخلاقی و به خصوص قضاوت را در روابط و جوامع انسانی به چالش میکشد و تکاملیافته نگاه فیلمساز تا این مقطع است. فرهادی در چهارمین فیلم کارنامه خود جهشی بلند و رو به جلو دارد که نشان از نگاه هوشمندانه او به روابط انسانی و به ظاهر ساده دارد که در عمق خود به پیچیدگی میانجامد. او پس از مجموعه اجتماعی و تلخ "داستان یک شهر" با "رقص در غبار" وارد سینمای حرفهای شد که متمرکز بر رابطه خاص دو مرد در یک بیابان با مایههای اجتماعی بود. "شهر زیبا" و "چهارشنبهسوری" دو فیلم بعدی بودند که به تدریج گرایش اجتماعی او را به روابط زوجهای امروزی و البته نگاه جزیینگر او را برجسته کرد. "درباره الی" یک خطی سادهای دارد که به نظر نمیآید چندان چالشبرانگیز باشد. داستان سفر چند زوج به شمال که با ناپدید شدن یک نفر موقعیتی خاص برای همه رقم میزند. این موقعیت به ظاهر ساده از زاویه نگاه فرهادی تبدیل میشود به رابطه پیچیده این چند زوج که ناپدید شدن الی آنها را در موقعیتهای جدید و غیر قابل پیشبینی به خصوص از جهت قضاوت قرار میدهد. در واقع همین تغییر موقعیتهای لحظهای است که پیشبرنده درام در این قصه به ظاهر سهل و ممتنع است. روایت فرهادی از ماجرا این امتیاز را به فیلم داده که علاوه بر به چالش کشیدن قضاوتهای لحظهای، به نوعی آدمها را در تعامل و تقابل با هم قرار داده و در هر سکانس همچنان چیدمانی جدید برای این رویارویی فراهم میکند. فرهادی در بخش اول فیلم تلاش میکند روابطی کاملاً گرم و ایرانی از روابط چند زوج و خانواده ایرانی ارائه دهد و برای ترسیم این فضا به مولفههای جزئی توجهی خاص دارد. فضای شاد موجود به خصوص با صحنههایی چون بازی پانتومیم، رقص مردان و... دامن زده میشود و همه چیز تدارک دیده میشود برای آغاز بحران. از لحظه غرق شدن بچه، فیلم وارد موقعیتهای طراحی شده برای بر هم زدن آرامش و ثبات موجود میشود. بحرانهای لحظهای که با باز شدن گره هر یک، گرهای بزرگتر ایجاد و در واقع سطح بحران مرتب گستردهتر میشود. در چنین موقعیتی فرهادی همه هم خود را صرفاً بر درگیر کردن مخاطب با عمق بحران نگذاشته است. آنچه در این تغییر سطح بحران بیش از همه مورد توجه قرار گرفته رویکرد افراد این جمع به بحران است. این روند شرایطی فراهم میکند تا شخصیتپردازی آدمها نیز واجد منحنی خاص شود و علاوه بر تغییر، نوعی افشاگری در پردازش شخصیتها ایجاد شود که هر چند واکنش در لحظه بحران است، ولی بخش پنهان آنها را برملا میکند. علاوه بر این فیلم "درباره الی" مفاهیمی اخلاقی و به خصوص قضاوت را در روابط و جوامع انسانی به چالش میکشد. مفاهیمی که در عادیترین و روزمرهترین مناسبات رنگ میبازد و تنها بحران مرگ و زندگی میتواند چهره ناخوشایند آن را حداقل در تصویر پذیرفتنی کند. فیلم "درباره الی" به عنوان چهارمین کار فیلمسازی جوان که پلههای رشد را هوشمندانه طی کرده، اثری قابل قبول از جهت مضمون و ساختار و تکامل یافته نگاه اصغر فرهادی تا این مقطع است. "درباره الی" چهارمین فیلم فرهادی بر مبنای فیلمنامهای از خودش به تعطیلات سه روزه چند خانواده میپردازد که برای تفریح راهی شمالند. اما شلوغی شمال باعث میشود محلی مناسب برای اسکان پیدا نکنند. گلشیفته فراهانی، ترانه علیدوستی، شهاب حسینی، مریلا زارعی، رعنا آزادیور، احمد مهرانفر، صابر ابر، مانی حقیقی و پیمان معادی از بازیگران فیلم هستند.
وقتي دروغ فاجعه ميآفريند
جام جم آنلاين : حواشي به وجود آمده درخصوص فيلم «درباره الي» آنقدر پيچيده و متعدد بود تا هر مخاطبي را با حجم بالايي از توقعهاي نامعقول درباره چنين فيلمي مواجه كند. تجربه نشان داده در چنين مواقعي اغلب مخاطبان با سطحي از توقع مواجه ميشوند كه برآورده نشدن آن ميتواند طرفداران چند روز قبل اين گونه فيلمها را به مخالفان جدي و منتقد فيلم تبديل كند.
با چنين توقعي وقتي به تماشاي فيلم مينشينيم تا يك سوم اول آن اين حس نگراني وجود دارد و به نظر ميرسد كارگردان تلاش كرده تا با ساخت فيلمي از جنس «فيلمهاي نامتعارف تقلبي» كه اين روزها در سينماي ايران ساخت آن بشدت رواج پيدا كرده مخاطب خود را گمراه كند.
در توضيح اين نكته بايد به اين مساله هم اشاره كرد كه فيلم تا يك سوم اول آن چيزي جز نمايش روابط چند خانواده متوسط شهري كه براي گشت و گذار به شمال كشور آمدهاند، نيست؛ اما دقيقا آنجا كه مخاطب از تماشاي اين روابط خسته شده و بازي واليبال اين جماعت به ظاهر خوش را هم به زور تحمل ميكند، ناگهان افتادن پسربچهاي خردسال به دريا تمام پيشفرضهاي ذهني مخاطب را به هم ميريزد. موضوع غرق شدن كودك چيزي نيست كه مخاطب بتواند بسادگي از كنار آن بگذرد.
اين مساله هول و ولاي زيادي را در فيلم ايجاد ميكند و پرداخت دقيق و سينمايي فرهادي در اين صحنه واقعا جان مخاطب را به لبش ميرساند اما اين همه اتفاقي كه در فيلم رخ داده، نيست. از مقطعي كه شخصيتهاي داستان تازه به ياد الي ميافتند فيلم روال ديگري را در پيش ميگيرد و هول و هراس چند دقيقه قبل جاي خود را به ترس بزرگتري ميدهد.
از اين مقطع به بعد داستان سراغ شخصيتهاي ديگري ميرود و طي گفتگوهاي پرتنشي كه ميان آنها شكل ميگيرد، مشخص ميشود هيچكس چيزي درباره الي نميداند. نكته جالب اين است كه قرار بوده اين دختر، عروس اين خانواده شود! از اين به بعد فرضيههاي مختلفي درباره اين شخصيت مطرح ميشود. آرامش اين خانوادههاي به ظاهر خوش بسادگي دچار تزلزل ميشود وبرهم ميريزد. همه چيز رنگ و بويي از «زهر مار» به خود ميگيرد و آدمها تلخ و غيرقابل تحمل ميشوند.
درباره الي، فيلم پيچيدهاي نيست كه براي فهميدن و درك آن نياز به خواندن نقدها و مصاحبههاي مختلف باشد. اين نوشته هم چيزي نيست جز يك نگاه كوتاه و ساده به فيلمي كه پايه و اساس قصه آن بر يك «دروغ» شكل ميگيرد و نشان ميدهد كه دروغ و مخفي كردن حقيقت ميتواند باعث يك فاجعه شود و خانوادهاي را متلاشي كند.
فرهادي اين پيام اخلاقي را با زيركي خاص و به هنريترين و سينماييترين شكل ممكن در فيلم خود گنجانده و البته اين مساله به گونهاي نيست كه گل درشت و زمخت به نظر بيايد. تماشاي فيلم علاوه بر مخاطب عام براي طرفداران و علاقهمندان سينماي اخلاقي و اجتماعي كه معمولا با انتخاب موضوعهاي اخلاقي «بدترين» فيلمهاي سينماي ايران را ميسازند؛ ميتواند بسيار مفيد و الهامبخش باشد. هنر فرهادي در اين فيلم ساخت اثري است كه در آن تمركز بر سوژه و موضوع اصلي يكي ديگر از امتيازهاي مهم و غيرقابل انكار آن است.