از نورمبرگ تا رم، آزمونی برای بشریت

آرمان خورسند

کد خبر : 93592

جنگ جهانی دوم یکی از کابوس های بزرگ تاریخ بشریت ، جان های بسیاری را گرفت ، خانه ها و شهرهای زیادی را ویران و اعمال فجیع ضد بشری را رقم زد . دامنه بسیار وسیع جنایات حاصل شده آن گونه بود که برای نخستین بار در تاریخ حقوق بین الملل معاصر و در ساحت روابط بین الملل ، مسئولیت فردی مرتکبین جنایات مستحدثه در خلال جنگ مورد اهتمام جدی جامعه جهانی قرار گرفت . اوّلين تلاش جهت دادگاه رسیدگی به جرایم جنگی به سال 1474 باز مي گردد كه در اين سال ديواني در شهر « برساخ » آلمان با 27 قاضي براي محاكمه ي امپراتور آلمان « پيتر فون هاخن باك » ، تشكيل شد ، او به لشكريان تحت امرش اجازة تجاوز به غير نظاميان ، كشتار دسته جمعي و غارت اموال مردم را داده بود . 450 سال طول کشید تا زمزمه ای مشابه باز هم از اروپا و دیگر بار در ارتباط با شاهی آلمانی برخیزد .پس از جنگ جهاني اول به موجب موادي از معاهدة ورساي (1919 ) قرار بر تشكيل دادگاهي كيفري براي محاكمه ی ويلهلم دوم ، امپراتور آلمان ، به علّت تجاوز به اخلاق بين المللي و معاهدات ، شد كه اين امر با فرار وي به هلند و عدم استردادش عملاً منتفي گردید . هر چند اراده جدی نیز برای برگزاری آن در متفقین وجود نداشت شش ماه پس از پایان جنگ عالم گیر دوم ، چهار کشور فاتح ، انگلستان، آمریکا ، شوروی و فرانسه برای محاکمه سران نازی توافق نمودند تا دادگاه فراملی در نورنبرگ ، شهری که بزرگترین تجمعات نازیست ها با آن پرچم های صلیب شکسته و آن نطق های پر شور هیتلری در آن تشکیل می شد ، آغاز به کار نماید . بیست و یک رهبر نازی به تعبیر رابرت جکسون ، دادستان مبرز این دادگاه به واسطه کیفر خواست فرهنگ و تمدن انسانی و تحت چهار عنوان مجرمانه : توطئه علیه صلح و آشتی جهانی ، طرح ریزی و اجرا نمودن یک جنگ تجاوز کارانه ، زیر پا گذاشتن جنایت کارانه حقوق مصرح جنگی و نیز جنایت علیه بشریت محاکمه شدند و نسخه آسیایی این دادگاه نیز به فرمان ژنرال مک آرتور فرمانده ارشد آمریکایی در توکیو و برای رسیدگی به جنایات جنگی ارتش ژاپن تشکیل گردید . امروز که شصت و دوسال از این محاکمات تاریخ ساز می گذرد ، تحولات این دهه ها نشان از وامداری بشریت به این وقایع است چرا که سوای اعدام ها ، حبس ها و احکام تبرئه ای که قضات دو دادگاه نورنبرگ و توکیو صادر نمودند ، تثبیت این معنا که توسل به سلسله مراتب و آلت فعل بودن در ارتکاب جنایات ضد بشری ، محملی برای فرار از مسئولیت نیست ، سدی را پیش روی جنگ سالاران ایجاد نمود . درس بزرگ دیگری که از برگزاری دادگاهها برای انسان قرن بیست و قرون آتی آموختنی می نمود اعتبار رسیدگی قضایی و پرهیز از انتقام گیری شخصی به شمار می رفت . کم نبود شمار انسان هایی که در جای جای جهان و خاصه اروپا از اعمال نازی ها زخم های کاری دریافت داشته و همچنین عدد هواداران این اندیشه نیز قلیل نبود اما پرونده آن با برگزاری دادگاه و مجازات متهمین پایان یافت نه انتقام گیری های فردی و لجام گسیخته . در شصت و دو سال گذشته جامعه بین الملل با موارد مشخصی از جنایات ضد بشری به ویژه در خلال منازعات مسلحانه رو به رو بود و از دل این حوادث تلخ ، نسل های دیگر از دادگاه های کیفری برای رسیدگی به آنها ایجاد گردید . از یک سو اندیشه تاسیس نهاد دائمی برای رسیدگی به خطیرترین جنایات ضد بشری موجب شد تا مجمع عمومي سازمان ملل متحد در سالهاي آغازين تأسيس (1948) طي قطعنامه ی 260 مورخ 9 دسامبر 1948 مسأله ی تأسيس ديوان كيفري بين المللي براي رسيدگي به جرم كشتار جمعي را مطرح نموده و تدوين اساسنامه ی آن را بر عهده ی كميسيون حقوق بين الملل قرار دهد- علی رغم آنکه مخبرين كميسيون با ارايه گزارشی تشكيل ديوان كيفري بين المللي را ضروري ندانستند ، مجمع عمومي در سال هاي 1952 و 1989 و 1990 و … در اين مورد قطعنامه هایی صادر نمود - اما تاسیس دادگاه های ویژه (Ad Hoc) مهم ترین اتفاق سال های پایانی هزاره دوم و آغازین سال های هزاره سوم در این زمینه فکری به شمار می رود . دادگاه رسیدگی به جنایات یوگسلاوی سابق و رواندا دو دادگاه ویژه بودند اما چهار دادگاه بین المللی شده در مناطق مختلف جهان با ویژگی های متفاوت خود ، نوع دیگری از دادگاه های بین المللی برای رسیدگی به جرایم افراد را معرفی نمودند : شعب رسيدگي به برخي جرايم در دادگاه شهر ديلي در كشور تيمور شرقي شعب قضايي تأسيس شده براساس مقرره 64 در دادگاه هاي كوزوو. دادگاه تلفيقي سيرالئون . دادگاه فوق العاده كامبوج براي رسيدگي به جنايات خمرهاي سرخ وجه مشترک این دو نسل از محاکم ، منطقه ای و مقید به محدوده زمانی هر دو دسته و افتراق آنها ، تلاش حداکثری برای درگیر نمودن نهادهای قضای ملی در دادگاه های بین المللی شده به شمار میرود. اما از اول ژوئیه 2002 که شصت کشور از مجموع صدو بیست کشور امضا کننده اساسنامه دیوان کیفری بین المللی در رم ، آن را از تصویب داخلی گذراندند ، این نهاد بین المللی حقوقی پای به عرصه وجود نهاد . این دیوان با صلاحیت تکمیلی خود ، هرگاه نهادهای ملی برای رسیدگی به چهار جرم مصرح در اساسنامه بی تفاوت یا ناکارآمد به نظر رسند وارد عمل شده و بدون استثنای مصونیتی به جرایم مرتکبین رسیدگی می نماید . چهار جرم وارده در اساسنامه دیوان عبارتند از : نسل كشي جنايات عليه بشريت جنايات جنگي تجاوز به موجب ماده 29 اساسنامه ديوان جنايات مذكور مشمول مرور زمان نمی شود و هم چنین احراز جرم تجاوز نیز بر عهده شورای امنیت نهاده شده است . آنچه در سطور بالا آمد روایتی بود از تاریخ پر فراز و نشیب محاکمات بین المللی اما ذکر این نکته ضروری است که میراث نورنبرگ و توکیو ، امروز رفته رفته در قامت دیوان کیفری بین المللی شکل گرفته تا جنگ سالاران بدانند ، نمی توان با قرار گرفتن در زیر چتر فرمان بردن از مافوق ، از تبعات اعمال خود بگریزند . جامعه جهانی نیز نشان می دهد در برابر اعمال کریهی چون نسل کشی ،اخراج يا كوچ اجباري يك جمعيت ، شكنجه ، تجاوز جنسي . برده گيري جنسي ، فاحشگي اجباري ، حاملگي اجباري ، عقيم كردن اجباري ، ناپديد كردن اجباري ، تبعيض نژادي ، حبس كردن يا ايجاد محروميت شديد آزادي جسماني بر خلاف قواعد اساسي حقوق بين الملل ، تعقيب و آزار مداوم گروه يا مجموعه اي مشخص به دلايل سياسي . نژادي . ملي ، قومي ، فرهنگي ، نقض فاحش كنوانسيون هاي 12 اوت 1949 ژنو در رابطه با حقوق بشر دوستانه در جنگها ، نقض فاحش قوانين و عرف هاي مسلّم حقوق بين الملل و حاكم بر منازعات مسلحانه بين المللي ، كشتار جمعي ، شكنجه ،رفتارهاي غير انساني ، گروگان گيري . حملات بر ضد مردم غير نظامي يا نظامياني كه مشاركت مستقيم در مخاصمه ندارند ، تخريب و ضبط گسترده اموال كه ضرورت هاي نظامي آن را توجيه نمي كند ، بسيج اجباري يا داوطلبانه كودكان زير پانزده سال براي جنگ آن گونه که در توضیح مصادیق جرایم در اساسنامه آمده است ، بی تفاوت نخواهد ماند . تشکیل دادگاههای کار آمد بین المللی این فرصت را برای آحاد انسان ها فراهم می نماید تا با طرح شکایت به یکی از حقوق بنیادین خود دست یافته و در زیر بال های جغد شوم جنگ ، بدانند تا حداقل هایی از حقوق برای آنها حفظ خواهد شد . هر چند هنوز تا این هدف راه درازی باقی مانده است اما نگاهی به راه طی شده از نورمبرگ و توکیو تا دادگاههای یوگسلاوی سابق و رواندا و تا دیوان کیفری بین المللی نشان می دهد تلاش های صورت گرفته بی فایده نبوده و محاکمه دیو سیرتان انسان نما از گورینگ تا میلوسویچ دست آوردهای بزرگی برای انسانیت و فرهنگ به شمار می روند .

لینک کوتاه :

با دوستان خود به اشتراک بگذارید: