بیکار کیست؟!
درباره نرخ بیكاری ارقام مختلفی بین 12.9 درصد تا 23 درصد منتشر شده كه همه گویای افزایش بیكاری در آینده است. اما نگرانی دیگر آن است كه آمارهای موجود نمایانگر واقعیت بیكاری در ایران نیست.
بر اساس تعاریف بینالمللی كار معیار بیكاری یا اشتغال، زمان انجام كار نیست بلكه توانایی تأمین هزینههای ماهانه خانوار است. بر این اساس به نظر میرسد از حدود 14 میلیون خانوار حقوقبگیر كشور هر فردی كه زیر خط فقر مطلق (800 هزار تومان درآمد در ماه) زندگی كند بیكار محسوب میشود چرا كه توانایی تأمین معاش خانواده خود را ندارد. طی چند روز اخیر مباحث زیادی درباره بیكاری در كشور مطرح شده و مسئولان آمار كشور تلاش كردهاند تا از دادههای خود دفاع كنند اما اغلب كارشناسان گفتههای مسئولان آمار را تأیید نمیكنند. در این خصوص مركز آمار در محاسبات خود شاغل در كشور را كسی میداند كه در هفته حداقل یك روز كار كند. این مركز زنان خانهدار و سربازان را نیز شاغل به حساب میآورد. اما از آنجا كه محاسبه بر اساس زمان اشتغال گویای واقعیت بیكاری در كشور نبود، مسئولان آمار در سال 84 با تغییر تعریف تلاش كردند بیكاری و اشتغال را با تعاریف بینالمللی تطبیق دهند. حمید حاج اسماعیلی کارشناس حوزه کار در مورد تغییر نحوه محاسبه اشتغال و بیکاری در گفتگو با سرمایه گفته است: براساس تعاریف بینالمللی، بیكاری یا اشتغال بستگی به قدرت خرید کارگر دارد. یعنی یک کارگر باید بتواند با دستمزد خودش زندگی یک ماه خود را اداره کند. وی با بیان اینكه هرگاه فردی با یک ساعت كار یا 30 روز کار در ماه بتواند قدرت اداره زندگی خود را داشته باشد دارای كار محسوب میشود، گفت: اما وقتی دستمزد 263 هزار و 500 تومان باشد و یک کارگر باید حداقل ماهی 400 هزار تومان اجاره بهای خانهاش را بدهد به معنای این است که کارگر به هر میزان که کار کند قادر به تأمین زندگی خود نیست و به نوعی بیکار محسوب میشود. وی خاطرنشان میكند: باید دید آیا با تعریف فعلی از اشتغال افراد قادر به تأمین معیشت خود هستند یا خیر؟ زیرا هر تعریفی را برای بیکاری داشته باشیم تغییری در نرخ فزاینده بیکاری نخواهد داشت. به نظر میرسد باتوجه به گفتههای حاج اسماعیلی تعداد بیكاران كشور بیش از نیمی از كارگران را نیز در بر میگیرد و از حدود 14 میلیون خانوار حقوق بگیر كشور هر فردی زیر 800 هزار تومان درآمد در ماه داشته باشد فقیر و بیكار محسوب میشود چرا كه توانایی تأمین معاش خانواده خود را ندارد. متوسط درآمد خانوار در كشور تا پایان سال 87 حدود 800هزار تومان است. و این مسئله به معنای آن است كه حداقل نیمی از حقوق بگیران كشور زیر رقم فوق درآمد دارند و در واقع جز افراد بیكار به حساب میآیند. حتی اگر به طور مطلق نخواهیم بحث كنیم حدود سه میلیون سرپرست خانواری كه در دهكهای اول و دوم درآمدی قرار دارند بیكار محسوب میشوند. رئیس مركز آمار گفته تعداد بیكاران كشور 2 میلیون و 700 هزار نفر است. كمیتههای راستی آزمایی بیكاری منحل شدند اگرچه تعاریف بینالمللی از بیكاری و اشتغال بسیار منعطف هستند اما نكته مهم آن است كه مسئولان آمار یك كشور تعریفی از بیكاری را انتخاب كنند كه نمایانگر واقعیت بیكاری و اشتغال در یك كشور باشد. مسئولان آمار كشور در فروردین سال 84 تلاش كردند تا تعاریف بینالمللی را جایگزین تعاریف قبلی كنند و برای آنكه آمارهای مربوط به نرخ بیكاری گویای واقعیت وضع موجود باشد كمیتههای راستی آزمایی تشكیل شد كه پس از استخراج آمار كیفیت آنها را مورد راستی آزمایی قرار میداد. اما این كمیتهها در دولت نهم حذف شد. در این راستا عباسعلی زالی رئیس اسبق مرکز آمار ایران با اشاره به اینكه تغییرات نرخ بیکاری بر اساس تغییر تعاریف بیکاری بسیار طبیعی است، گفت: تغییر تعریف بیکاری از دو روز در هفته به یک ساعت در هفته نیز ممکن است رخ داده باشد اما نکته مهم این است که قبل از این کمیتههایی وجود داشت که با نهادهای مختلف برای نحوه آمارگیری همکاری میکرد. به همین منظور نهاد مورد نظر خود اقدام به آمارگیری میکرد اما روشهای عملی آمارگیری و صحت آمارهای اخذ شده با مرکز آمار ایران بود. در حال حاضر این کمیتهها منحل شده و مرجع مشخصی برای راستی آزمایی یا ارائه روش آمارگیری به نهادهای مختلف وجود ندارد. در حقیقت مرجع همکاری و نظارت بر اینگونه آمارگیریها از بین رفته، بنابراین نمیتوان از صحت اطلاعات جمعآوری شده اطمینان حاصل کرد. نرخ بیكاری مبهم است در حالی كه رشد نرخ بیكاری یكی از نگرانی مسئولان است ارقام مختلفی بین 12.9 درصد تا 23 درصد نیز در این باره منتشر شده كه همه گویای افزایش بیكاری در آینده است. اما نگرانی دیگر آن است كه آمارهای موجود نمایانگر واقعیت بیكاری در ایران نیست. كارشناسان معتقدند: در چنین شرایطی وظیفه مركز آمار آن است كه به جای توجیه دادههای خود در پی ساز و كارهایی باشد كه شرایط واقعی اشتغال در كشور را نشان دهد. حداقل تاكنون نرخ بیكاری از سوی مراجع كارشناسی مورد سوال است و باور پذیر نیست.