سه مانع برای مذاکره ایران و آمریکا
دکتر دهقانی فیروز آبادی
نزدیک به 30 سال از قطع روابط دیپلماتیک ایالات متحده آمریکا با جمهوری اسلامی ایران در فروردین ماه 1359 میگذرد. در طول این سالیان دراز بارها آمریکا برای گفتوگو با ایران اعلام آمادگی کرده است. آخرین بار نیز باراک اوباما ـ رئیسجمهور تازه به قدرت رسیده آمریکا ـ تنها یک هفته پس از ورود به کاخسفید از تمایل دولتش برای گفتوگو با جمهوری اسلامی ایران خبر داد. وی در مبارزات انتخاباتی نیز در مناظراتی که با مککین داشت آشکارا بر امکان مذاکره با ایران در صورت ضرورت، تأکید کرده بود. اکنون به نظر میرسد دموکراتهای امنیتگرای حاکم بر آمریکا درصدد اجرا و اعمال این توصیه و تجویز برآمدهاند. اظهارات اوباما دوباره موضوع رابطه ایران و آمریکا را به عنوان یکی از مهمترین مسائل سیاست خارجی ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در محافل علمی و اجرایی کشور برجسته ساخته است. پرسش اساسی، چون گذشته این است که آیا امکان بازسازی روابط ایران و آمریکا وجود دارد؟ پاسخ این پرسش بسته به نوع تصور و طرز تلقی از ماهیت و هویت آمریکا و به تبع آن برداشت از سرش اختلافات ایران و آمریکا متفاوت خواهد بود. تا زمانی که دیپلماسی دولت آمریکا ماهیتی استکباری، سلطهجو و ضدانقلابی و ضدایرانی داشته باشد، تعارض دو کشور، ذاتی و ماهوی است؛ از این رو تا رویکرد دولت آمریکا تغییری ماهوی نیابد امکان بازسازی و عادیسازی روابط دوجانبه امکانپذیر نخواهد بود. در صورتی که اختلافات ایران و آمریکا ناشی از تعارض منافع باشد عادیسازی روابط دو کشور مستلزم به رسمیت شناختن منافع جمهوری اسلامی ایران از سوی آمریکاست. اما اگر رویارویی دو کشور معلول اختلاف دیدگاهها، مواضع و سیاستهای ناشی از سوءتفاهمات و سوءبرداشتها باشد با رفع آنها از راه فرایند اعتمادسازی در چهارچوب گفتوگوهای انتقادی و سازنده، بازسازی مناسبات امکانپذیر میشود. بررسی پیشنیه: روابط ایران و آمریکا پس از انقلاب اسلامی آشکار میسازد که هر یک از این 3 برداشصت و تلقی در دورههای مختلف بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران چیره و حاکم شده است. در سالهای نخستین حیات جمهوری اسلامی، رویه و رفتار ایالات متحده نسبت به دولت انقلابی ایران، انقلابیون را به این جمعبندی رساند که سطح تعارض آمریکا و ایران در آن دوره ماهوی و ذاتی است. در دوران پس از جنگ عراق با ایران، شرایط و تحولات داخلی، منطقهای و بینالمللی، تصمیمگیرندگان را به این باور رساند که اکنون اختلاف ایران و آمریکا بیش از آنکه ذاتی و ماهوی باشد، برخاسته از تعارض منافع است؛ از این رو مهمترین پیششرط برای گفتوگو با آمریکا تغییر رفتاری آن، تعیین و تعریف شد اما استمرار رفتار خصومتآمیز آمریکا به رغم تغییر لحن و گفتمان رهبران وقت آمریکا مانع از مذاکرات رودررو با این کشور شد. با آغاز دوران اصلاحات و در اولویت قرار گرفتن سیاست تنشزدایی، اعتمادسازی و همزیستی مسالمتآمیز در چهارچوب راهبرد تعادل سازنده، رویکرد غالب و گفتمان حاکم، اختلاف ایران و آمریکا را ناشی از سوء تفاهمها و بیاعتمادی متقابل قلمداد میکرد؛ از این رو تغییرات دوسویهای در لحن گفتمان دو طرف نمودار شد اما تداوم رفتارها و رویههای روالمند گذشته آمریکا، دوباره جمهوری اسلامی را بر آن داشت که تغییر لحن آمریکا را نشانهای از چرخش واقعی در گفتمان سیاست خارجی این کشور نسبت به خود تلقی نکند. ظهور نوکانها در آمریکا و تهدیدات نظامی آشکار بوش پسر، از نو گفتمان تعارض ذاتی و ماهوی بین دو کشور را در دولت نهم به جایگاه هژمونیک رساند. واقعیت آن است که تعارض ایران و آمریکا سه سطحی است و هر 3 بعد ذاتی، اختلاف منافع و سوءتفاهم و سوءبرداشت را شامل میشود؛ به گونهای که برایند این 3 سطح از تعارض، قطع روابط و رویارویی متقابل را به بار آورده است. این وضعیت تقابلی حاصل فرایندی از تعاملات ستیزشی در طول 3 دهه است؛ بنابراین بازسازی روابط و از سر گیری تعاملات غیرستیزشی از راه فرایندی چند مرحلهای امکانپذیر خواهد بود. عادیسازی روابط با ایران و آمریکا در 3 گام منطقی و متوالی متصور و ممکن است. این امر بدان معناست که رعایت توالی و تقدم و تأخر هر یک از این گامها و مراحل، اهمیت و ضرورت منطقی دارد زیرا هر مرحله، مقدمه مرحله دیگر است و بدون تحقق یکی، دیگری محقق نخواهد شد. افزون بر این، هر گام و مرحله از این فرایند الزامات خاصی دارد؛ به گونهای که توقع تغییرات ممکن و متصور در گام سوم، در مرحله نخست، روابط را ستیزشیتر و مواجهه جویانهتر میسازد. این 3 گام به ترتیب عبارتند از؛ تغییر گفتمانی و گفتاری، تغییر رفتاری و تغییر هویتی. گام نخست: تغییر گفتاری دگرگونی و تحول گفتمانی که در قالب تغییر گفتاری تجلی مییابد برای بازسازی روابط و مناسبات ایران و آمریکا لازم ولی کافی نیست؛ از این رو اگر چه تغییر لحن و گفتار آمریکا نسبت به جمهوری اسلامی ایران برای بازسازی روابط دوجانبه کفایت نمیکند ولی بدون آن نیز امکانپذیر نخواهد بود. تغییر گفتار، بازتاب دهنده تحول گفتمان است که خود لازمه و مقدمه تغییر رفتارها و رویههاست. تغییر هویت آمریکا بدون تغییر گفتاری و گفتمانی آن مقدور و متوقع نیست چون هویتها خود سازههای گفتاری هستند که زبان و گفتار نقش تکوینی در تشکل و تعین آنها دارند. تغییر گفتاری میتواند آغازگر گفتوگوی انتقادی در چهارچوب راهبرد تعامل سازنده باشد. این گفتوگوها ممکن است به طور غیرمستقیم و با واسطه باشند و سپس به صورت مستقیم و بیواسطه درآیند. مذاکرات ایران و آمریکا در مورد عراق و افغانستان نمونهای از مورد نخست است. برداشتن موفقیتآمیز این گام مستلزم رعایت چند اصل است؛ اول، تغییر گفتاری را باید تغییر گفتاری مشابه و همگون پاسخ داد زیرا واکنش گفتاری ستیزهجویاه به کنش گفتاری مسالمتجویانه طرف مقابل، روابط را تیرهتر و خصمانهتر خواهد کرد. واکنش خصمانه آمریکا در دوران جورج بوش به لحن و گفتار آشتیجویانه دولت اصلاحات، گواه صادقی بر این مدعاست. دوم، از تغییر گفتاری خود نسبت به طرف مقابل باید انتظار تغییر گفتاری مشابه را داشت. تغییر رفتاری میتواند و ممکن است در پی این گام پدید بیاید ولی توقع آن در این مرحله نتیجهای معکوس به بار میآورد. سوم، آغاز گفتوگوی دوجانبه به مثابه پایان تعارض منافع و هویتها نیست. به سخن دیگر صرف گفتوگو نه تأمین کننده منفعت ملی است و نه تغییر دهنده هویت ملی. مذاکره تنها میتواند زمینهساز گامهای دیگر برای رفع اختلافات منافع و سپس تعارض هویتی باشد. باتوجه به اظهارات اوباما، ایران و آمریکا اکنون در این مرحله قرار دارند؛ از این رو جمهوری اسلامی ایران باید براساس الزامات و انتظارات گام نخست، عمل و اقدام کند. الزامات این مرحله همچنین ایجاب میکند که آمریکا نیز واقعیت انقلاب اسلامی و هویت انقلابی ـ اسلامی جمهوری اسلامی را به رسمیت بشناسد و بر پایه آن رفتار کند. گام دوم: تغییر رفتاری در صورت برداشتن موفقیتآمیز گام نخست مبنی بر پاسخگویی متقابل به نشانههای زبانی آشتیجویانه، دومین گام برای عادیسازی روابط ایران و آمریکا تغییر رفتارها و رویههای آمریکا نسبت به ایران است. تغییر رفتاری، متضمن و مستلزم به رسمیت شناختن منافع ملی جمهوری اسلامی ایران از سوی آمریکا در چهارچوب راهبرد همزیستی مسالمتآمیز است؛ بنابراین دو طرف ضمن پذیرش اختلافات ایدئولوژیک و ارزشها و هنجارهای متفاوت میکوشند از بروز تشنج و بحران در روابط خود جلوگیری و منافع مشروع خود را پیگیری و تأمین کنند. تغییر رفتاری آمریکا میتواند زمینهساز برقرار روابط، جهت بحث و بررسی و سپس حلوفصل اختلافات به صورت مسالمتآمیز باشد. گام سوم: تغییر هویت هویت تقابلهای ایران و آمریکا به صورت رابطهای در فرایند برخورد ستیزهجویانه و تقابلی این دو کشور در 30 سال گذشته تکوین یافته؛ به گونهای که رفتارها و رویههای آمریکا نسبت به جمهوری اسلامی ایران هویت ضدایرانی آن را تولید و بازتولید کرده است. از این رو، تغییر هویت دیپلماسی آمریکا در اثر تغییر رفتارها و رویههای آمریکا نسبت به ایران حاصل میشود. تغییر هویتی نیز تغییر منافع را به بار میآورد که لزوماً در تعارض با منافع ملی جمهوری اسلامی ایران نخواهد بود. افزون بر این، در اثر تغییر هویت استکباری و ضدایرانی دیپلماسی آمریکا، عادیسازی روابط با این کشور باعث ناامنی هویتی برای جمهوری اسلامی نمیشود؛ عاملی که مهمترین مانع بازسازی و عادیسازی روابط ایران و آمریکا به شمار میرود. بر این اساس حل و فصل اصولی اختلافات ایران و آمریکا و عادیسازی روابط در سومین گام و پس از تغییر و تحول هویتی سیاست آمریکا از منظر جمهوری اسلامی ممکن و محقق خواهد شد؛ از این رو باید بین 3 مفهوم و مرحله گفتوگو، برقرار روابط و عادیسازی مناسبات بین ایران و آمریکا تمایز قائل شد، پس نباید در نخستین گام انتظار دگرگونی هویتی رویکرد آمریکا و به تبع آن حلوفصل اختلافات ایران و آمریکا را داشت. منبع: همشهری دیپلماتیک