مروري بر تاريخ 30 ساله سينماي ايران

با منحل شدن اداره نظارت بر نمايش فيلم در ماه هاي نخست انقلاب عملا هيچ نهاد و شورايي بر پخش فيلم ها نظارت تام و دقيقي نداشت.

کد خبر : 75532

فارس: مروري بر روند توليد و اكران فيلم ها در سه سال گذشته به خوبي شاهد اين واقعيت بود كه متاسفانه انحرافات حاصل شده در سينماي ايران به حدي گسترده و ريشه دار بود كه به همين سادگي جا را براي توليدات مثبت خالي نمي كرد. البته از اين نكته نيز نبايد غافل بود كه همتي نيز از سوي مسئولان سينمايي كشور در راستاي حاكم كردن عقلانيت بر سينماي كشور ديده نشد. با پيروزي انقلاب شكوهمند اسلامي سينما نيز همچون ساير اجزاي جامعه دستخوش تحولات چشمگير و بنياديني شد. فضاي معنوي حاكم بر جامعه و شور و شوق انقلابي مردم نسبت به بسط و گسترش عدالت و احكام دين در جامعه در روزهاي نخست انقلاب، آنان را نسبت به سينمايي كه تا پيش از آن چيزي جز فساد و بي عفتي، برايشان به ارمغان نياورده بود، به شدت بدبين ساخته بود. به آتش كشيده شدن بيش از صد سينما در آن سال،به خودي خود،حكايت از واكنش منفي جامعه نسبت به اين پرده جادو داشت. در حقيقت تنها معجزه اي كه سينما را از نابودي و مرگ حتمي نجات داد، سخنان گوهر بار رهبر كبير انقلاب (ره) در دوازدهم بهمن ماه 1357 بود كه فرمودند: »ما با سينما مخالف نيستيم. ما با فساد مخالفيم.» با منحل شدن اداره نظارت بر نمايش فيلم در ماه هاي نخست انقلاب عملا هيچ نهاد و شورايي بر پخش فيلم ها نظارت تام و دقيقي نداشت. اگر چه نظرات و پيشنهادات مختلفي از سوي اشخاص و نهادهاي مختلف انقلابي مبني بر وضعيت آينده سينما و سياست هاي واحد سينمايي ارائه مي شد اما عملا تا اواسط سال 1359 تصميم قاطع و مشخصي در اين زمينه اعلام نشد.كنار گذاشتن بخش خصوصي از خريد و وارد كردن فيلم هاي خارجي در تير ماه سال 1359 كه منجر به انحصاري شدن خريد فيلم توسط دولت شد،در واقع نخستين اقدام جدي نظام نو پاي انقلاب اسلامي در عرصه سينما محسوب مي شد. همچنين در مهر ماه همين سال بود كه نخستين شوراي بازبيني فيلم، متشكل از نمايندگاني از جامعه روحانيت،سپاه پاسداران بنياد مستضعفان،جهاد سازندگي، اداره سياسي ـ ايدئولوژي ارتش و اداره نظارت و نمايش تشكيل شد. عقب گرد و تغيير موضع اساسي دست اندركاران سينماي ايران در توليد آثاري كه طي سال هاي 1358 و 1359 به نمايش درآمدند،نشان از اين واقعيت داشت كه بسياري از سينماگراني كه تا پيش از اين به توليد فيلم هاي مبتذل مشغول بودند، به منظور باقي ماندن در عرصه سينماي كشور حاضر به انجام هركاري و به هر قيمتي بودند، ولو اينكه كوچكترين تعلق خاطري نسبت به آن نداشته باشند. اين بود كه يكمرتبه آناني كه تا ديروز به توليد فيلم هاي جاهلانه و لمپن مشغول بودند به قديسيني تبديل شدند كه به جنگ زورگويان و سلطنت طلبان رفته و براي نجات دادن مردان و زنان از گناه و بي عفتي از هيچ كاري فروگذاري نمي كردند. بيشتر آثار اكران شده در اين دو سال قصه مردان و زناني را بازگو مي كرد كه پس از مدت ها شرارت و نامردمي به اشتباهات خود پي برده و به انسان هايي پاك و شريف تبديل مي شدند البته با اين فصل مشترك كه بسياري از شورش ها از نواحي روستايي آغاز مي شد. سال 1360 را مي توان سالي دانست كه سينماي انقلاب تا حدودي خود را شناخته بود و آرام آرام در راه تثبيت گام برمي داشت. در اين سال بود كه دو كانون سينمايي متشكل از دو طيف مختلف فكري البته با اين شعار كه هر دو انقلابي و خواستار ايجاد سينمايي بر پايه دين و معيارهاي ارزشي هستند، شكل گرفت. طيفي متشكل از جوانان پرشور و نشاطي چون محسن مخلمباف و بهزاد بهزادپور كه نخستين پايه گذاران بخش سينماي سازمان تبليغات اسلامي كنوني بودند و طيف ديگري متشكل از وابستگان حسينيه ارشاد چون ميرحسين موسوي، سيد محمد بهشتي و محمدعلي نجفي كه با ورود به وزارت ارشاد بنياد سينماي فارابي را تحت تصرف خود درآوردند. آثار به نمايش درآمده در سال 1360 تا حدود زيادي در مسير مشخص تر و معين تري پيش مي رفتند. در اين سال كه مجموعا 19 فيلم ايراني به اكران در آمد، مردم در سينما با دو تيپ روبرو بودند، ساواكيان و وابستگان به رژيم منحوس پهلوي و انقلابيوني كه به انحا مختلف در برابر ظلم آنان قيام مي كردند. در حالي كه روند حضور عناصر رژيم پهلوي در بدنه سينماي كشور همچنان مسير خود را طي مي كرد، اكران فيلم برزخي ها ساخته ايرج قادري فصل جديدي را در سينماي ايران رقم زد. فروش استثنايي و بي نظير فيلم برزخي ها زنگ خطري براي بيدار كردن مسئولان سينمائي كشور به صدا درآمد تا شايد به تحولات سينما با نگاه عميق تري نگاه كنند. در حقيقت اين اتفاق نشان داد كه تفكر سينماي تجاري و سودجويانه و همچنين سينماي ستاره پرور همچنان در فضاي سينماي بعد از انقلاب كه توقع مي رفت نگاهي متفاوت داشته باشد حكم فرما بود. پخش فيلم برزخي ها باعث شد تا در همان سال طوماري طويل برعليه عملكرد وزارت ارشاد كه در آن زمان معاديخواه مسئوليت آن را برعهده داشت در نماز جمعه تهران به امضاء برسد. روزنامه هاي كيهان و جمهوري اسلامي نيز با چاپ مقالات مختلفي تندترين حملات خود را نسبت به اين عملكرد ابراز داشتند. مضمون آن طومار و مقالات مندرج در آن نشريات به بازنگري سريع ارشاد در فرآيند تصميم گيري هايش باز مي گشت. اين موضع گيري در نهايت از يك سو به استعفاي معاديخواه و از سوي ديگر به ممنوعيت حضور بازيگران رژيم پهلوي در سينماي ايران منجر شد. ذكر اين نكته ضروري به نظر مي رسد كه در ماه هاي پاياني همان سال آيين نامه شوراي بازبيني فيلم به تصويب هيات دولت رسيد. در سال هاي مياني دهه 60، سينماي ايران با تحولات مختلف و متفاوتي روبه|رو شد، از جمله آنكه به دستور دولت، تمامي ويدئو كلوپ ها كه بيشترين نقش را در ارائه آثار غربي به مخاطبان داخلي داشتند، تعطيل و كليه آثار سينمايي اعم از ايراني و خارجي از سطح موسسات و استوديوها جمع آوري شد. از سوي ديگر در همين سالها بود كه بنياد سينمايي فارابي، با تصويب قوانين و مقررات متعددي همچون پرداخت وام به توليدكنندگان آثاري كه با سياست|هاي جاري مملكت، همسو بودند و همچنين ايجاد يك مميزي قوي، زمينه هاي توليد آثار خوبي را فراهم آورد. البته در اين ميان از توليدات حوزه هنري و به خصوص كارگردان پرشور آن زمان، محسن مخملباف نمي توان غافل بود. ساخته هاي مخملباف در آن سال ها نشان مي دهد كه وي به هيچ حاضر به قرار گرفتن در چارچوب ها و حصارهاي تنگ سينماي فارابي نبوده و همواره به ساختارشكني مشغول بود. همانگونه كه اشاره شد كه سينماي ايران در دهه شصت تحت تاثير دو قطب مهم سينماي كشور يعني بنياد سينمايي فارابي و حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي قرار گرفته بود به گونه اي كه بيشتر توليدات آن سال ها منبعث از نوع نگاه و سياست هايي بود كه مسئولان آن دو سازمان پايه ريزي مي كردند، اگرچه در اين ميان از فيلم هاي مستقلي كه فضاهاي جديدي را در سينماي پس از انقلاب گشودند نيز نبايد غافل بود. بيشتر آثار به نمايش درآمده در نيمه نخست دهه شصت، حول دو محور اصلي به شرح زير توليد شدند: الف) نمايش مبارزات مردمي و روند اضمحلال نيروهاي ساواكي و عناصر رژيم پهلوي ب) مبارزات مردم در برابر نيروهاي متجاوز عراق افزون بر آثاري كه حول دو محور فوق توليد و اكران شدند، سينماي ايران شاهد به اكران درآمدن آثاري بود كه به نوبه خود تأثيرات فراوان و عميقي بر روند توليد فيلم در سال هاي بعدي سينماي ايران گذاشتند. »ماديان» ساخته علي ژكان در سال 1364 نخستين فيلم ايراني پس از انقلاب محسوب مي شود كه نگاه متفاوتي نسبت به وضعيت زنان در جامعه داشت. سينماگران معتقدند كه اين فيلم، نخستين فيلم فمنيستي ايران پس از انقلاب محسوب شده و فيلم هاي زن محوري كه در سال هاي بعدي توليد و اكران شد همگي به نوعي از اين فيلم الگوبرداري كردند. اما »اجاره نشين ها» ساخته داريوش مهرجويي در سال 1365 نخستين فيلم پس از انقلاب محسوب مي شود كه در فضايي طنزآلود، نظام و سياست هاي آن را به چالش مي كشيد. «شهر موش ها» با فروش استثنايي خود نشان داد كه سينماي ايران توان پرداختن به فيلم هاي جذاب و گيشه پسند را نيز دارد. فيلم هايي كه از فضاهاي جدي روزگار و زمانه، كاملاً فاصله گرفته و در يك فضاي غيرواقعي براي لحظاتي مخطبان كوچك و بزرگ را از واقعيات موجود دور ساخته و در دنياي تخيلات غرق مي سازد. «دستفروش» ساخته محسن مخملباف از ديگر آثاري بود كه كه در راستاي تحولات سينماي ايران نقش به سزايي را ايفا كرد. مخملباف در اين فيلم برخلاف فضاي حاكم بر سينماي كشور كه كه تلاش مي كرد كوچكترين انتقادي را نسبت به وضعيت جامعه نداشته باشد و تحت القائات سياست هاي فارابي به اصطلاح درصدد دست يافتن به سينمايي معنوي بود چهره فقر و محروميت در جامعه و اختلافات طبقاتي را به شكلي گزنده به مخاطبان ارائه كرد. مخملباف در »عروسي خوبان» همچنان بر طبل حمايت از مستضعفان و مخالفت با بازار و كاسبان بازاري مي كوبيد. در اين فيلم كه در سال 68 به نمايش درآمد قشر بازاري جامعه به انحصارطلبي متهم شد و بسيجيان و رزمندگان انسان هاي مغبوني معرفي شدند كه با وجود اهداي جان خود در راه دين و مملكت نتوانستند از فساد و دورويي اين قبيل افراد جلوگيري به عمل آورند لذا ترجيح دادند كه با فرار از شهرها آمال و آرزوهايشان را در جبهه ها بيابند. با پايان يافتن جنگ تحميلي و فراگير شدن زمزمه هاي دوران سازندگي از سوي دولت هاشمي، كه تا حدود زيادي با رفاه طلبي و ماديگري در ميان مديران و مسئولان بلند پايه همراه بود، سينماي ايران نيز خود را آماده ورود به فضايي نو و ديگر گونه كرد. به عنوان مثال حوزه هنري سازمان تبليغات كه پس از ايجاد اختلافات حاد ميان زم و ساير اعضاي حوزه، به توليد و ساخت فيلم هاي خنثي روي آورده بود با قرار گرفتن در شرايط جديد، در حاليكه بسياري از همكاران قديم يكي يكي باز خريد و يا به ساير ارگان ها و نهادهاي ديگر منتقل شده بودند به بازنگري عميقي در بنيادهاي فكري و عقيدتي پرداخت. در اين سال ها بود كه ديدگاه هاليوود محور بهروز افخمي رشد يافت و سرانجام به ساخت فيلم هايي چون «خاكستر سبز» و«عروس» منجر شد. اگرچه دفاعيات جانبدارانه و نه چندان مطابق با ارزش هاي انقلابي خاتمي (وزير ارشاد وقت)، سيدفخرالدين انوار (معاونت سينمايي)، مجيد بهشتي (مدير عامل بنياد فارابي) و محمدمهدي حيدريان (مدير كل نظارت و ارزشيابي سينما) از آثار مخملباف حكايت از نوع تفكر حاكم بر فضاي فرهنگي و به خصوص سينماي كشور در سال هاي پاياني دهه شصت داشت، اما شرايط ويژه آن زمان كه برگرفته از فضاي معنوي هشت سال دفاع مقدس ايجاد شده بود، اين اجازه را به دست اندركاران سينما نمي داد كه خيلي زود و به راحتي بتوانند اهداف و نيات خود را كه در سال هاي بعد بروز و ظهور يافت، جامه عمل بپوشانند. به همين خاطر سينماي كشور حد فاصل سال هاي 1368 تا 1372 شاهد به اكران درآمدن انبوهي از آثار خنثي و نه چندان قابل توجه بود. البته همانگونه كه اشاره شد در اين ميان از توليداتي چون«هامون» و «نرگس» كه آرام آرام فضا را براي حضور آثار جديد فراهم مي ساختند نيز نبايد غافل بود. حدفاصل سال هاي 1372 تا 1376 سينماي ايران در وضعيتي متفاوت تر نسبت به گذشته قرار گرفت، به اين معنا كه با كنار رفتن سيدمحمد خاتمي از وزارت ارشاد و آمدن ميرسليم در سال 1373 و همچنين كناره گيري فخرالدين انوار از معاونت سينمايي كشور و سيدمحمد بهشتي از مسئوليت بنياد سينمايي فارابي در همان سال، نظارت بر توليدات سينمايي كشور بسيار گسترده تر شد. توجه معاونت جديد سينمايي به بعد نظارتي، باعث شد تا توليدات سينمايي كشور در آن سال ها به استانداردهاي قابل قبول نظام اسلامي نزديك تر شود، اگرچه در آن ميان مسئولان ارشاد به سانسورچي و مخالف آزادي بيان بودن و داشتن نگاه غير هنري از سوي برخي سينماگران كشور نيز متهم شدند. با آغاز فعاليتهاي انتخاباتي هفتمين دوره رياست جمهوري وحمايت طيف گسترده اي از هنرمندان كشور از نامزدي سيدمحمد خاتمي كه روزگاري در وزارت ارشاد با آنان ارتباط داشت، وضعيت سينما و سينما گران ايران در مسير جديدي قرار گرفت. سينما كه پيش از اين از ورود مستقيم به عرصه سياست و درگيري هاي جناحي پرهيز مي كرد و تا حدودي سعي داشت كه دنباله رو سياست هاي نظام باشد اين بار مصمم بود تا خود بخشي از سياست شود. مروري بر شرايط سياسي حاكم بر كشور در آن سال ها به خوبي پرده از اين واقعيت برمي دارد كه حمايت سينماگران از يك كانديداي خاص با هدايت و مجوز يك شخص و يا يك جبهه قدرتمند صورت مي گرفت چرا كه تا پيش از اين، سينماگران چه در دوران پيش از انقلاب و چه پس از انقلاب هرگز مستقيما خود را وارد بازي هاي سياسي نكرده بودند. به هر تقدير انتخاب خاتمي به عنوان هفتمين رئيس جمهور ايران و انتصاب عطااله مهاجراني در سمت وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي وضعيت سينماي كشور را با تحولات عجيبي روبرو ساخت كه تا كنون شاهد آثار و عواقب آن هستيم. سيف اله داد معاونت سينمايي وقت ارشاد در بدو ورود به كار با حمايت و دستور مهاجراني مبادرت به اعمال سلايقي كرد كه كوچكترين محمل قانوني نداشت از جمله آنكه به بهانه جلوگيري از سانسور افكار مردم و دادن شعار آزادي انديشه عملا بحث مميزي فيلمنامه را از دستور كار ارشاد خارج ساخت. در حاليكه تا پيش از اين صدور مجوز ساخت يك فيلم منوط به تاييد فيلمنامه بود از اواخر سال 1376 تاييد فيلمنامه تنها به ارائه خلاصه آن در حد يك صفحه از سوي فرد متقاضي تقليل يافت. در حاليكه شرايط سياسي جامعه به گونه اي بود كه هرگونه ارتباط مستقيمي با طرف هاي آمريكايي امري مذموم محسوب مي شد، ايجاد رابطه ميان سينماگران ايراني و آمريكايي از نكات قابل توجهي بود كه دولت هفتم بر آن اصرار مي ورزيد. ملاقات و گفتگوي درويش، افخمي و ابوالحسن داوودي با سينماگران آمريكايي در جشنواره كن در اوايل سال 1377 و همچنين گفتگوي اينترنتي مهرجويي، افخمي، نيكي كريمي و داوود نژاد در همان سال با سينماگران آمريكايي در ساختمان سازمان ميراث فرهنگي در مورد وضعيت سينماي ايران و چگونگي پخش فيلم هاي ايراني در جشنواره هاي آمريكايي از جمله مواردي بود كه مهاجراني و وزارت ارشاد هرگز جواب قانع كننده اي براي آن ارائه ندادند و البته زوايايي از اين گفتگو همچنان در هاله اي از ابهام باقي مانده است. توليدات سينماي ايران پس از سال 1377 تغيرات عمده اي يافت به اين معنا كه بسياري از مواردي كه تا پيش از اين در سينماي ايران تابو محسوب مي شد و ورود به آنها مستلزم شكستن بسياري از حرمت ها بود و رويارويي با مردم را به دنبال داشت به يكباره سرلوحه كار كارگردانان قرار گرفت. البته با اين توضيح كه اينبار از حمايت ويژه مسئولان وزارت ارشاد برخوردار بودند. عمده محورهايي كه اين كارگردانان آن را دنبال مي كردند، حول موضوعاتي چون بيانيه هاي تند سياسي، فمنيستي، ترويج بي بندو باري و تخريب چهره افراد متدين و همچنين وارونه نشان دادن واقعيات جنگ و دستاوردهاي نظام در جريان بود كه در شماره بعد به آنها اشاره خواهد شد. در حقيقت آزادي هاي بي حد و حصري كه وزير تازه به دوران رسيده در عرصه سينما ايجاد كرد، موجباتي را فرهم ساخت تا بسياري از دست اندركاران سينما، چهره واقعي و نيات قلبي خود را كه سال ها در دل پنهان ساخته بودند، آشكار سازند. موج سهمگين توليد فيلم هاي ملودرام و سياسي بي مايه اي كه در اندك زمان وضعيت سينماي كشور را به مرحله نابودي كشانده و موجبات قهر مجدد مردم با سينما را فراهم ساخت، نمونه بارزي از اين ادعا است. مروري بر تاريخ سينماي ايران حدفاصل سال 1377 تا سال 1384 به خوبي نشان مي دهد گسترش شايعه توقيف و يا سانسور يك فيلم توسط قوه قضائيه راه حل بسيار مناسبي براي تضمين گيشه فيلم بود به اين معنا كه عوامل پشت پرده با ايجاد اين فضا كه مثلا فلان فيلم توسط ضابطين قوه قضائيه توقيف خواهد شد و يا احيانا براي يك يا دو روز توقيف مي شد به چنان سود سرشاري مي رسيدند كه قبول آن براي خود تهيه كننده غير قابل باور بود. متاسفانه بايد اعتراف كرد كه وارد شدن سينماگران به فضاي پرتنش سياست نتيجه و حاصلي جز سطحي نگري در فيلم ها و اسير شدن در جناح بازي ها به دنبال نداشت. مروري بر آثار توليد شده در آن سال ها به خوبي گوياي اين واقعيت است كه حد فاصل سال هاي 1377 تا 1384 سينماي ايران شاهد توليد شاهكار و فيلمي انديشمندانه نبود. با روي كار آمدن دولت نهم و احياي شعارهاي اصولگرايي، اميد بازگشت سينماي ايران به ريل اصلي خود كه همانا ايجاد سينماي متعالي و توليد فيلم خوب بود بار ديگر در دلهاي مردم متدين و فرهنگ دوست كشور زنده شد ولي چيزي نگذشت كه فيلم هايي توليد شد كه سئوال برانگيز بودند. فيلم هايي كه وقتي بيلبوردهاي آن را نگاه مي كرديم كافي بود جاي دختر و پسرها را با هم عوض كنيم، بدون اينكه لازم باشد به سينما برويم. مروري بر روند توليد و اكران فيلم ها در سه سال گذشته به خوبي شاهد اين واقعيت بود كه متاسفانه انحرافات حاصل شده از دولت هاي هفتم و هشتم در سينماي ايران به حدي گسترده و ريشه دار بود كه به همين سادگي جا را براي توليدات مثبت خالي نمي كرد. البته از اين نكته نيز نبايد غافل بود كه همتي نيز از سوي مسئولان سينمايي كشور در راستاي حاكم كردن عقلانيت بر سينماي كشور ديده نشد.

لینک کوتاه :

با دوستان خود به اشتراک بگذارید: