ضيافت نص
گفتگو با ميشل كويپرس قرآن شناس بلژیکی
ميشل كويپرس اصالتا اهل بلژيك و فرانسوي زبان است. كتاب او با عنوان «ضيافت؛ قرائتي از سوره مائده» در شانزدهمين دوره كتاب سال جمهوري اسلامي ايران برنده شد و بدين واسطه حلقه ارتباطي او با ايران قويتر شد. به زبان فارسي تكلم ميكند و نزديك 40سال است كه با ايران آشنايي دارد. او در سال 1977 دكتراي خود را در رشته زبان و ادبفارسي به راهنمايي و مشاوره دكتر شفيعي كدكني و دكتر سيدجعفر شهيدي با پاياننامه «سرچشمههاي داستان كوتاه فارسي» اخذ كرد. وي هم اكنون در معهدالدراسات الشرقيه للأباء الدومينيكيان فعاليت دارد و درزمينه قرآنشناسي به مطالعه مشغول است. كتاب ضيافت كويپرس به زبان فرانسه منتشر شده و يك ناشر ونزوئلايي آن را به زبان انگليسي ترجمه كرده است. اين كتاب با بهره از منابع گوناگون با دقت و تسلط كافي، اصطلاحات و قوانين تجزيه و تحليل بلاغي را به زباني ساده و روشن با تاكيد بر قرآن كريم ارائه كرده است. ساختارشناسي متن و جستوجوي نظم متون مهمترين هدف اين كتاب است. چطور شد به ايران آمديد و چگونه با زبان فارسي آشنا شديد؟ من يك روحاني كاتوليك هستم كه در سال 1965 جهت خدمت به تبريز آمدم و در يك جزامخانه مشغول شدم. پس از 2سال به اروپا رفتم و الهيات خواندم اما پس از مدتي دوباره به ايران برگشتم و به مطالعه زبان و ادبيات فارسي مشغول شدم و دكتراي خود را با تاكيد بر ادبيات معاصر ايران از دانشگاه تهران گرفتم. اما بايد بگويم آشنايي من با زبان و ادب فارسي به قرآن بازميگردد. من معتقدم مبنا و اصل فرهنگ و تمدن اسلامي، قرآن كريم است؛ بنابراين من به عنوان يك روحاني كاتوليك به اين فكر افتادم كه در مورد كتاب اصلي مسلمانان بيشتر مطالعه كنم لذا بايد زبان عربي را خود فراميگرفتم، پس به سوريه رفتم و پس از آن جهت عمق مطالعاتم به مصر رفتم و در آنجا بيشتر در مورد قرآن مطالعه كردم. شما به عنوان يك روحاني كاتوليك در قرآن چه چيزي يافتيد كه به قرآن علاقهمند شديد؟ من قرآن را از منظر گفتوگوي اديان مينگرم. باوجود اينكه من ايمان مسيحي قوياي دارم، به جد ميبينيم كه در دنياي امروز بايد عميقا يكديگر را بشناسيم و بفهميم و ميراث عقلي و فرهنگي يكديگر را مطالعه كنيم تا بتوانيم روابط انساني ژرفي با ديگران داشته باشيم. من باور ندارم كه ديگران هم ميتوانند مانند ما ايمان داشته باشند؛ البته برخي اينگونه فكر ميكنند. چيزي كه براي دنياي امروز ما مهم است اين است كه بتوانيم دنياي سالم و انساني داشته باشيم و اين هدف من است؛ براي همين بود كه از جزامخانه شروع كردم كه در آنجا مسيحي و مسلمان هيچ تفاوتي با هم ندارند. آنها انسان هستند و هر انساني در هر جا كه مشكلي داشته باشد بايد به او كمك كرد. شما قرآن را كتاب گفتوگوي بينالادياني ديديد. به نظر شما ميان قرآن و كتاب مقدس وجه مشتركي از اين منظري كه ياد كرديد ديده ميشود؟ نقاط مشترك به تدريج براي من آشكار شد. ابتدا تحقيق من برانگيزه ادبي متمركز بود؛ اينكه يك غيرمسلمان وقتي قرآن را ميخواند از بينظمياي كه درون متن ميبيند شگفتزده ميشود چرا كه در قرآن از يك موضوع به موضوع ديگري ميرود و گاه ربط منطقي در بين آيات به خصوص سورههاي بلند ديده نميشود و اين موضوع قابل توجه و پرسشبرانگيز است كه چگونه اين متن را ميتوان فهميد. همانطور كه گفتم من در مورد ادبيات معاصر ايران مطالعه داشتم و سعي من بر اين بود كه ساختار ادبي داستانها را بشناسم لذا بر داستان «يكي بود يكي نبود» جمالزاده تمركز كردم. تقريبا همان متدولوژي را روي قرآن ادامه دادم و با خواندن و مطالعه كتابهاي قديمي نيز متوجه شدم اين سوالي است كه از قبل نيز وجود داشته است. به راستي نظم قرآن در چيست؟ در قرن سوم هجري حدود 10 كتاب در مورد اين پرسش نوشته شده است. اگرچه اين كتابها هم اكنون در دست ما نيست اما با مطالعه كتابهاي ديگر كه از اين 10 كتاب صحبت كردهاند به محتواي كتاب پي ميبريم. سوال اصلي اين است كه ربط منطقي بين قسمتهاي نص قرآن در كجا نهفته است. كتابهايي كه در مورد ايجاز قرآن صحبت كردند توانستند تا حدي به اين سوال جواب دهند؛ البته به نظر من جوابشان هنوز خيلي محدود است. چرا فكر ميكنيد پاسخها محدود است؟ البته اين سوالها از قرنها پيش هم مطرح بوده اما در قرن بيستم بود كه سعي شد براساس متدولوژي نوين پاسخي قاطع داده شود. يك متفكر سوري، سعيد حوا، كه تفسيري از قرآن ارائه كرده، به اين سوال تا حدي پاسخ داده است. من سعي كردم براساس متدولوژي و روششناسيهاي جديد به اين سوال پاسخ داده و تحليل نص قرآن را انجام دهم. مطلع شدم انديشمنداني كه در مورد كتاب مقدس پژوهش ميكنند همان سوالي را مطرح ميكنند كه قرآنشناسان طرح ميكنند. از حدود 2قرن پيش به تدريج قواعد مختلفي كه در نظم متون ارائه شده مورد توجه قرار گرفت و اكنون به صورت تئوري كامل درآمده و سعي من بر اين بود كه از اين تئوري استفاده كنم. من از 12 سال پيش شروع كردم. با مطالعه در اين متدولوژي و از سورههاي كوچك قرآن كارم را آغاز كردم؛ بنابراين تئوري تحليل بلاغي كه در ميان دانشمندان مسيحي شكل گرفته را براي كارم بسيار مفيد يافتم. بهتازگي با كتاب آقاي سيدسلمان صفوي آشنا شدم كه در مورد ساختارشناسي مثنوي معنوي كار كردهاند. با كمال تعجب ديدم كه ايشان در اين كتاب پرسش را منطقي ارائه ميكند و پاسخ را شفاف دريافت ميكند. ايشان هم همان تئوري كه من در مورد قرآن ارائه كردم را طرح كردند. شما هم اكنون در مصر هستيد و در يك موسسه شرقشناسي فعاليت ميكنيد. آيا شما خودتان را شرقشناسي ميدانيد كه سعي كرده در مورد قرآن فعاليت كند؟ من اسم مستشرق را دوست ندارم و انتقاداتي به آنها وارد ميكنم. تاريخ شرقشناسي طولاني است و بسيار هم تحول پيدا كرده و از نسل اول شرقشناسي 2 يا 3نسل گذشته است. از زماني كه غربيان در مورد اسلام به مطالعه پرداختند مدتي گذشته و آنها فكر ميكردند اسلام چيز خيلي دور يا در كره ديگري است. اما ما اكنون در چنين دنيايي زندگي نميكنيم. هم اكنون در غرب مسلمانان بسياري وجود دارند و غربيها هم در كشورهاي اسلامي، هم كار ميكنند و هم اقامت دارند. البته بايد بگويم شرقشناسي شاخههاي متعددي دارد و زبانشناسي، الهيات، تاريخ، معماري، شهرسازي و... را شامل ميشود. كسي نميتواند در تمام اين شاخهها امروزه متخصص باشد؛ بنابراين من خودم را شرقشناس نميدانم لذا سعي ميكنم در حوزه كاري خودم فعاليت كنم. انديشمندان نظرات گوناگوني درباره قرآن ارائه كردند كه حتي برخي از آنها ايمان هم نداشتند و حتي قرآن را بهمثابه سوژه پژوهشي مطالعه ميكردند اما من به ساختار نص توجه داشتم و اين براي من مهم است. شما فهم مستشرقان گذشته را با معاصرين در چه چيزي ميبينيد؟ ما از 2قرن گذشته تا به حال پيشرفت بسياري داشتيم. بسياري در غرب سعي كردند زبان عربي و قرآن را به خوبي درك كنند و پژوهشها و قرائات مختلفي از قرآن ارائه كنند. من در سال 1981 با كتابي از يك مستشرق آلماني آشنا شدم كه سعي كرده بود ساختار سورههاي مختلف قرآن را مطالعه و ديدگاههاي مختلف را بررسي كند. البته اين كتاب در مورد سورههاي كوتاه مكي است. ايشان معتقدند سورههاي بلند مدني داراي نظم نيستند. من اين نظر را قبول ندارم و سعي كردم با متدولوژيهاي جديد و نوين سوره مائده را بررسي كنم و اثبات كنم كه حتي سورههاي مدني هم داراي نظم هستند. شما با كدام يك از قرآن پژوهان ايراني آشنا هستيد؟ بايد با شرمندگي بگويم كه زياد قرآنپژوهان ايراني را نميشناسم چون متاسفانه واقعيت اين است كه من اكنون در مصر زندگي ميكنم و اغلب مردم مصر اهل سنت هستند و فاصلهاي ميان انديشمندان اهل سنت و تشيع وجود دارد. به نظر شما چرا بيشتر اهل سنت كه در مورد قرآن كار كردند منابع شان از اهل سنت بوده و به منابع شيعي كمتر رجوع كردهاند؟ خود شما منابعتان از اهل سنت بوده، در حالي كه قرآنپژوهان بزرگي مانند علامه طباطبايي داريم و اكنون نسل جوان در ايران در حال فعاليت هستند كه روشهاي نوين قرآن پژوهي را به خوبي ميشناسند. انتقاد شما وارداست. البته من از تفسير الميزان علامه طباطبايي بهره بردم. با برخي از پژوهشهاي آقاي مجتهد شبستري هم آشنا هستم و اميدوارم با ايشان تماس داشته باشم و از تحقيقاتشان بيشتر بهره ببرم. مشكل عمده اين است كه اغلب قرآنپژوهان ايراني، فارسي زبان هستند و زبان فارسي در دنياي عرب كمتر مورد توجه قرار گرفته است و در كتابخانهها شما كمتر آثار فارسي پيدا ميكنيد. من به تجربه دريافتم و افسوس ميخورم كه چرا كمتر با انديشمندان ايراني ارتباط داشتم و چرا ارتباط فكري بين ما كمرنگ است و نميتوانيم از آراي يكديگر بهره ببريم. شما وضعيت قرآن پژوهي معاصر ايران را چگونه ميبينيد؟ همانطور كه گفتم من مدتي در ايران نبودم و خوشحالم كه به ايران دوباره برگشتم تا بتوانم در مورد ايران معاصر بيشتر بدانم و نميتوانم پاسخ شما را بدهم اما سوال شما را به عنوان يك انتقاد جدي ميپذيرم. وضعيت قرآنپژوهي در غرب را چگونه ميبينيد؟ در مورد غرب اجازه دهيد به يك مورد روششناسي اشاره كنم. همانطور كه در مورد مطالعات كتاب مقدس در غرب از تمامي رشتههاي علوم انساني مانند زبان شناسي، روانشناسي و جامعهشناسي استفاده ميشود، از همان شيوه مطالعاتي هم در مورد قرآن بهره برده ميشود و اين شيوه در غرب امروز تازگي دارد؛ البته در مصر اين روششناسيها خيلي پذيرفته نيست. آيا قرآن پژوهي در غرب را ميتوان فارغ از افراد، جريانشناسي كرد و گفت كه چه جرياني و جريانهايي در غرب وجود دارد؟ ما نميتوانيم جريان واحدي را مشخص كنيم چرا كه جريانهاي مختلفي وجود دارد. شما خودتان را داخل و پيرو كدام جريان ميبينيد؟ جريان علمي، چون معتقدم اگر پژوهشي علمي باشد و هدف آن رسيدن به حقيقت متن باشد به حقيقت دين هم ميرسد چراكه تضادي بين اين دو نيست.