نگاهی به نوبنيادگرايی اسلامی
اسلام منهاي تاريخ اسلامهومان دورانديش* بنيادگرايي كنوني در بخش هایی از جهان اسلام را نوبنيادگرايي نيز خواندهاند، جرياني كه متعلق به دوران پس از جنگ سرد است كه با حمايت آمريكا از طالبان شدت يافت. بنيادگرايي اسلامي در دوران جنگ سرد خصلتي ضد چپ داشت و با دولتهاي چپگرا در كشورهاي عربي مبارزه ميكرد. تقابل بنيادگرايي اسلامي با منافع شوروي در دوران جنگ سرد سبب ميشد كه اين جريان به شدت از سوي ايالات متحده آمريكا حمايت شود. بنيادگرايي فرسنگها فاصله با اسلام واقعي دارد و يك روايت نادرست از ديانت اسلامي است. در جهان اسلام نيز بيشتر اين انحرافات بنيادگرايانه در اهل سنت رخ داده است و در مذهب تشيع جايي براي رشد جريانات بنيادگرايانه نيست. آنچه مدنظر اين مقاله است جريانات انحرافي بنيادگرايانهاي است كه با اسلام واقعي فرسنگها فاصله دارد. با خاتمه يافتن جنگ سرد و تفوق بيچون و چراي آمريكا در خاورميانه، بنيادگرايي اسلامي نوين خصلتي ضدليبرال (ضدغرب) پيدا كرده است. بدينترتيب ميتوان گفت نوبنيادگرايي اسلامي، برخلاف سلف خود، جرياني است كه در تقابل با ليبراليسم شكل گرفته است. تفاوت ديگر نوبنيادگرايي با بنيادگرايي كلاسيك در دامنه فعاليت اين دو جريان نهفته است. بنيادگرايي كلاسيك عليرغم آنكه نظرا به آرمان جهاني شدن اسلام پايبند بود، اما عملا به نوعي «مليگرايي» بسنده كرده بود. اين جريان كه در دوران جنگ سرد عمدتا در قالب «جنبشهاي اسلامي» نمودار ميشد، بيش از هر چيز يك بازيگر دولتمحور درونكشوري بود. اما نوبنيادگرايي با عبور از دولتمحوري، در قالب يك بازيگر فراملي در صحنه سياست جهاني ايفاي نقش ميكند. هم از اين رو برخورد بنيادگرايي كلاسيك عليه اهداف داخلي بود (ترور جمال عبدالناصر)، اما تروريسم نوبنيادگرايي، اهداف خارجي را شامل ميشود (حادثه ١١ سپتامبر). سومين تفاوت بنيادگرايي كلاسيك و نوبنيادگرايي، به نگاه اين دو جريان به نهاد دولت باز ميگردد. بنيادگرايان كلاسيك دولت را ابزار اسلامي كردن كشورهايشان و تسلط بر دولت را اولويت اصلي مبارزه سياسي خود ميدانستند. اما نوبنيادگرايان عليرغم اينكه به آرمان «دولت اسلامي» پايبندند، تشكيل دولت اسلامي را بالاترين اولويت مبارزه خود تلقي نكرده و در حقيقت به شيوه مدنظر بنيادگرايان كلاسيك، «دولتگرا» نيستند. نوبنيادگرايان هر چند به شدت خواستار اجراي شريعت اسلامي هستند، اما چندان بر نقش الزامي دولت در اجراي شريعت تاكيد نميكنند. بنابراين ميتوان گفت نوبنيادگرايان اسلامي به نوعي واجد گرايش آنارشيستي- به معناي بيقيدي و بيتفاوتي نسبت به وجود و كاركرد دولت (و البته نه بياعتقادي نسبت به اصل نهاد دولت بهخصوص در شكل اسلامي آن)- هستند. نوبنيادگرايان البته دولت مدرن را، كه برخاسته از انديشه دولت- ملت اروپايي است، رد كرده و دولت مطلوب خود را در شكل خلافت اسلامي در سراسر جهان اسلامي ترسيم ميكنند؛ خلافتي كه متشكل از امارتهاي مختلفي است و در هر امارت، اميري براي اجراي شريعت منصوب ميشود. چهارمين تفاوت جدي ميان بنيادگرايان كلاسيك و نوبنيادگرايان، گذار نوبنيادگرايان از صهيونيسمستيزي اسلاف خود به يهودستيزي است. بنيادگرايان كلاسيك همانند اخوانالمسلمين، هيچگاه با يهوديان از آن حيث كه يهودياند، مشكلي نداشتند. اما نوبنيادگرايان بيآنكه به تفكيك رايج صهيونيسم و يهوديت التفاتي داشته باشند، يهوديت را «دشمن مشترك» تمامي مسلمانان دانسته و از يهوديان بهعنوان عناصري خواهان تجزيه جهان اسلام و غارت كردن ثروت آن ياد ميكنند. هویتگرایی بنيادگرايي اسلامي نوين، گونهاي از اسلام سياسي در کشورهای عمدتا سنینشین است كه در اثر مواجهه اسلام با مدرنيته پديده آمده است. شكست تمدن سنتي و نظامهاي سياسي سنتي بخش هایی از مسلمانان در رويارويي با تمدن مدرن و استعمار غربي، يكي از علل اساسي پيدايش بنيادگرايي اسلامي بوده است. بدينترتيب ميتوان گفت كه بنيادگرايي ديني اساسا سرشتي هويتگرايانه دارد و به قوام و دوام هويت زخمخورده مسلمانان برخی کشورها در مواجهه با تمدن غرب ميانديشد. داوود فيرحي درباره سرشت هويتگرايانه و نحوه پيدايش جريان بنيادگرايي اسلامي، ميگويد: «در تمامي جنبشهاي بنيادگراي اسلامي، نوعي بازگشت به خويشتن وجود دارد. اگرچه اين بازگشت به خويشتن در شرايط مواجهه با مدرنيته پديدار شده است، ولي اين موضوع انگيزههاي دروني نيز دارد. اگر... مدرنيته و گستره تمدن غرب و سرريز شدن تمدن غرب به جهان اسلام نبود، عقبماندگي جهان اسلام به هيچ وجه مشخص نميشد... زيرا به هر حال، وقتي عقبماندگي معنا مييابد كه شما پيشرفتي را مشاهده كرده باشيد. [اما] بهرغم اين مباحث، بنيادگرايي به نوعي بازگشت به خويشتني است كه داراي سازمان فكري دروني است. جرقههاي ظهور بنيادگرايي از بيرون زده شده است، ولي مكانيسم تامل در بنيادگرايي ريشههاي دروني و داخلي دارد... نفی اجتهاد سنتی هويتگرايي بنيادگرايان به معناي تعلق خاطر آنها به تاريخ تمدن اسلامي يا قرار گرفتن الزامي آنها در چارچوب نهادهاي پديد آمده در فرهنگ اسلامي نيست. در بنيادگرايي اسلامي، نوعي سلفيگري و عبور از تاريخ اسلام نهفته است. بنيادگرايان اسلامي، تاريخ اسلام را اسلامي نميدانند و معتقدند كه در طول اين تاريخ، نوعي انحراف بزرگ از اسلام بهوجود آمده است، بنابراين براي احياي اسلام بايد تاريخ اسلام را در پرانتز قرار داد و آن را نقد كرد. براي فهم صحيح اسلام نيز به جاي رجوع به دانش سنتي، بايد مستقيما به نصوص قرآني و مذهبي رجوع كرد. به همين دليل بنيادگرايان نظام اجتهاد سنتي را كاملا رد ميكنند و عليرغم عدم نفي مرجعيت، سازمان دروني اجتهاد را متحول ميكنند. تفاوت اصلي بنيادگرايان با سنتگرايان از همين جا شكل ميگيرد. سنتگرايي دلالت بر نهادها و روشهاي موروثي دارد و سنتگرايان معتقدند دانش انباشتشدهاي وجود دارد كه ميراث عالمان پيشين است. اما بنيادگرايان تفسيرهاي سنتي از مذهب را قبول ندارند و طرفدار تفسيرهاي نوين هستند (هرچند اين تفسيرهاي نوين دموكراتيك نيستند). متدولوژي سنتي از اخبار و احاديث و عرف براي فهم قرآن استفاده ميكند اما بنيادگرايان با بياعتنايي به اين مبناي روششناختي، فقط به خود نص (متن ناب) ارجاع ميدهند. سنتگرايان قائل به وجود محكمات و متشابهات در متن قرآن هستند و تفسير را مختص متشابهات ميدانند. نظريات هرمنوتيكي-كه مباني تفسيري نوگرايان مسلمان را تشكيل ميدهند- تمام نص را متشابه و قابل تفسير ميدانند. اما بنيادگرايان تمام نص را شفاف ميدانند و معتقدند كه تكليف آدميان در نص كاملا مشخص شده و به عبارت ديگر، تمام نص محكم است. بر همين اساس، مكانيسم سنتي پيچيده اجتهاد و تفسير در متدولوژي بنيادگرايان جايي ندارد. مطلقگرایی در مواجهه با متن سيدقطب بهعنوان يكي از عالمان موثر در شكلگيري مباني روش شناختي بنيادگرايي اسلامي، معتقد بود كه «ايدئولوژي اسلامي از آلايش و انحراف و مسخ رهايي نخواهد يافت مگر آنگاه كه هر آنچه نام فلسفه اسلامي بر آن نهادهاند و تمام مباحث علم كلام و تمام آنچه ميان فرق مختلف اسلامي طي قرون گذشته اختلاف به پا كردهاست را يكباره به دور بيندازيم و پس از آن به سوي قرآن مجيد بازگرديم.» تاكيد بنيادگرايان بر دريافت بيتكلف تكليف فرد ديندار پس از مراجعه وي به متن، دقيقا در راستاي سخن سيد قطب قرار دارد. از اين منظر بايد گفت كه بنيادگرايان مسلمان به «مشاهده بدون تئوري» باور دارند و دريافت مراد متكلم (خداوند) را نيازمند برخورداري مخاطب از علم و دانش پيشيني نميدانند. مراجعه مستقيم به نص و كنار نهادن احاديث و روايات، نوعي مطلقگرايی را در مواجهه با متن براي بنيادگرايان به ارمغان آورده است. بهعنوان مثال، بنيادگرايان آيات قرآنياي را كه در مذمت يهوديان درگير با پيامبر اسلام نازل شده است، به كل يهوديان در طول تاريخ تعميم ميدهند و در واقع يهوديان صدر اسلام را نماينده تمام يهوديان در تمام زمانها و مكانها ميدانند. اين مطلقگرايي البته بسته به ضرورتهاي سياسي گاه نقض ميشود. مثلا بنلادن براي توجيه شرعي اقدامات تروريستياي كه به كشته شدن زنان و كودكان منجر ميشود، عليرغم نقل حرمت كشتن زنان و كودكان از زبان پيامبر، تصريح ميكند كه اين دستور امري مطلق نيست. بنيادگرايان عليرغم رويكرد مطلقگرايانه به پارهاي از آيات قرآني، در عين حال رويكردي گزينشگرانه با قرآن دارند. فيالمثل آيات نهچندان اندك شماري در قرآن وجود دارد كه متضمن نگاهي كثرتگرايانه يا لااقل شمولگرايانه به مساله تعدد اديان است. در اين آيات به يهوديان و مسيحياني كه به خدا و آخرت ايمان دارند و عمل صالح پيشه كردهاند، وعده بهشت و سعادت اخروي داده شده است. (٦٢ بقره، ١٩٩ آلعمران و...) اما در رويكرد گزينشگرانه بنيادگرايان اسلامي به قرآن، آياتي از اين دست به كلي ناديده گرفته ميشوند. اين گزينشگري به بنيادگرايي اسلامي خصلتي ايدئولوژيك ميبخشد. تکفیر گرایی از ديگر مشخصههاي انديشه بنيادگرايان، تكفيرگرايي است. تكفيرگرايي در اسلام سابقهاش به خوارج ميرسد و مبتنيبر ارتباط وثيق و ناگسستني ايمان و عمل است؛ بدينمعنا كه عدم التزام عملي يا عمل مخالف ايمان، نشانه فقدان ايمان تلقي ميشود. اين راي درميان علماي ديني در تاريخ اسلام مقبوليت عام نيافت و بدينترتيب در فرهنگ اسلامي، صرف اداي شهادتين در اثبات مسلماني كافي قلمداد شد. اما علمايي همچون حنبلي و ابنتيميه، اداي شهادتين را نشانه اثبات مسلماني ندانستند. مثلا ابن تيميه كه در قرون هفتم و هشتم و در زمان حمله مغولان به ممالك اسلامي ميزيست، حاكمان مسلماني را كه با مغولان همكاري ميكردند، عليرغم اعتقادات اسلاميشان، كافر ميدانست و فتواي جهاد عليه آنان را صادر كرد. برمبناي چنين نگرشي، جهاد به معناي قتال در درون ممالك اسلامي و عليه مسلمانان نيز امكانپذير شد. بنيادگرايان نيز با اخذ اين آموزه، جهاد را متوجه همكيشان خود ميسازند. بهعنوان مثال، محمد عبدالسلام فرج، يكي از رهبران تشكيلات جهاد اسلامي مصر، برخلاف آموزههاي فقه سنتي اهل سنت، جهاد را واجب عيني (و نه كفايي) دانسته و آن را در درون جامعه اسلامي نيز قابل اجرا ميداند. عبدالسلام مسلماناني را كه فاقد التزام به انجام واجبات و هنجارهاي جامعه اسلامي و دفاع از جماعت و دولت و شريعت باشند، مسلماناني مشكوك از حيث مسلماني و كساني را كه عمل خلاف واجبات اسلامي دارند، كافر دانسته و جهاد با آنان را مانند جهاد با كفار قلمداد ميكند. در انديشه بنيادگرايان، مفهوم جاهليت مفهومي بسيار اساسي است. فيالمثل سيدقطب بهعنوان يكي از آموزگاران بنيادگرايان كنوني، در كتاب «معالم فيالطريق» مينويسد: «جوامع كنوني همگي جوامعي جاهلي [و] غيراسلامياند... و شايسته است با صراحت و بيترس بگوييم كه اسلام هيچ ارتباطي با هر آنچه امروزه روي كره زمين در جريان است ندارد؛ زيرا حاكميت از آن اسلام نيست و تنها جايگزين براي اين اوضاع دروغين،... برپايي جامعهاي اسلامي است كه اسلام را شريعت خود قرار داده باشد و هيچ شريعت ديگري را برنتابد.» از آنجايي كه ملاك عدم جاهليت، «حاكميت اسلام» است و در شرايط كنوني جهان، «همگي جوامع جاهلي و غيراسلامياند»، بنابراين بنيادگران اسلامي ميتوانند با جمع كردن آراي ابن تيميه و سيدقطب، به جهاد عليه تمامي حكام مسلمان در تمامي كشورهاي اسلامي بپردازند. هرچند بنيادگرايان عملا به چنين اقدامي مبادرت نميورزند، اما ايجاد رابطه مكانيكي ميان ايمان و عمل، و عالم را يكسره تحت حاكميت «جاهليت» ديدن، انگارههايي است كه دست آنها را در صدور فتواي جهاد در هر كجا و عليه هر كسي كاملا باز ميگذارد. كشتار وسيع و بيرحمانه شيعيان در دوران حكومت طالبان در افغانستان نشأت گرفته از چنين انگارههايي است. جهاد گرایی و علم گرایی مترادف بودن جهاد با قتال در انديشه بنيادگرايان، سبب ميشود كه تلاش آنها براي بسامان كردن امور و اعتلاي جايگاه جهان اسلام، خصلتي خشونتآميز داشته باشد. به عبارت ديگر، بنيادگرايان در مبارزه خود هيچ نقش و جايگاهي براي جهاد فكري و مبارزه فرهنگي قائل نيستند و سياستي سختافزاري را در پيش گرفتهاند. جهادگرايي بنيادگرايان موجب نزاع آنان با جهان غرب و تكفيرگراييشان نيز زمينهساز معطوف شدن جهادگراييشان عليه پارهاي از مسلمانان ميشود. با اين حال همانگونه كه اشاره شد، جهاد در انديشه بنيادگرايان خصلت تدافعي دارد و آنان خود را در حال جهاد تدافعي ميدانند. بنيادگرايان عليرغم آنكه با مدرنيته و ارزشهاي دموكراتيك سر ستيز دارند، با علم و تكنولوژي ضديتي ندارند. درواقع بنيادگرايان نميخواهند به گذشته برگردند، بلكه ميخواهند «گذشته را به زمان حال بكشانند» و به همين دليل با عبور از فراز تاريخ تمدن و فرهنگ اسلامي، مستقيما وقايع صدر اسلام را براي دريافت تكليف خود در مواجهه با مسائل امروز جهان اسلام لحاظ ميكنند. علمگرايي بنيادگرايان در واقع معنايي ندارد جز پذيرش دستاوردهاي تكنولوژيك علم جديد. به عبارت ديگر بنيادگرايان علم را براي حوزه «عمل» ميخواهند و به پيامدها و نتايج آن در حوزه «نظر» بياعتنا هستند. اين نكته را ميتوان بدينصورت نيز تقرير كرد كه بنيادگرايان دغدغه سازگاري دين و علم را ندارند و با حفظ مباني ديني خود، صرفا درصدد استفاده از دستاوردهاي علم جديد هستند. با توجه به همين نكته ميتوان گفت كه در بنيادگرايي اسلامي نوعي اينترومنتاليسم (ابزارانگاري) نسبت به علم وجود دارد. درواقع بنيادگرايان علم جديد را پديدهاي واقعنمايانه نميدانند و به همين دليل اساسا به ضرورت سازگاري علم و دين نميانديشند. آنان علم را ابزار مبارزه و پيشرفت ميدانند و نگاه ابزارانگارانهشان به علم، مانع از آن ميشود كه علمگرايي آنها تموج و تلاطمي در درياي مباني دينيشان پديد آورد. موضع بنيادگرايان اسلامي در قبال مدرنيزاسيون را ميتوان از موضع آنان در قبال علم و مدرنيته دريافت. بنيادگرايان مدرنيزاسيون را تا جايي ميپذيرند كه به ترويج و تثبيت مدرنيته در جوامع اسلامي نينجامد. آنان مدرنيزاسيون را در قالب استفاده از دستاوردهاي عملي علم جديد ميپذيرند. اما اين نوگرايي، چنانكه گفته شد، صرفا جنبه عملي دارد و هدف اصلي آن خارج كردن مسلمانان از موضع فرودستانه كنونيشان در دنياي جديد است. اين امر باعث ميشود كه مدرنيزاسيون براي بنيادگرايان عمدتا در جنبه تكنولوژيك آن محدود شده و به سكولاريزاسيون منجر نشود. به ديگر سخن، بنيادگرايان مدرنيزاسيون به معناي تاسيس نهادهاي فرهنگي و مراكز علمي مدرن را خوش نميدارند، اما مدرنيزاسيون به معناي برخوردار شدن مسلمانان از صنعت و كارخانه و جاده و هواپيما و خودرو را ميپسندند. براي توضيح بيشتر اين نكته ميتوان تجربه جامعه ايران و حكومت طالبان را به عنوان دو برداشت متفاوت از دین اسلام در اين زمينه مقايسه كرد. در ايران پس از انقلاب، مدرنيزاسيون تقريبا در شكل حداكثري آن دنبال شد؛ يعني حكومت ايران، نهتنها به ورود تكنولوژي و محصولات آن به جامعه ايران خوشامد گفت، بلكه در تاسيس نهادهاي فرهنگي و مراكز علمي مدرن نيز اهتمامي جدي به خرج داد. گسترش چشمگير دانشگاهها و تاسيس مدارس و فرهنگسراها در نقاط مختلف كشور، يكي از نشانههاي مدرنيزاسيون پرشتاب در دوران پس از انقلاب اسلامي در ايران است. اما در دوران حكومت طالبان در افغانستان، عليرغم تلاش چشمگير حكومت براي تجهيز خود به ابزار و ادوات نظامي مدرن و پيشرفته، مراكز علمي و فرهنگي مدرن تقريبا به كلي تعطيل شدند و حتي وجود مدارس دخترانه نيز از سوي حكومت تحمل نميشد. آنچه در ايران پس از انقلاب به چشم ميخورد، مدرنيزاسيون نسبتا حداكثري، توام با عدم پذيرش كامل مدرنيته است. اما آنچه در دوران حكومت طالبان در افغانستان به چشم خورد، مدرنيزاسيوني كاملا حداقلي و عمدتا نظامي، همراه با نفي كامل مدرنيته بود. منبع: فرهیختگان