نهضت علمی ایرانیان در دهه چهارم انقلاب
مرتضی طلایی
حضور در جمع دانشجویان عزیزی که در این همایش گردهم آمدهاند فرصت مغتنمی است تا بخشی از دغدغههای توسعهای این سرزمین را که یقیناً از راهگذر توسعه علمی ـ فرهنگی متوازن قابل دستیابی است مرور نماییم، در حالی که در آغاز دهه چهارم انقلاب قرار داشته که به تعبیر مقام معظم رهبری، دهه شکوفایی و توسعه کشور است. مسئله توسعه و رشد جوامع در دنیای ما، تولدی تقریباً مقارن با انقلاب صنعتی در اروپا دارد و در سده شانزدهم میلادی که حرکت چرخهای توسعه در مغرب آغاز شد در همان زمان کشمکشها و درگیریهای مختلف شرقی، ایران را که سالیان طولانی همسان و هم پای غرب توسعه یافته بود، در سلوک نگاه داشت. نخستین زمزمههای پرسشگری در میان ایرانیان از میانه سلطنت ناصرالدین میرزای قاجار آغاز شد که مقارن بود با سفرهای بیشتر ایرانیها به غرب و همچنین تجربه رشد فراوان ژاپن قبل از جنگ جهانی اول که موفق به شکست روسیه شده بود و پیروزی یک کشور کوچک آسیایی برای قدرت روسیه را فراهم آورده بود. سوال این بود که چرا غرب پیشرفت کرده و ما نه؟ همین سوال کوتاه و پاسخهای آن رقم زننده بخش مهمی از تاریخ معاصر و تا پیروزی انقلاب اسلامی در کشور ما بود. پاسخهایی که به این پرسش داده میشد متنوع بود اما جریان روشنفکری بیمار متولد شده در کشور ما پاسخ علت عقبماندگی را به دین و فرهنگ ملی نسبت داد. فراموش نمیکنیم که یکی از سرسلسلهگان این جریان «تقیزاده»، در جایی گفت: «باید از فرق سر تا نوک پا فرنگی شویم» منطوق و مفهوم سخن این روشنفکر نمایان اولاً نمود به شدت ظاهرگرایانه داشت، گویی با تقلید ظواهر فرنگی، تبدیل لباس به کت و شلوار، بیحجاب شدن زنان و ... مسئله عقبماندگی علمی ـ فرهنگی حل شده و ایران به رشد میرسد. بروز این تفکر در عصر حکومت پهلوی از کشف حجاب تا شوهای مبتذل زمان پهلوی دوم به روشنی قابل درک است. جریان دوم پاسخگوینده به سوال جریان تقدیریون، متحجران و ظاهرگرایان بود که اساساً هر نمود پیشرفتهای را مردود و متعلق به دنیای کفر میدانستند و گویی هر پدیده نوین مظهری از شیطان است. باید پذیرفت که این تفکر نیز در توقف چرخهای رشد و توسعه در ایران با جمود خود و عصبیت آفتزده بیتقصیر نبود. اما در ایران و در جهان اسلام اندیشمندانی بودند که پاسخ این سوال را به گونهای دیگر میدادند. از همان روزی که علامه اقبال لاهوری بانگ زد: علم و فن را ای جوان شوخ و شنگ عقل میباید نه ملبوس فرنگ تا دغدغهمندیهای آن احمدها، شریعتیها، مطهریها و تا نهضت مجد و احیاگر دین در عصر حاضر امام خمینی(ره) که با یک اشتراک فکری، ریشههای عقبماندگی علمی ـ فرهنگی ـ اجتماعی و... ایران را شناخته و برای آن راهحل ارایه نمود. دستهبندی اشاره شده از علل عقبماندگی را در محورهای ذیل میتوان یافت: 1ـ درگیر شدن و توقف در مظاهر پیشرفت به جای تلاش برای دستیابی به فناوری. 2ـ خودباختگی و عدم اعتماد به نفس برای تولید علم. 3ـ تسلط زبانی ـ فرهنگی غرب بر جریان علم در ایران. 4ـ توطئه کشورهای پیشرفته به علت نیاز به ماده خام (سوخت) و تلاش برای نگاهداشتن ایران در حد صادرکننده ماده خام. 5ـ تسهیل جریان ورود کالا و سخت گرفتن جریان ورود تکنولوژی و موارد متعددی از این دست. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران نقطه عطفی برای جریان باورمند به توانایی و قدرت فرهنگ دینی ـ میهنی ایران برای توسعه و پیشرفت بود. گذر از موانع سخت اوایل انقلاب، سازندگی و... کشور و جوانان آن را صاحب تجربههایی گرانبها نمود. بیان مقام معظم رهبری در خصوص ضرورت نهضت تولید علم و جنبش نرمافزاری فصل تازهای در حرکت توسعه در ایران آغاز کرد دلیل این مدعا را در نکات زیر بیان مینمایم. 1ـ تأکید بر پایان بخشیدن به نهضت ترجمه و تلاش برای تولید علم بومی. 2ـ تأکید بر رشد متوازن در حوزه علوم پایه و فنی با علوم انسانی به عنوان اندیشه توسعه. 3ـ طرح مسئله در قالب جنبشی که مخاطب جامعهای دارند نه حکومتی پس کل جامعه در آن حضور دارد نه دستگاهی خاص 4ـ تأکید بر بخشهای یاوری بر مبنای خواستن و توانستن. امروز و پس از سی سال از پیروزی انقلاب اسلامی که در واقع پیروزی جریان دینی باور و معتقد به ریشههای سنتهای اصیل اسلامی ـ ایرانی بود شاهدیم که در حوزههایی مانند انرژی هستهای، فناوری نانو، صنایع نظامی و موشکی، ژنتیک و... که جملگی در حوزه فناوریهای غیرقابل واردات و محرمانه دینا محسوب میشوند جوانان ما به چه قلههای مرتفع و غرورآفرینی دست یافتهاند که خود حاصل پیوند دینباوری و خودباوری است. اما امروز و در جمع دانشجویان مکانیک و در دانشگاهی که میزبان بخشی از نخبگان فنی کشور است میخواهم به نکتهای اشاره نمایم و آن تأکید بر توسعه در زمینه علوم انسانی است. عزیزان! تکنیک و فن با همه مشتقات و سختیهایش با نبوغ جوانان ایرانی و در میانه تحریمها و سختگیریهای جهان پیشرفته به مرزهای بومی شدن رسیده است اما همه ما باید به یاد بیاوریم که غفلت از بومی شدن رسیده است اما همه ما باید به یاد بیاوریم که غفلت از بومیسازی علوم انسانی، تولید نظریههای اجتماعی، روانشناسی، حقوقی و کیفرشناسی و... موجب میشود محور دوم توسعه که همان محور فرهنگی است همچنان به آفت ترجمهزدگی صرف و تکرار نسخههای غربی آلوده خواهد ماند. همانگونه که امروز در فناوریهای مختلف به دستآوردهای غرورانگیز رسیدهایم در این ساحت نیز نیازمند جهد و تلاش بیشتر هستیم. *متن سخنرانی عضو شورای شهر تهران در ششمین کنفرانس مهندسی مکانیک در دانشگاه امیر کبیر