خط فقر بنيان برنامه ريزی برای فقر زدایی
تعيين خط فقر به دولت ها كمك ميكند تا بتوانند جامعه را به درستي از نظر فقر رصد كنند و گزارش عملكرد قابل فهم و موثري نيز درخصوص فقرزدایی ارائه دهند.
رئیس جمهور در کنفرانس خبری اخیر خود حاضر به پذيرش اينكه دولت بايد خط فقر را اعلام كند نشد و خط فقر را امري سرکاری دانست. به گزارش خبرنگار اقتصادی «فردا»، پيروي از اين راهبرد مسبوق به سابقه است. عدم اعلام خط فقر در دولت نهم نيز سرلوحه كار وزارت رفاه به عنوان متولي امر فقر زدايي در جامه قرار گرفته بود. مصري وزير سابق رفاه اعلام خط فقر را امری بی فایده مي دانست و هيچ گاه حاضر نشد به محاسبه و اعلان آن نشد. در این خصوص نكته اساسي آن است كه خط فقر مبناي برنامه ريزي ها براي فقر زدايي در دنياست و جهان به تعريف نسبتا استانداري از خط فقر رسيده و اين دولت ها هستند كه بنا بر اهداف خود در محاسبه آن روش هاي مختلف در پيش مي گيرند. بنابر تعريف خط فقر مطلق عدم تامین حداقل نیازهای تغذیه ای، بهداشتی، آموزشی، مسکن و حمل و نقل یک خانواده است که حداقل غذای مورد نیاز یک خانوار ایرانی دو هزار کالری در روز است و این رقم مبنای محاسبه خط فقر در نظر گرفته شده است. بر اساس اين تعريف خط فقر به راحتي قابل محاسبه است. در اين ميان نكته مهم آن است كه خطر فقر في نفسه دراي ارزش چنداني نيست بلكه دولت ها برای سياست گذاري، تصميم گيري و برنامه ریزی هاي موثر براي کاهش فقر و روشن شدن فضاي كلي جامعه از نظر فقير و غني و اينكه كارشناسان بتوانند به درستي وضعيت نابرابري در جامعه را تحليل كنند ، خط فقر را طبق میزان درآمد شهروندان تعیین و اعلام می کنند. از سوي ديگر اگرچه محاسبه دقیق خط فقر بستگی به این دارد که هر مرجع چه شاخص هایی را ملاک قرار دهد اما در هر حال اين مسئله در اولويت بعد قرار دارد. مهم آن است كه تعيين خط فقر به دولت ها كمك ميكند تا بتوانند جامعه را به درستي از نظر فقر رصد كنند و گزارش عملكرد قابل فهم و موثري نيز درخصوص فقرزدایی ارائه دهند. نكته مهم آن است كه دولت نهم و دهم رفتاري دوگانه را با شاخص هاي چون فقر و بيكاري دارند. دولت نهم با استفاده از تعاريفي كه براي شاغل دارد افرادی را که در هفته یک ساعت کار انجام می دهند، شاغل ذکر و در نهایت نرخ بیکاری را در مقاطعی تک رقمی اعلام می کند. اما براي خط فقر در رفتاري متفاوت و به دليل اين كه باعث شفاف شدن جامعه از لحاظ ميزان فقر مي شود حاضر نيست كه خط فقر را محاسبه و اعلام كند. خط فقر در ایران مطابق برآورد حسین راغفر، صاحب نظر و محقق در حوزه فقر، خط فقر در ایران در سال 87،حدود 800 هزار تومان است. اين رقم را ميزان هزینه خانوار شهری به نوعی تاييد می کند. براساس گزارش های بانک مرکزی متوسط هزینه ماهانه خانوار شهری در سال 87، معادل 881 هزار تومان است. در همين حال جعفر زاده رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس معتقد است شهروندان تهرانی که کمتر از 500 هزار تومان حقوق می گیرند زیر خط فقر محسوب می شوند. اما اين رقم با واقعيت هاي جامعه همخواني ندارد. براساس مطالعات مرکز پژوهش ها دهک های کم درآمد جامعه تا 70 درصد درآمد خود را صرف خرید یا اجاره مسکن می کنند و با توجه به رشد بالاي مسكن در مناطق مختلف شهري و حتي روستايي از مبلغ 500 هزار تومان تنها 150 هزار تومان براي مخارج ديگر باقي مي ماند اما وقتي اقلام سبد خانوار از جمله يك كيلو گوشت به مرز 12 هزار تومان مي رسد مبلغ ياد شده كفاف حتي يك سوم ماه خوانوار شهري را نيز نخواهد داد. اين در حالي است كه هزينه خدمات مانند بهداشت و آموزش نيز طي سالهاي اخير 180 درصد رشد كرده است. در كنار اين ارقام اخیراً دبیر مجمع اسلامی کارکنان بانک ها، اعلام کرد میانگین دریافتی کارکنان بانک ها كه هميشه در ميان كاركنان دولتي و غير دولتي از وضعيت بهتر برخوردار بودند ، حدود 290 هزار تومان است. اين بدان معني است كه دريافتي بسياري از كاكنان دولت پايين تر از 400 هزار تومان است. وضعيت مبهم درآمدي دولت نهم طی سال های اخیر متوسط حقوق کارکنان دولت را اعلام نکرده اما کارشناسان اعلام می کنند این رقم احتمالا بین 400 تا 450 هزار تومان است. مصری، وزیر رفاه دولت نهم نيز بر شفاف نبودن درآمدها و نبود بانک اطلاعاتی برای میزان درآمدها اشاره دارد. اين ميزان درآمد در مقايسه با خط فقر 800 هزار تومان مي تواند روشن كند كه جامعه ما در چه سطحي از فقر قرار دارد و بايد چگونه برنامه ريزي كرد. یکی از نکاتی که همواره باعث شده تشديد و توزیع فقر در كشور شود شود ناشی از تشدید فاصله درآمد و هزینه به دلیل تورم است. براساس قانون دولت موظف است به میزان تورم سالانه حقوق کارکنان را افزایش دهد اما طی سال های اخیر هیچ گاه این اتفاق روی نداده و همواره حقوق کارکنان دولتی و غیردولتی کمتر از نرخ تورم رشد کرده است. این مساله شکاف درآمد - هزینه را در میان اقشار حقوق بگیر و کم درآمد جامعه افزایش داده است. خط فقر نسبی و مطلق براساس گفته برخی مسوولان دولتی حدود 14 میلیون نفر در کشور زیر خط فقر مطلق قرار دارند. این تعداد در واقع شامل دو دهک کم درآمد جامعه است اما اگر درآمد 800 هزار تومان را معیار خط فقر مطلق قرار دهید، بیش از پنج دهک جامعه یعنی حدود 35 میلیون نفردر ایران زیر خط فقر مطلق زندگی می کنند. بر اساس اعلام وزارت رفاه، نزدیک سه میلیون نفر نیز زیر خط فقر شدید قرار دارند که روزانه کمتر از یک دلار درآمد دارند. به گفته مصری، دولت به افراد شناسایی شده ماهانه کمتر از 25 هزار تومان نمی پردازد. بر اساس تعاریف سازمان ملل خط فقر شدید افراد با درآمد زیر دو دلار را شامل می شود. پیش از این افراد دارای درآمد روزانه زیر یک دلار زیر خط فقر شدید قرار داشتند.بر اساس این تعریف افرادی که در کشورزیر 60 هزار تومان در ماه درآمد داشته باشند. اكنون دولت مي تواند مشخص كند كه چه تعداد افراد زير خط فقر شديد قرار دارند و برنامه هاي حمايتي چه بايد باشد. توزیع نابرابر درآمدها قطع نظر از میزان خط فقر مطلق، ضریب جینی مواد خوراکی و غیرخوراکی نیز نشان می دهد در کشور ما هزینه هایی که صرف مواد خوراکی و غیرخوراکی می شود قابل توجه است. بر اساس مرکز آمار ضریب جینی هزینه های غیرخوراکی خانوارهای شهری در سال 87، حدود 0.4565 است که در حوزه نابرابر شدید درآمد در کشور محسوب می شود. بر اساس آمارهای بانک مرکزی طی سال های اخیر فاصله طبقاتی افزایش یافته و این به معنای افزایش فقر در دهک های کم درآمد جامعه است و ضریب جینی طی این سال ها روند روبه رشد داشته است.