زيانهای چهارگانه ايران از ناباكو
آزاده محسنی
امضاي قرارداد ناباكو، حامل دو پيام مهم براي ایران است. قطع نظر از كيفيت پيام سياسي قرارداد مذكور و اينكه مسئولان كشور اين پيام را چگونه و تحت چه تفسيري دريافت و چه موضعي در برابر آن اتخاذ مي كنند در بحث اقتصادي، اين قرار داد پيامي دارد كه به نظر مي رسد اين پيام مستلزم دقتي بيش از پيام سياسي است. كشور ما دومين دارنده بيشترين ذخاير گازي جهان است و تبعا به لحاظ توجيه اقتصادي پروژه گازي ناباكو، نبود ايران يكي از بزرگترين اشكالات اين قرارداد محسوب مي شود اما با وجود اشراف كشورها ي امضا كننده بر زيان هايي نبود ايران در ناباكو ، حاضر شدند امضاي خود را پاي قرار دادي بگذارند كه در واقع حضور دومين دارنده ذخاير گازي جهان در قراردادي بلند مدت را ناديده مي گيرد. اين ناديده گرفتن به معناي آن است كه با امضاي قرارداد ناباكو بدون ايران ،در واقع همه زيان ديدند. هم طرفين امضا كننده و هم ايران، اما در اين ميان به نظر مي رسد زيان هاي ايران بسيار بيشتر امضا كنندگان قرارداد است.اين زيانها را مي توان چهار حوزه تقسيم بندي كرد. كشور ما با نبودن در اين پروژه مهم به طور مستقيم زيان ديد همچنين در سه حوزه منتقل شدن فرصت از ايران به كشورهايي چون تركمنستان ، كاهش اعتبار در سازمان كشورهاي صادر كننده گاز (اپك گازي)و از همه مهمتر كمرنگ تر شدن نقش ايران در معادلات منطقه اي متظرر شد.مجموع زيان هايي كه ايران از چهار كانال بالا متحمل شد شايد طي سال هاي بعد از انقلاب كم سابقه باشد اما نكته اساسي در اين ميان جستجوي پاسخ براي اين سوال است كه علت ديپلماسي ضعيف اقتصادي ايران ناشي از چيست كه درنهايت باعث بروز چنين اتفاقاتي مي شود. در معادلات اقتصاد بين المللي همواره وجود منافع مشترك، كشور ها را به صبر و بردباري نسبت به چالش هاي موجود غير اقتصادي درون كشورها يا حتي بين المللي وامي دارد.اما زماني كه كشورهايي حاضر مي شوند عنصر مهم منافع مشترك را در خصوص يك كشور ناديده بگيرند و با گذر از آن وي را در پروژه اي فرانخوانند بديهي است كه براي كشور دعوت نشده زنگ خطر با صداي بلندتري درآمده است. زنگ خطري كه در واقع ابعاد زيانها شدت آن را به نمايش خواهند گذاشت.در خصوص قرار داد نابكو نيز چنين روايتي صادق است و زيانهاي چهارگانه ذكر شده در بالا در واقع كيفيت خطر نسبت به ايران را را در منافع بلند مدت و استراتژيك اقتصادي به نمايش مي گذارند.در زير اين چهار كانال مرور مي شود. الف)ارزش مستقيم قرار داد ناباكو حدود 10 ميليارددلار است و ايران از نبود در قرار داد زيان قابل توجهي را خواهد ديد اما اين حجم زيان درمقايسه با زيانهايي كه از سه كانال ديگر بر ايران وارد مي شود رقم چنداني نخواهد بود. ب)انتقال فرصت از ايران به كشورهاي ديگر مانند تركمنستان به معناي آن است كه ايران عملا منافع خود را در خصوص حضور كوتاه،ميان و بلند مدت در بازار صدور گاز به اروپا كه از بازار هاي مهم مصرف گاز جهان است از دست خواهد داد.اين انتقال فرصت تنها به معناي از دست رفتن منافع بلند مدت كشور نيست بلكه ضعيف شدن يك رقيب بالقوه توانا از معادلات منطقه اي است. ج) سازمان اوپك گازي يكي ديگر از نقاطي است كه جايگاه ايران در ان تضعيف خواهد شد.ايران به دليل اينكه صادرات گاز چنداني ندارد با قرار داد نابكو مي توانست در اوپك گازي نقش موثرتري بازي كند اما هم اكنون با امضاي قرار داد ناباكو بدون ايران عملا باعث شد كشور ما جايگاه خود به عنوان يك عضو موثر را از دست بدهد و حتي در جايگاهي ضعيف تر قرار گيرد. د)در مهمترين زيان ،كاهش اعتبار وكم رنگتر شدن هرچه بيشتر نقش ايران در معادلات اقتصادي منطقه است.همواره كشورها كيفيت تاثير گذاري اقتصادي خود در معادلات منطقه اي را از طريق افزايش تعداد و حجم قرارداد با كشورهاي همسايه و غير همسايه بالا ميبرند و عكس اين مسئله زماني اتفاق مي افتد كه كشوري از يك پروژه مهم فرامنطقه اي كنار گذاشته شود . چنين مسئله اي در واقع كاهش اعتبار و توان بازيگري يك كشور را در معادلات اقتصادي رقم مي زند.در ناباكو براي ايران چنين سرنوشتي رقم خورد. اما آيا اينگونه فرصت ها و جبران زيان ها دوباره تكرار خواهند شد؟پاسخ به اين سوال هم آري است و هم نه .بديهي است كه جريان اقتصادي در جهان امروز چندان خروشان است كه فرصت ها يكي از پس ديگري پيش روي كشور ها قرار مي گيرد اما اين بروز و ظهور فرصت ها به معناي آن نيست كه همواره باقي بمانند تاشريط كشوري كاملا آماده شود بلكه دنياي رقابت مدام فرصت ها را دست بدست مي كند. بنا براين شكار فرصت ها تنها در شرايطي مقدور است كه كشوري عزم جدي در فراهم كردن شرايط افزايش توان رقابت با ديگر كشورهاي همجوار را در خود تقويت كند.اينكه ايران اين عزم جدي را كي قصد دارد در خود بيافريند سوالي است كه تعداد شكار يا فرار فرصت ها در آينده پاسخ منطقي آن است.