بهشت زمینی مدرنیته با شکست مواجه شده
گفتگو باسيدسلمان صفوی
اشاره: سرچشمه اخلاق در زندگي روزانه است. اگر اخلاق را صرفا به عنوان مطالعه علمي و نظري كه هيچ ارتباط نزديكي با حيات روزمره مردم نداشته باشد در نظر بگيريم اشتباه كردهايم. هر انساني كه با اوضاع و احوال خاصي در زندگي روزانه خود روبهرو است به اندازهاي كه درباره آن ميانديشد يك فيلسوف اخلاق است. كسي كه از يك سو قتل نفس را جايز نميداند و از سوي ديگر وقتي كشورش مورد تهاجم قرار گيرد دفاع از آب و خاك را در برابر دشمن خارجي واجب ميداند، چگونه بايد اين دو نظر را با يكديگر آشتي دهد؟... اينگونه تفكرات كه توجه عالمان و توده مردم را به خود جلب ميكند مايهاي است كه نظريات اخلاقي از آن پديد ميآيند. البته تفاوت ميان تفكرات انسان عادي و تفكرات فيلسوف آن است كه فيلسوف غالبا منظمتر و معمولا كليتر ميانديشد. فيلسوف مانند انسان عادي، مطالعه و توجه خود را درباره علم اخلاق با تفكر درباره اوضاع و احوالي كه براي مردم مشترك است آغاز ميكند، لكن براي بحثهاي جامعتر، از اينهافراتر ميرود. در حقيقت تفكر نظري و انتزاعي است كه «نظريه اخلاقي» را به وجود ميآورد. سيدسلمان صفوي استاد فلسفه دانشگاه لندن و رئيس آكادمي علوم ايراني لندن ازجمله فيلسوفاني است كه در كنار فعاليت علمي در حوزه فلسفه اسلامي و غربي در حوزه اخلاق نيز صاحبنظر است. در گفتوگويي كه پيش روي شما است وي به تبيين اخلاق مدرن و اخلاق سنتي پرداخته است. به نظر شما اخلاق مربوط به حوزه عقايد است يا مربوط به حوزه عمل؟ بر اين اساس اخلاق سنتي - اسلامي چگونه شكل ميگيرد؟ معارف اسلامي در يك تقسيمبندي فرضي، در وهله اول به سه بخش تقسيم ميشوند: عقايد، فقه و اخلاق. عقايد، بيان استدلالي اصول دين، فقه، بيان احكام ديني افعال ظاهري مكلفين و اخلاق، بيانگر ارزشها و ملاكهاي مثبت و منفي رفتاري است. لذا اخلاق اسلامي، «پراكسيس» (praxis) و حاصل تعامل و گفتمان مباني در حوزه عقايد (نظريه) و رفتار (عمل) است. متون و مشربهاي اخلاق سنتي موجود نيز به چهار دسته كلي تقسيم ميشوند: اخلاق متاثر از فلسفه ارسطويي، اخلاق قرآني، اخلاق روايي و اخلاق عرفاني. به نظر ميرسد مباحث اخلاقي در عالم اسلامي به نحو ناصحيحي تفسير شدهاند؛ يعني شيوهاي، همراه با عزلت گزيني و دوري از اجتماع و بهطور كلي ترك دنيا كه از آن گاهي به اخلاق انزوا تعبير ميكنند، نظر شما در اين باره چيست؟ اخلاقي كه تاكنون تدريس شده براي تامين نيازهاي رفتاري جامعه و زندگي امروزين، داراي برخي از كمبودهاي اساسي است. نخستين ضعف اخلاق رايج، متعلق به دوران مهجوريت شيعه از حيطه قدرت بوده. لذا مباحث مربوط به چگونگي كنترل نفس در ايام اقتدار و رفتار با جامعه، مغفول واقع شده يا تضعيف شده است. طبيعي است مقتضيات اخلاقي، زماني كه انسان در حجرهاي كوچك با تعداد محدودي مراجعهكننده و عدم بسط يد است با آن زمان كه در حاكميت؛ رئيسجمهور، وزير، وكيل، قاضي، فرمانده يا بازجو و داراي بسط يد است، تفاوت عظيم دارد. دومين ضعف، فربگي اخلاق فردي و غايت رنجوري اخلاق اجتماعي است. سومين ضعف، عدم توجه به اخلاق كاربردي همچون اخلاق مهندسي، اخلاق پزشكي، اخلاق علمي، اخلاق ترافيك، اخلاق اداري (بوروكراسي)، اخلاق تكنولوژي، اخلاق محيط زيست، اخلاق ديجيتال مديا و... است. در حالي كه در دنياي پيچيده امروز، اخلاق كاربردي داراي اهميت حياتي است. در صورتي كه اخلاق اسلامي به اخلاق عزلتگزيني تعبير شود، جايگاه عناصري چون توكل و صبر در آن چگونه خواهد بود؟ در مشربهاي اخلاق قرآني، روايي و عرفاني مباحث توكل و صبر در نظام اخلاقي لحاظ شدهاند؛ از قبيل مباحث مطروحه در «منهاجالعابدين» غزالي، بخش منجيات «احياء علوم دين» يا «المحجه البيضاء» فيض كاشاني. لكن به سبب غلبه اخلاق فردي بر اخلاق اجتماعي و اخلاق ايستا بر اخلاق ديناميك، مباحث غني و كارسازي نظير توكل و صبر، در حاشيه قرار ميگيرند. البته در دوره دفاع مقدس، ما شاهد انقلاب اخلاقي و شكوفايي و تجلي اخلاق راستين اسلامي در جبهههاي جنگ در بين صفوف رزمندگان بوديم. اما پس از آندر برخی حوزهها با کمبود فضای معنوي و ايثار و تواضع و تسامح، با یک نوعجــو قدرتطلبي و نقصان فضايل اخلاق اجتماعي مواجه شدیم. بهطور كلي اخلاق اسلامي در دو حوزه دنياگرايي و آخرتگرايي چه ديدگاهي دارد؟ و اينكه به كدام يك از اين جنبهها بيشتر توجه دارد؟ آخرتگرايي، جنبه غالب مسائل كتب رايج اخلاقي است و گرايش اصلي آن توجه به دنيا، آباداني دنيا، محظوظ شدن از دنيا و ايفاي نقش در پيشرفت جهاني است و عليالعموم توجهي به فضايل اخلاقي مطرح ندارد. در حالي كه در قرآن و معارف اهلبيت، مطالب بسياري در اين ابواب وجود دارد كه قابل پرورش و تفصيل است. در اخلاق اسلامي فضايل و رذايل مطرح است. به تعبير يكي از عرفاي معاصر در عالم شيطنت هم لازم است يعني آنكه شيطان هم، نشانه رحمانيت رحمان و زمينهاي براي رشد انسان است. حال آيا انسانهاي شيطاني هم در ساختمان عالم نقش مثبتي خواهند داشت؟ به عبارتي سيئات فردي حسنات جمعي خواهد بود؟ اين سوال بسيار فني و فراتر از بحث در روزنامه است؛ بلكه قابل بحث در مجلات تخصصي است تا اسباب بدفهمي و اضلال نشود. اما فيالاجمال، عالم ناسوت، عالم تزاحم و تعارض است. سير و رشد جهان، يك پروسه ديالكتيكي است، نه ديالكتيك ماركسي. اخلاق انسان مدرن اخلاق زميني است يا اخلاق آسماني؟ ارتباط اين دو با هم چگونه است؟ بين مدرنيته و مدرن، تفاوت اساسي وجود دارد. لذا بر مبناي اين تفاوت، اخلاق فرهنگ و تمدن مدرنيته، اخلاق زميني است و اخلاق انسان مدرن، الزاما زميني يا آسماني نيست. انسان مدرن، مخيـر به پيروي از اخلاق آسماني يا زميني است. از مغالطات رايج سكولارها اين است كه اقتضاي دوره مدرن، اخلاق زميني است. با زندگي در دوره مدرنيته به عنوان انسان مدرن، با تمدن جديدي روبهرو هستيم؛ به قول رنه گنون با «سيطره كميتگرايي» ميتوانيم با خويش مبارزه كنيم و همچون كييركه گور بر اين اعتقاد باشيم كه ميتوانيم آسماني زندگي كنيم. ما «مختاريم» (اصل اختيار) و «ميتوانيم» (اصل توانستن) در دوره مدرنيته به عنوان انسان مدرن، آسماني زندگي كنيم و از جبر مدرنيته رهايي يابيم؛ چرا كه انسانيم و «فصل» انسان و حيوان «اختيار ارادي» او است كه مبتنيبر «آگاهي» است. در غرب و بهخصوص در انديشه ضدمسيحي مطرح ميشود كه اخلاق دنيايي (و كشاندن دين به دنيا) موجب آباداني دنيا خواهد شد. اين امر در يك بحث تطبيقي با اخلاق اسلامي چگونه تبيين ميشود؟ در تفكر قرآني و علوي آباداني دنيا، مقدمه آباداني آخرت است. دنيا و آخرت در تقابل با يكديگر و جمع نقيضين نيستند بلكه مندرج در يكديگرند. ماديت و معنويت درهم آميختهاند. كار كارگر، «عبادت» است و تلاش براي معاش خانواده، «جهاد» است. اخلاق قرآني، اخلاق انفعالي (passive) نيست بلكه اخلاقي فعال (active) است. به نظر شما امروز در غرب چه جريان اخلاقياي در جريان است؟ عدهاي معتقدند كه اخلاق دنيايي به بنبست رسيده و سخن از آخرت و دين ميگويند.... پروژه مدرنيته با هدف ساختن بهشتي در زمين، با شكست مواجه شده است. كشتارهاي ميليوني طي جنگهاي قرن بيستم در اروپا، سپس ويتنام و اينك در آغاز قرن بيستم، صدها هزار كشته در آغاز قرن بيست و يكم در عراق و افغانستان، تهاجم وحشيانه به محيط زيست به خاطر تكاثرطلبي امپرياليسم و كاپيتاليسم، شكاف طبقاتي عظيم بين شمال و جنوب كه حاصل مناسبات ناعادلانه اقتصادي دوره نيوكلنياليسم است، برخي از واقعيتهاي ورشكستگي مدرنيته است. در غرب، جنبش پستمدرن در مقابل مدرنيته رشد كرده اما دينگرايي، گفتمان غالب نيست و گفتمانهاي ليبراليسم و سكولاريسم، همچنان گفتمانهاي غالب در نهادهاي قدرت و رسانههاي عمومي است. آيا آنچه ما از آن به اخلاق اسلامي تعبير ميكنيم ميتواند با دنياي مدرن سازگاري داشته باشد؟ چون برخي از رجال ما كه دستي در فرهنگ و دين و اخلاق دارند مدعياند با اين مباني ميتوان بر روند اخلاقي جهان تاثير گذاشت و به خصوص در مقابل فرهنگ غربي كه بخشي از آن جامعه ايران را هم تحت تاثير قرار داده است، حرف برتر را زد... با واقعبيني، ميتوان مانع خيالبافي شد. واقعيت اين است كههماکنون، با کمبود اخلاق در نهادهاي قدرت و جامعه مواجه شده ایم. برخی لایه هایگفتمان رایج، بيانگر اعتراف به سقوط ارزشهاي اخلاقي در نهادهاي جامعه است. ماحصل مناظره موجود در جامعه اذعان طرفين به کمبود ارزشهاي اخلاق اسلامي در جامعه است. رشد اعتياد، دزدي، طلاق، روابط نامشروع، خشونت و پرخاشگري در جامعه نيز بيانگر اپيدمي ضعف اخلاقي در جامعه است. بهتر آن است كه ابتدا درصدد اصلاح خويش برآمده، پس از آن در فكر تاثيرگذاري در اخلاق جهاني باشيم. ما نيازمند كار جدي در دو حوزهايم؛ ابتدا بايد در حوزه نظري، اخلاق اجتماعي اسلامي، اخلاق دوره قدرت، اخلاق كاربردي، اخلاق مبتلابه انسان مدرن براساس قرآن و احاديث معتبر اهل بيت(ع)، فلسفه و عرفان پوياي اسلامي را به صورت يك سيستم زنده، توسط متخصصان تئوريسازي، كاربردي كنيم، سپس حكمرانان در حوزه عمل، ابتدا خود، عامل به ارزشهاي اخلاق اسلامي گردند كه «الناس علي دين ملوكهم.» حاكمان با مهرباني و گذشت، عفو و بخشش، ستاريت و راستي، عدالـت و تواضع و اعتدال و عفت و پاكي در رفتار خويش، ميتوانند موجبات اصلاح جامعه را فراهم آورند. پس از آن با موفقيت در حوزه نظريهپردازي و عمل در دوره حكومت خويش، ميتوان به اصلاح جهان انديشيد اما اينك اين ادعاها يا جهت تبليغات داخلي است و يا ناشي از جهل آن نسبت به وضع داخل و خارج. منبع: فرهيختگان