روسيه – گرجستان؛ مناقشهای در حالت مكث
آرمان خورسند
در هنگام استفاده از وسايل صوتي و تصويري، اغلب استفاده از كليد (Pause) را تجربه كردهايم كه صدا يا تصوير در حال پخش را به وضعيت مكث در ميآورد. هر كاربري ميداند كه غالبا اين حالت ديري نخواهد پاييد و وضعي كه شاهد آن است تغيير خواهد كرد. تصوير مناقشه ميان روسيه و گرجستان بر سر اوستياي جنوبي نيز چنين توصيفي را شامل ميشود و گويي همه ميدانند، وضعيت طرفين تنها درنگي است تا گام بعدي با محاسبه و دقت بيشتر برداشته شود. جرقه استقلال طلبي و تجزيه در اوستياي جنوبي در سال 1990 و مقارن استقلال شتابان جمهوريهاي شوروي سابق زده شد و ميل به تشكيل دولت مستقل در اين منطقه از قفقاز بر خلاف مناطقي چون چچن و اينگوش از آنجا كه به قصد جدايي از روسيه نبود، مورد حمايت مسكو نيز قرار گرفت. بهرغم رياستجمهوري ادوارد شواردنادزه، واپسين سكاندار بزرگ ترين دستگاه ديپلماسي جهان (شوروي) در گرجستان، حمايتهاي نظامي و سياسي روسيه از استقلال طلبان اوستياي جنوبي در كنار عوامل ديگر تنش زا، شعله اختلافات دو كشور را فروزان تر و افق توافقهاي ديپلماتيك را تيره تر ميساخت. انگشت اتهام تفليس به سوي مسكو در جريان ترور نافرجام شواردنادزه يكي از علل اختلاف دو كشور در عصر زمامداري مرد معزول گرجستان بود. به قدرت رسيدن ميخائيل ساكا شويلي در پس جنبشي كه ترجمه ميشد به نخستين انقلاب رنگي قفقاز (انقلاب گل سرخ ) با گرايشهاي غربي، زمينهاي بود تا پس از چند سال، مناقشههاي سياسي دو كشور از حالت ديپلماتيك به در آمده و لباس معارضه مسلحانه به تن نمايد اما نبايد از نظر دور داشت كه اوستياي جنوبي در خلال سالهاي گذشته با تكيه بر جمهوري دوفاكتويي كه اعلام كرد و با تكيه بر حمايتهاي روسيه، عملا شكلي از يك حكومت با نهادهايي چون رياستجمهوري، مجلس و دستگاه قضايي را مستقل از تفليس پديد آورده بود كه بهصورت مكرر مورد اعتراض گرجستان قرار داشت و دولت اين كشور همواره بر حاكميت خويش بر اين منطقه پاي ميفشرد تا اينكه تصميم گرفت با قواي نظامي اين حاكميت را اعاده نمايد. گسيل ميگها، سوخوها و تي 72هاي روسي به سوي مرزهاي جنوبي و گرجستان هر چند در ابتداي امر پاسخي به عمليات نظامي گرجستان به نظر ميرسيد اما در دل خود حامل اهدافي كلان و بسيار راهبردي براي كرملين نشينان بود. تنشهاي قومي - سياسي ميان روس تبارها و گرجيهاي ساكن اين منطقه هرگز به سطحي نرسيده بود كه در دو دهه گذشته شاهد مخاصمات نژادي از آن گونه كه در بالكان به وجود آمد را در اين محدوده جغرافيايي شاهد باشيم اما در طول ساليان روسيه در برنامهاي منظم، تابعيت روسي را به ساكنان اين منطقه اعطا مينمود و هر دو سوي شمالي و جنوبي اوستياي جنوبي نيز ميكوشيدند تا هويت ملي خود را در اين محدوده تقويت نمايند.مهمترين پايه استدلالي دولت روسيه براي استفاده از زور عليه گرجستان و نقض صلح نيز بر همين پايه، دفاع از اتباع خود، روسها و روس تبارهاي ساكن منطقه به شمار ميرفت.هر چند در چارچوب حقوق بينالملل چنين استدلالي سابقاً توسط ايالات متحده آمريكا و در جريان تصرف گرانادا به كا رفته بود اما صاحبنظران اين رشته تقريبا در سطحي از اجماع، متفق القولند كه نه ادعاي دفاع از اتباع و نه ادعاي دفاع از خود (Self Defense) كه روسها براي توجيه حمله به آن ملتجي ميشوند در حقوق بينالملل بهويژه معاهدات و عرف بينالمللي قابل توجيه نيست. اما به راستي انگيزه چنين عمليات گستردهاي چه بوده است؟ آيا برنامهريزي دقيق استقرار ناوگانها در درياي سياه و استفاده از زمان برگزاري بازيهاي المپيك را ميتوان امري يكباره تعبير كرد كه صرفا به قصد دفاع از اتباع صورت گرفته است؟ تحريك روسيه از سوي گرجستان با انجام عمليات نظامي را چه طور؟ آيا پس از تحليل اين سوالات و در صورت باقي بودن شرايط نميتوان چنين نتيجه گرفت كه اين مناقشه همچنان مستعد تبديل به درگيريهاي شديد و تمام عيار است؟به نظر ميرسد، بيش و پيش از هر چيز معارضه سال گذشته روسيه و گرجستان را بايد در قالب ژئواستراتژي روسيه در منطقه قفقاز و به عنوان جزئي از پازل كلي استراتژي فدراسيون روسيه در برابر سياستهاي غرب به نمايندگي و جلوداري ناتو در منطقه بهحساب آورد. روي كار آمدن رژيم غربگراي ساآكاشويلي در تفليس و ابراز تمايل براي عضويت در ناتو و اجراي طرحهاي انتقال نفت و گاز و تاسيس راه آهن به سوي غرب در اين كشور، هشدارهاي مشخصي را به سوي مرزهاي شمالي گسيل ميداشت كه دومينوي سقوط جمهوريهاي شوروي سابق به دامان ناتو آهنگ پر شتاب تري ميگيرد و پس از غمزههاي اوكراين و آذربايجان اين بار گرجستان است كه لمعات به قدرت رسيدن غربگرايان را آشكارتر ميكند.موقعيت خاص اين كشور و دهليزي كه ميان درياي مازندران و درياي سياه ايجاد ميكند، اين محدوده جغرافيايي را اهميتي دو چندان ميبخشد كه شايد هم وزن اهميت اكراين بهعنوان دروازه اروپايي روسيه و آذربايجان بهعنوان صاحب ذخاير استراتژيك انرژي بهشمار آيد.شايد حمله ور شدن گرجيها به تسخينووالي به قصد برانداختن جمهوري خودخوانده اوستياي جنوبي را بتوان آزمون حساسيت سنجي روسها و نحوه واكنش آنها توصيف كرد.پس از مناقشه قره باغ، جنگهاي خونين چچن، تهديد اكراين به حمله و تجزيه در بهار دو سال پيش توسط پوتين، حمله به گرجستان را يكي ديگر از حركتهاي شطرنج گونه روسها در صفحه پر مناقشهاي توصيف كرد كه از سالهاي نخست دهه نود تا به امروز چندان رنگ آرامش به خود نديده است.روسها نسبت به توسعهطلبي غربيها در مرزهاي خود از كريمه تا درياي سياه بهشدت واكنش نشان ميدهند. باقي بودن سياستهاي غربگرايانه در گرجستان و عزم جزم روسها براي حفظ حريم ميان خود و ناتو كه جلوهاي از آن را در واكنشهاي اين كشور به طرحهاي سپر دفاع ضد موشكي در اروپا و از ديگر سو با سفر هفتههاي گذشته مدودف به اوستياي جنوبي شاهديم، در كنار ماندگاري هر آنچه به عنوان زمينههاي مخاصمه در اين مقال به آن اشاره شد، دلايلي است كه در پرتو آن مدعي شويم مناقشه در آبخازيا و اوستيا تنها در وضعيت مكث قرار دارد و بايد ديد در كدام لحظه و برهه، كدام دست، دكمه پخش را در نمايش خشن گرجستان-روسيه ميفشارد؟ منبع: تهران امروز