خداحافظي با مديري از جنس سينما
سعيد مروتي
سيفالله داد جزو نسلي بود كه با انقلاب به سينما آمد مثل برخي از دوستانش فعاليت هنري را در راديو و تلويزيون شروع كرد. خيلي زود به مديريت فرهنگي پرداخت و از اواسط دهه 60 به سينما آمد. «زير باران» اولين ساخته بلند سينمايي سيفالله داد، فيلمي ساده و روان با لحني اخلاقي است و بهلحاظ پرداخت سينمايي از اولين ساختههاي دوستانش يك سر و گردن بالاتر بهنظر ميرسد. نسلي كه سيفالله داد و چند سينماگر ديگر نمايندگياش ميكردند، به سينما آمده بودند تا حرفهايشان را بزنند ولي نكته جالب توجه در مورد داد اين بود كه روايت داستان و ساختار سينمايي را قرباني ارائه پيام نميكرد. در «كانيمانگا» بهعنوان فيلمي جنگي بيش از آنكه پيامهاي ايدئولوژيك جلب توجه كند، تعريف درست داستان و ايجاد هيجان با ابزار سينما، به چشم ميخورد. فيلمي خوشساخت كه در گيشه هم بسيار موفق بود و جالب اينكه «كانيمانگا» زماني روي پرده آمد كه جنگ به پايان رسيده بود ولي لحن حماسي فيلم و تسلط داد به تكنيك بهخصوص در سكانسهاي هوايي و فصلهاي اكشن، شمايلي از يك كارگردان حرفهاي را نمايان ميكرد كه خوب ميداند چگونه بايد تماشاگر را روي صندلي سينما به هيجان آورد. در سينماي تهييجي جنگي ايران، تعداد فيلمهايي چون «كانيمانگا» كمتر از انگشتان يك دست است. اگر در «عقابها» كه 2 سال قبل از «كانيمانگا» ساخته شده بود، خاچيكيان براي صحنههاي نبرد هوايي از فيلمهاي آرشيوي استفاده كرده بود، اين بار همه چيز در مقابل دوربين اجرا شد. سينماي ايران صاحب تكنيسيني توانا شده بود كه در دومين فيلم بلندش، تسلط به مديوم را به رخ ميكشيد. پس از موفقيت «كانيمانگا»، داد به همراه چندتن از دوستانش دفتري تأسيس كرد و بيشتر در مقام تهيهكننده به فعاليت پرداخت. از جمله فيلمهايي كه توسط داد تهيه شد، «از كرخه تا راين» بود. نخستين فيلم به مفهوم واقعي كلمه حرفهاي ابراهيم حاتميكيا كه ملودرامي تأثيرگذار و موفق با پس زمينه جنگ بود. در همين سالها بود كه داد، «بازمانده» را مقابل دوربين برد؛ فيلمي كه در سوريه و حضور بازيگران عرب ساخته شد. در تمام اين سالها و در ميان انبوه فيلمها و سريالهايي كه درباره مظلوميت ملت فلسطين ساخته شده، «بازمانده» با فاصله بسيار بهترين اثر هنري درخصوص اين مسئله است. «بازمانده» شعار نميدهد، حرف تكراري و كليشهاي نميزند و مهمتر از همه بهويژگيها و قابليتهاي مديوماش - سينما- واقف است. در «بازمانده» باز هم سينماي سيفالله داد، در قامت سينماگري روايتگر و داستانگو مشهود است. همچنين فيلم بدون اينكه در دام احساساتگرايي اغراق شده بيفتد، در نمايش مظلوميت ملت فلسطين و ايجاد حس تأثر عاطفي در مخاطب بسيار موفق عمل ميكند. از «بازمانده» به اين سو، فعاليت سينمايي داد، كمرنگ شد. او در نيمه اول دهه 70، به فعاليت صنفي پرداخت و رئيس هيأتمديره خانه سينما -كه در آن سالها نهاد نوپايي بود- شد. فعاليت صنفي در خانه سينما زمينهاي شد براي حضور در پست معاونت سينمايي. در نيمه دوم دهه 70 و با روي كار آمدن سيد محمد خاتمي، براي نخستينبار و تا به امروز آخرين بار، فردي از خود سينما بر مسند مديريت سينما نشست. چه در آن دوران و چه در اين سالها، انتقادهايي به شيوه مديريت سيفالله داد وارد شد و حتي برخي او را متهم به رواج ابتذال در سينما كردند. در حالي كه مديريت داد، همراه با تعامل با اهالي سينما بود و او به سينماگران آزادي داد. نميتوان انكار كرد كه در دوران حضور او بهعنوان معاون امور سينمايي، فيلمهاي ارزشمندي ساخته شد؛ فيلمهايي كه حاصل فضاي باز ايجاد شده بودند. در كنار اين آثار، ساخته شدن فيلمهاي تينايجري نازل، جزء عوارض طبيعي سينمايي بود كه پس از سالها محدوديت، از آزادي فراهمآمده، استفاده مطلوبي نميكرد. آنچه از آنها بهعنوان مصاديق ابتذال در دوران مديريت داد ياد ميشود را اگر با فيلمهاي مبتذل اين سالها مقايسه كنيم، ميبينيم كه چه به لحاظ كيفيت و چه از نظر كميت، شرايط امروز سينماي بدنه بسيار اسفبارتر است. اما مهمترين ميراث دوران مديريت داد، برداشتن شرط تصويب فيلمنامه و همچنين الزام شركت فيلمها در جشنواره فجر بود. سينماي ايران در دوران مديريت داد پوست انداخت و متحول شد. سينمايي كه با نزديكي و همنفسي بيشتر با آنچه در اجتماع ميگذشت، يك گام به پيش برداشت و البته بخشي از بدنه اين سينما هم به سراغ دلمشغولي قديمي خود يعني فيلمفارسي رفت. تنوع حضور طيفهاي مختلف سينمايي در دوران داد، چشمگير و قابلتوجه بود. همچنان كه مسير ورود نسل تازه سينماگران در اين دوران، تسهيل شد. سيفالله داد در طول سالهاي حضورش در معاونت امور سينمايي، مدل تازهاي از مديريت فرهنگي را به نمايش گذاشت كه بنايش بر اعتماد به اهالي سينما قرار داده شده بود. حتي اغلب كارگردانهايي كه در آن سالها به انتقادهاي تند و تيز در مورد داد پرداختند، بعدها او را بهترين معاون امور سينمايي خواندند. داد شايد از معدود كساني باشد كه سينماييها از دوران مديريتش خاطرات خوشي دارند. حالا و با درگذشت سيفالله داد، اينكه اهالي سينما بهنيكي از او ياد ميكنند را نبايد به حساب سنت ديرينه ايرانيان گذاشت. خانواده سينما فراموش نميكند كه وقتي فردي از ميان خودشان بر مسند مديريت نشست از خاطر نبرد كه از كجا به اين جايگاه رسيده و چگونه بايد پاسخ مطالبات همكارانش را بدهد. سينماي ايران سينماگري توانا و مديري دلسوز و بيجانشين را از دست داد. منبع: همشهری