افغانستان و سال های دور از مسعود
آرمان خورسند
بسمه تعالی هشت سال از روزی که دو تروریست عرب از پاکستان خارج شده ، از منطقه تحت کنترل طالبان گذشته و بعد از دو هفته اقامت در دره پنجشیر ، مقر سقوط ناپذیر فرمانده بزرگ افغان احمد شاه مسعود موفق به دریافت وقت ملاقات و مصاحبه شدند ، می گذرد. هشت سال پیش در نهم سمپتامبر 2009 دو خبرنگار نما مردی را به قتل رساندند که برای سالیان دراز یک از تاثیر گذارترین مردان سرزمین پرتلاطم افغانستان به شمار می رفت و دو روز بعد از این واقعه ، بزرگترین حمله تروریستی تاریخ در یازده سمپتامبر تا به امروز دنیا و منطقه را در حرکتی سینوسی درگیر مسئله تروریسم نموده است . هر چند سوءقصد به جان مسعود پیش درآمد و طلیعه عملیات بزرگ طالبان به شمار می رفت اما نمی توان تردید نمود که فقدان او تاثیرات فراوانی بر اتفاقات هشت سال گذشته سرزمین همسایه داشته که این نوشتار می کوشد تا روایت مرور واره ای بر آنها نماید . افغانستان با مساحت /000/652 کيلومتر مربع، از طرف شمال با تاجيکستان، ازبکستان و از طرف شمال غرب با ترکمنستان، از طرف شمال شرق با چين، از جانب جنوب و شرق با پاکستان و از طرف غرب با ايران هم مرز مي باشد. اکثریت مردم افغانستان مسلمان ، دو سوم آن اهل سنت و يک سوم ديگرش شيعه مي باشندو اقلیت اندکی هندو نیز در این کشور می زیند . جمعیت تقریباً سی میلیون نفری آن اکثراً روستانشین و قریب به بیست درصد ساکن شهرها هستند. افغانستان از نظر قوم و نژاد، متشکل از اقوام مختلف مانند: پشتون، هزاره، تاجيک، ازبک، ترکمن، بلوچ، و... و از نظر زبان گرچه زبان و گويشهاي گوناگون وجود دارد ولي زبان رسمي کشور، پشتو و دري است. سر زمين کوهستاني افغانستان، داراي منابع اقتصادي فراوان و معادن طبيعي زيادی مانند: زغال سنگ، طلا، نقره، مس، آهن، زمرد، ياقوت، لعل، لاجورد، و.. بوده . که در اثر جنگ های طولانی استخراج آنها تقریباً متوقف و عمده درآمد مردم از محل کشاورزی(عمدتاً خشخاش) ، دامداری و صنایع دستی است. مرز مشترک افغانستان با کشور هاي همسايه عبارت اند از : چين در شمال شرق با 76 کيلومتر مرز مشترک ايران در غرب با 936 کيلومتر مرز مشترک پاکستان در جنوب و شرق با 2430 کيلومتر مرز مشترک تاجيکستان در شمال با1206 کيلومتر مرز مشترک ازبکستان در شمال با 137 کيلومتر مرز مشترک ترکمنستان در شمال غرب با 744 کيلومتر مرز مشترک افغانستان در یکی از حساس ترین و استراتژیک ترین نقاط آسياي مرکزي قرار گرفته ، از يک سو به شبه قاره هند، و از سوي ديگر به کشورهاي معروف به آسياي ميانه و نيز جمهوري خلق چين و از سمت ديگر به آسياي غربي مرتبط است. سلسله جبال هندوکش که قسمت وسيعي از خاک کشور را پوشانده، به مثابه دژهای نظامی محسوب می شوند . افغانستان، در دو قرن گذشته، حائلي ميان امپراتوريهاي شرق و غرب بوده است. جدايي اين منطقه از ايران و پيدايش کشوري به نام افغانستان را نیز می توان در همین چارچوب تحلیل نمود . انگلستان برای حراست از مستعمره پرسود هند ، افغانستان را به عنوان حائلی میان آن و روسیه قرار داد تادر منطقة شمال غربي آن تنگه واخان (خيبر) هند، با آسياي مرکزی که در تصرف روسيه قرار داشت فاصله و جدايی بيندازد. پس از سال های حکومت کمونیست ها بر این کشور و همچنیت دوره اشغال نظامی توسط ارتش سرخ ، سال های پایانی دهه هشتاد و خروج شوروی فصلی نو را در این سرزمین آغاز کرد که خونبار بودنش ، از ماه های اولیه فتح کابل توسط مجاهدین قابل حدس زدن بود . مجاهدینی که سالیان دراز در کنار هم برای اخراج روس ها کوشیده بودند این بار لوله های سلاح را به سوی هم گرداندند تا مخاصمه داخلی چهره نمایاند . در این بین گروه طالبان که با حمایت مالی-اطلاعاتی پاکستان ، آمریکا و عربستان سعودی پا گرفته بود موفق شد تا با فتح اکثر مناطق ، حکومت خود را در افغانستان تثبیت و این کشور را به بهشت گروه های تروریستی تکفیری و همچنین کارتل های مواد مخدر بدل سازد . اسلام خشن و مهاجمی که طالبان تصویر می نمود ، موهبتی برای غرب به شمار می رفت که با محو امپراطوری سرخ به دنبال دشمنی جدید در جهان می گشت. هم چنین برای پاکستان که مخاصمات مرزی اش با هن بارها به جنگ تمام عیار بدل شده بود ، دولتی همسو در افغانستان با قریب دو هزار و پانصد کیلومتر مرز مشترک ، مسئله ای راهبردی با درجه بالای اهمیت محسوب می شد. در سال 2001 طالبان به جز دره پنجشیر که به رهبری احمد شاه مسعود همچنان مقاومت می کرد تقریباً بر تمام افغانشتان مسلط و میهمان عرب ملا عمر رهبر طالبان یعنی اسامه بن لادن در دل کمپ های آموزشی خود که جوانان پر شور تکفیری از سودان ، عربستان ، یمن ، عراق و... را برای عملیات تعلیم می دادبه اهدافی بزرگ تر از سفارت خانه های آفریقایی آمریکا می اندیشید ولی قبل از هر چیز می بایست افغانستان امن تر می شد که این امر با حضور مسعود صعب می نمود . ترور مسعود و اجرای عملیات یازده سپتامبر بلیط سفر به خاورمیانه را در جیب حاکمان کاخ سفید قرار داد اما به جای هواپیمای مسافربری ، بی-52 ها و جنگنده های کلاسF وظیفه حمل و نقل را بر عهده داشتند ! نکته ای که در این میان نباید از نظر دور داشت آنکه افغانستان بر خلاف عراق توسط آمریکا و متحدانش به اشغال در نیامد بلکه سازمان نظامی-سیاسی ناتو به نیابت از جامعه بین الملل ، قطعنامه شورای امنیت ، مطابق فصل هفتم منشور ملل متحد علیه طالبان را به اجرا در آوردند. ناتو در این عملیات برای نخستین بار بال های خود را درمنطقه ای نزدیک به روسیه و چین فرود آورد بی آنکه این دو ابرقدرت بتوانند به عادت معهود به این موضوع اعتراض چندانی نمایند ، در واقع ناتو با حضور در این کشور اولاً پایگاه های وسیعی در این منطقه استراتژیک به وجود آورد و ثانیاً در حریم سه قدرت بزرگ نظامی -سیاسی یعنی روسیه ، چین و هند به این امر دست زد . از دیگر سو با اشغال افغانستان ، ناتو از سوی شرقی با ایران و از جنوب و شرق با پاکستان هم مرز شد . هر چند پاکستان به عنوان متحد در این حمله با ناتو همکاری و ایران نیز از محو طالبان به عنوان تهدیدی امنیتی منتفع گردید اما حضور گسترده نیروهای نظامی ناتو نمی توانست برای این دو کشور نیز چندان خوشایند باشد . امروز که هشت سال از ترور مسعود و همچنین سقوط طالبان می گذرد اما تروریسم هم چنان مسئله ای جدی در افغانستان باقی مانده است . طالبان در این کشور و نیز پاکستان دست به عملیات زده و قدرت مرکزی را در کنار نیروهای ائتلاف به چالش می کشد. به گفته نمایندگان سازمان ملل متحد قریب به سی و دو درصد مردم در این کشور از بیکاری مطلق و شدید رنج می برند و فقر مسئله ای جدی را در کنار تعداد بسیار زیاد ، معلولین جنگ ها ، زنان و کودکان بی سرپرست و مسائل این گونه ای صورت بندی می نماید . همین فقر شدید و بیکاری است که به طالبان امکان می دهد ، سربازان جدیدی را با اتکا به دلارهای القاعده به خود جذب نماید و با این امر دور جدیدی از جنگ ، کشتگان ، بی سرپرستان و معلولین را رقم زند . افغانستان امروز تولید کننده نود درصد تریاک جهان بوده و بنا بر آمار سازمان ملل تولید خشخاش به عدد باور نکردنی هفت هزار تن پهلو می زند . کارتل های مواد مخدر گسترده تر از زمان طالبان فعالیت کرده و کشور های همسایه را با مسئله غامض قاچاق این محصولات رو به رو می کنند . دموکراسی نوپا در این کشور نیز حکایت خود را دارد و انتخابات ریاست جمهوری امسال نه توانست به میزان پیش بینی ها مشارکت مردمی را جذب و نه موفق شد نخبگان سیاسی را در مورد نتایج قانع نماید. شبح طالبان هنوز بر سر این کشور سایه انداخته و اقوام پر تعداد افغان هنوز موفق نشده اند تا وحدت ملی را صورت بندی نمایند . روسیه ، چین و ایران از حضور ناتو ناراضی ، پاکستان دست به گریبان دنباله های طالبان در درون مرزهای خود ، کشورهای آسیای میانه هم چون تاجیکستان ، ازبکستان و قرقیزستان نگران صدور تروریسم به کشور های خود ، ایالات متحده و متحدان ناراضی از هزینه های سنگین مالی - انسانی ادامه حضور در افغانستان و مردم و دولت این کشور نیز خسته از تنش هایی هستند که گویی پایانی نمی توان بر آن متصور شد . خطوط بالا توصیفی از واقعیت امروز سرزمینی است که خاک زرخیزش ، فرهنگ و تمدن غنی اش ، موقعیت کم نظیر ژئواستراتژیکش همه و همه در سایه این کلاف سردرگم فرصتی برای فعلیت نمی یابد و در همه سال های دور از مسعود نیز نگذاشته رنگی از آرامش بر بوم زخمی افغانستان بنشیند. به نظر می رسد جز از راه توافق جهانی و استفاده از ظرفیت همه طرف های درگیر در میز افغانستان به ویژه همسایگان و به ویژه ترسیم برنامه ای روشن برای دو مسئله بنیادین تروریسم و مواد مخدر در کنار چاره اندیشی برای فقر مادی و فرهنگی در این کشور راهی برای برون رفت از این بحران وجود داشته باشد . * کارشناس ارشد حقوق بین الملل