عدالت، ترجماني از اميد
عماد افروغ
در وصف اميد، آن را امري حركتآفرين گفتهاند. اميد انگيزهاي دروني براي آشكارشدن امكانات پوياي نهفته در ذات زندگي بشري است؛ به همين علت، از آن (اميد) به عنوان امري ياد ميشود كه موجد شوق به زندگي در آدمي است. اهميت اميد تا به آنجاست كه برخي از انديشمندان از حقي به نام «اميد» سخن به ميان آوردهاند؛ به اين معنا كه هر انساني حق اميدورزي و برخورداري از آن را داراست و سياستهاي كلان اجتماعي- سياسي در يك جامعه بايد هسته اميد را در دل آدمي زنده نگه دارد؛ اميد به زندگي، اميد به رفاه، اميد به آسايش، اميد به نيكزيستي و.... با اين حال كمتر متفكراني بودهاند كه به نيروي رانشگر اميد و اسباب نگهدارنده آن انديشيده باشند؛ از همين رو، بيشتر آنها اميد را از ارزش خود تهي كرده و يا آن را به پنداري آرمانشهري يا آرزوانديشي فروكاستهاند. با اين همه، ترديدي نيست كه اميد ريشه در واقعيت زندگي و حقيقت انسان دارد. اما حقيقت آدمي چيست؟ آيا اين حقيقت چيزي جز زيستن در سايه عدالتي همهگير است؟ ترديدي نيست كه همه تلاش آدمي در طول تاريخ در فروزاننگاهداشتن چراغ اميد به آيندهاي عدالتمحور بوده است. در اين ميان، انديشه مهدويت كه مبين چنين حقيقتي است، بركنار از پندارهاي آرمانشهرگرايانه و ايدئولوژيك، تلاش دارد تا با احياي اميد در دل و جان آدمي، او را به سوي عدالتي جهانگستر سوق دهد. اين اميد و عدالت دو امر كاملا مرتبط با يكديگرند؛ برهمين پايه در آستانه نيمهشعبان، زادروز آخرين منجي بشر، اين نسبت (اميد و عدالت) را با تني چند از انديشمندان در ميان گذاشتيم. آنچه از پي ميآيد، نظرات هر يك از آنها در اين خصوص است. دكتر عماد افروغ: بحث نسبت اميد و عدالت در گرو فهم دقيقي از اميد و عدالت و ابعاد آنهاست. تصور من اين است كه اميد را ميتوان به 2 وجه «خوشبيني به آينده» و «رضايت از وضع موجود» تقسيم كرد. عدالت هم ابعاد گوناگون فردي، جامعهاي و گروهي دارد كه در عرصههاي مختلف سياسي، اجتماعي و فرهنگي قابل پيگيري است. با اين حال، اميد و عدالت در مواضعي با هم تلاقي دارند. آنجا كه رضايت از وضع موجود در زيرمجموعه اميد به بحث كشيده ميشود، خواهناخواه نميتوان اين رضايت را بدون توجه به عدالت متحقق كرد. شايد بتوان گفت مهمترين ارزش اجتماعياي كه ذيل فلسفه اجتماعي براي بشر قابل طرح است، مفهوم عدالت است. اينكه از كدام نظريه در تبيين عدالت استفاده كنيم، بحث ديگري است. به هر حال، بين رضايت از وضع موجود و تحقق عدالت بالفعل رابطه تنگاتنگي وجود دارد. بيترديد، تعريف و تفسيري كه از عدالت ميدهيم، ميتواند اين رابطه را تحكيم كند. اينكه بگوييم عدالت اعطاي حق به ذيحق است، منوط به اين است كه درك درستي از حق و ذيحق و از متعلقات حق داشته باشيم. اينكه بگوييم عدالت، قراردادن هر چيزي در جاي خود است يا به يك حق اجتماعي براي كليه انسانها اعتقاد داشته باشيم و يا حتي به وجه كيفري و قانوني عدالت توجه كنيم و معتقد باشيم كه همه در برابر قانون يكسان هستند و يا براين نظر باشيم كه انسانها بايد از استانداردهاي رفاه اجتماعي و اقتصادي بهرهمند باشند و يا بنا به تعريف ديگري از عدالت به شايستگيها توجه كنيم و... همه ميتوانند بازتابي از روي رضايت، از وضع موجود داشته باشند. همه اين موارد- همانگونه كه اشاره شد- از مولفههاي تشكيلدهنده اميد است. علاوه بر آن، يكي ديگر از وجوه اميد، خوشبيني به آينده است. انسان همواره با عنايت به آينده، در حال زندگي ميكند و اگر تصويري كه از آينده در اختيار دارد، نوميدانه و بدبينانه باشد، خواهناخواه روي رضايت وي از وضع موجود اثر ميگذارد. از اين رو فرد بايد هم از تحقق عدالت در شرايط موجود و هم ايمني از تداوم و تثبيت آن در شرايط آتي مطمئن باشد. بنابراين با توجه به اينكه عدالت يكي از محوريترين ارزشهاي اجتماعي و فردي به شمار ميآيد، هم ميتواند بازتابي از رضايت فرد از وضع موجود داشته باشد و هم بازتابي از روي اميد و خوشبيني نسبت به آينده دارد. اين آينده هم ميتواند آينده اجتماعي باشد و هم آينده هستيشناختي. مقصود اين است كه اين عالم بر پايه حق و عدل استوار است و انسان پاداش نگاه و زيست عادلانه خود را دريافت خواهد كرد و در نهايت، عدالت پيروز ميدان هستي خواهد بود. اينكه يكي از تجليات عدالت، وجه دنيوي و اجتماعي آن است، يكي از ابعاد مسئلهاي به نام «انتظار» هم تحقق وجه اجتماعي عدالت روي كره خاكي است. خود اين دورنمايي كه ما از تجلي دنيوي عدالت در وجه اجتماعي آن داريم، باعث اوجگرفتن اميد و خوشبيني در نزد انسان و تنظيم زندگي و لحظات مرتبط با آن در اين سمتوسو خواهد بود. اين مسئله، سبب شور و شعف و بهجتي در ميان انسانها خواهد شد كه با عنايت به اين پايان خوش هستي، تلاشهاي بشري معنادارتر ميشود و گامهاي شايستهاي در جهت تحقق اين اصل هستيشناختي و ديني برداشته ميشود. اهميت و فضيلت اين اميد و عدالت و انتظار خوشبينانه هستـيشنـاخـتـي و اجتماعي مزبور وقتي بيشتر عيان ميشود كه ما خلاف آن را تصور كنيم؛ يعني آيندهاي سرشار از ابهام، بيعدالتي، نوميدي و ظلم، چه سرنوشتي را براي حال بشر رقم ميزند و چه بازتابي در وضع موجود او خواهد داشت؟ در اين وضعيت ميتوان تصور كرد كه چه اشاعهاي از نوميدي و بيعدالتي در شرايط حال رقم خواهد خورد. بنابراين فكر ميكنم، فلسفه انتظار را بيشتر بايد به مثابه يك اصل هستيشناختي كه ضديتي هم با عقلانيت ندارد، تفسير كرد و از برخوردهاي متحجرانه، قشري و رفتارگرايانه همراه با خرافه و چشمانتظار واقعيتي خاص و تعريفشدهبودن، پرهيز كرد. بدينوسيله است كه از شبيهسازيهاي تاريخياي كه بهكرات در تاريخ شيعه رخ نموده، پرهيز ميشود. به هر حال بايد به جوهر روايات در اين خصوص توجه كرد. يكي از اين روايات، منسوب به امام صادق(ع) است كه ما را با نگاهي حكيمانه آشتي ميدهد. ايشان ميفرمايند: «كذب الوقاتون، هلك المستعجلون، نجيالمسلمون؛ دروغ ميگويند كساني كه براي ظهور وقت تعيين ميكنند، هلاكاند كساني كه در آن تعجيل ميكنند و نجاتيافته هستند كساني كه اين امر را به خداوند واگذار ميكنند.» بنابراين اصل انتظار را بايد در وهله اول بهعنوان يك اصل حكمي، فلسفي و هستيشناختي لحاظ كرد كه با توجه به متن روايات و باور عقلي متناظر ما با آن، يك تجلي دنيوي و اجتماعي هم در قالب ظهور فردي خاص به نام حضرت مهدي(عج) خواهد داشت. در اين بين، بايد از انتظارگراييهاي نامعقول و برخوردهاي احساسي و هيجاني كه نافي تفكر و تعقل و پذيرش مسئوليت انسان روي كره خاك است، اجتناب كرد. براي توضيح بيشتر اين نكته بايد گفت كه بين حكمت عملي و نظري، رابطهاي وجود دارد. اگر ايدئولوژي را بهگونهاي مرتبط با حكمت عملي بدانيم، ريشه در يك حكمت نظري هم دارد. خواهناخواه درك خاص ما از هستي و تجليات فردي و اجتماعي آن روي آرمانهاي كنوني، بايستهها و نبايستهها، الگوهاي ما از زندگي و براي زندگي، اثر خواهد گذاشت؛ پس نميتوان منهاي آن معرفت هستيشناختي، بحثي از ايدئولوژي اميد به ميان آورد. اتفاقا يكي از آسيبهاي مطرح درخصوص فلسفه انتظار اين است كه بيش از آنكه به مباحث هستيشناختي بپردازند، به مسائل روايي و صوري ميپردازند. در اينگونه موارد، اين برداشتها را با تصورات خرق عادت همراه ميكنند و مباني مستحكم عقلاني آن را سست ميكنند؛ درحالي كه ميتوان در وهله اول، با آن به مثابه يك مسئله معرفتشناختي و هستيشناختي برخورد كرد و در گام دوم، ملهم از آيات و روايات، اين معرفت را تعميق بخشيد. بازتاب چنين برداشتي از انتظار بر عدالت به اين شكل خواهد بود كه عدالت يك فعل آگاهانه و ارادي خواهد شد كه بهعنوان هدف اصلي در دستور كار سياست و رفتار ما قرار خواهد گرفت. در اين حالت ميتوان به سهم خود، شاهد تحقق عدالت بهمثابه ترجماني از انتظار و اميد در ابعاد و مراحل مختلف تاريخي بود. ما همواره بايد تحققبخش وعدههاي انتظار باشيم كه البته هيچكدام نافي تحقق نهايي انتظار در قالب فردي تعريفشده نخواهد بود. منبع: همشهری