صادرات هنر و فرهنگ ايراني يا تجارتي براي دولت
هميشه نام هنرمندان بزرگ ايراني در حراجهاي مطرح هنري مانند اكسپوي كريستينر يا حراج سابتي درخشيده و آثار آنها با قيمتهاي بالا به فروش رفته است.
ايلنا :صادرات هنر و فرهنگ ايراني با فروش آثار هنرمندان ايراني حاصل ميشود ولي آيا اين مقوله ميتواند دليلي براي تجارت ودرآمدزايي دولت باشد؟ هميشه نام هنرمندان بزرگ ايراني در حراجهاي مطرح هنري مانند اكسپوي كريستينر يا حراج سابتي درخشيده و آثار آنها با قيمتهاي بالا به فروش رفته است. در شرایطی که قیمت نفت در بازارهای بین المللی پایین و پایین تر میرود در بورس های آثار هنری اوضاع از قرار دیگری است. تابلوهای نقاشی و خوشنویسی، عکسها و مجسمه های هنرمندان ایرانی بعد از اینکه چندین بار در حراج های بین المللی عرضه شدند هر روز گران قیمت تر می شوند. اگر تا دیروز جشنواره های بین المللی با توجه شان به آثار سینمایی برای هنرمندان سینمای ایران شهرت می آوردند حالا تالارهای حراج کریستی و ساتبی، اقتصاد هنر را در ایران تغییر می دهند. در بازار آثار هنری ایرانی، کسی دیگر از بالا بودن قیمت این آثار شگفت زده نمی شود. دیگر کمتر کسی با تعجب از این صعود چندین برابری یاد می کند. در اولین حراج كریستی كه در ماه می سال ۲۰۰۵ که در دبی برگزار شد، تابلویی از فرهاد مشیری و عكسی از شیرین نشاط هر کدام با قیمت چهل هزار دلار ركورد دار فروش آثار ایرانی بودند. در دومین حراج در فوریه سال ۲۰۰۶، آثار هنری محمد احصایی خوشنویس، پرویز تناولی، مجسمه ساز و فرهاد مشیری نقاش و طراح، با فروش ۱۰۲ هزار دلاریشان در مجموع، ركورد تاریخ فروش آثار هنری ایرانی را در دنیا شكستند. در سومین حراج كریستی که در ۳۱ اكتبر سال ۲۰۰۸، برگزار شد، فرهاد مشیری بعد از احمد مصطفی هنرمند مصری بیشترین قیمت را برای اثر هنری اش بدست آورد. تابلوی مشیری به مبلغی بیش از ۷ برابر برآورد اولیه چكش خورد و به قیمت ششصد هزار دلار به فروش رسید. حراج چهارم آثار ایرانی به ركورد قابل توجه ۵/۲ میلیون دلاری دست یافتند و ایرانیها در صدر کریستی چهارم ایستادند. در این حراج، شش اثر ایرانی در میان هفت اثرنخست این حراج از نظر قیمت قرار داشت. «پرسپولیس» ساخته پرویز تناولی مجسمه ساز ایرانی توانست با رکورد بی سابقه دو میلیون و ۵۰۰ هزار دلاری به عنوان گران قیمت ترین اثر این دوره از حراج کریستی در دوبی به فروش برسد که در تاریخ حراج کریستی در خاورمیانه نیز رکوردی بی سابقه است. خریداران آثار ایرانی و هندی این فروش، عموما به صورت تلفنی از نیویورك، لندن، میلان، پاریس، ژنو و... بودند، اما ۹۵ درصد فروش آثار عرب ها حضوری انجام شد. طبق آمار خانه حراج کریستی ، ۷۷ درصد از خریداران این حراجی از خاورمیانه و ایران ، ۱۷ درصد از اروپا و انگلیس و ۶ درصد از آمریکا بوده اند. در پنجمین حراج کریستی در ۲۸ اکتبر ۲۰۰۸، در بخش هنر بین الملل مدرن و معاصر، تابلو خط محمد احصایی با بالاترین رقم فروش در پنجمین حراج آثار هنری کریستی دبی، به قیمت ۴۸۲ هزار و ۵۰۰ دلار فروخته شد. رقابت بر سر تصاحب آثار هنرمندان صاحب نام، رویای بسیاری از این سرمایه داران است اما می توان گفت فروش آثار هنری در ایران هم سابقه طولانی دارد. به گفته شهریار عدل، کارشناس هنرهای تجسمی، حدود پانصد سال پیش در پایان دوره تیمورى و آغاز دوره صفوى، نقاشىهاى بهزاد خریداران بسیارى پیدا كرد. همزمان با دوران شاه عباس هم پادشاهان مغول در هند بسیار هنردوست بودند و پولهاى قابل توجهی براى خرید و جمعآورى آثار هنرى خرج مىكردند. شهریار عدل می گوید: آثار هنری تجسمی هند و چین هنوز بهترین فروش را درحراجی ها به خود اختصاص داده اند. حتی نمی توان به یقین گفت که چه نوع آثاری از هنرمندان ایرانی بهتر به فروش می رود و خریداران بیشتری دارد. با اینکه همه آثار ارائه شده در این حراجها مربوط به هنر معاصر ایران است، اما توجه به آثار سنتیتر، مثل نقاشی خطهای صداقت جباری و محمد احصایی که از گرانترین آثار عرضه شده دراین حراج ها هستند، از توجه خریداران به آثاری که در هنر قدیم ایران ریشه دارند حکایت می کند. به نظر پرویز تناولی زمان آن رسیده که سرمایه گذاران به جای سرمایه گذاری بر روی خانه و زمین؛ آنطور که در ایران رایج است، نگاهی هم به آثار هنری بیندازند. پرویز کلانتری که یكی از آثار كاهگلی اش برای اولین بار در حراج چهارم كریستی به فروش رفت درباره تاثیر این فروش ها بر بازار فروش آثار هنری در ایران می گوید: در داخل كشور اتفاق خوبی که میافتد این است که گالری ها میان نقاش و مخاطب واسطه می شوند و نقاش فقط كار نقاشی را انجام میدهد. اتفاق مهم دیگر این است كه آثار هنرمندان داخلی به جهان هنر معرفی میشود. این برای من مهمتر است. البته اقتصاد هنر مساله بسیار جدی است. در دولت اصلاحات قرار بر اين بود كه اين اكسپوها و فروشها در ايران نيز پايهگذاري شود و عليرضا سميعآذر، مديريت امور تجسمي وزارت ارشاد وقت با ارائه لايحهاي به مجلس درخواست بودجهاي براي اين امر شد كه اتفاقا بودجهاي نيز كه گويا كم هم نبود براي اين كار اختصاص يافت. ولي پس از گير و دارهاي بسيار و برخي اشكالات اين لايحه در نقطه خفه شد و مسكوت ماند و معلوم نشد بر سر اين طرح چه آمد. به هر حال آثار هنرمندان ايراني همانور كه گفته شد در حراجهاي بينالمللي بسيار مورد استقبال قرار گرفته و ميگيرد و اين موضوعي نيست كه به راحتي بتوان از كنار آن گذشت. در اين ميان وزارت ارشاد نيز وارد عمل شده است و سال پيش اكسپوي تهران را به راه انداخت هر چند اين اكسپو دومين دوره آن بود ولي استقبال از آن زياد قابل قبول نبود و تنها خريداران داخلي آثار هنرمندان را خريدند. اكسپو به فروش آثار هنرمندان مطرح تبديل شد و آنچه كه جزو اهداف آن بود يعني فروش هنرمندان جوان تحقق آن چناني نيافت. نگارخانهداران حاضر در اكسپوي تهران كه سال پيش در تالار وحدت برگزار شد نيز با درك اين جريان آثار بزرگان هنر را كه در انبارهاي خود داشتند به صحنه وارد كردند كه دست خالي از اين خوان نعمت بيرون نروند. با اين وضعيت در داخل كشور، هنرمندان ايراني بسيار علاقهمند هستند كه آثارشان در حراجهاي خارجي و بينالمللي مانند كريستينر و يا سابتي به فروش برود كه علاوه بر درآمد بيشتر، مطمئنا براي آنها اعتبار بيشتري نيز به همراه دارد. باز هم وزارت ارشاد پا به ميان گذاشت و نگارخانههاي دائمي ايران را در اروپا پايهگذاري كرد تا شهرهاي ونيز، رتردام، پاريس در آيندهاي نزديك به احتمال زياد زاگرب نيز شاهد حضور ايرانيهاي هنرمند باشند. افق اين طرح بسيار خوشايند و روشن مينمود و در ابتدا بسياري از هنرمندان از اين امر استقبال كردند و آن را بسيار موفق و قابل قبول برشمردند هر چند كه برخي نيز اصولا و كلا به خروج هنر ايران روي خوش نشان ندادند. مسعود زنده روح كرماني در اين مورد مي گويد: فروش آثار هنری در خارج از کشور به منزله خروج بخشی از میراث هنری کشور است. چرا باید مردم خودمان از داشتن و دیدن این آثار محروم شوند در صورتی که این آثار باعث غنی شدن کلکسیون کلکسیونرهای خارجی می شوند؟ تا اينجاي اين طرح همه چيز به خوبي پيش ميرفت تا آنكه خبري در ميان اهالي هنر برخي را نگران كرد و واكنشهايي را در پي داشت و آن خبر اين بود كه وزارت ارشاد به جاي فروش آثار هنرمندان جوان ايراني، آثار هنرمندان بزرگ را به فروش ميرساند و علاوه بر اين برخي زمزمه ميكردند كه مركز توسعه هنرهاي تجسمي كه يك شركت و موسسه دولتي و مديريت آن بر عهده عبدالرحيم سياهكارزاده است اقدام به فروش آثاري در اين نگارخانههاي ايراني ـ خارجي ميكند كه از هنرمندان به بهانه تقويت گنجينههاي حوزههاي هنري خريداري كردهاند. البته اين امر در حالت عادي به نظر مشكلي پيش نميآورد ولي فروش آثار هنرمندان بزرگ، پيشكسوت و گاهي هم در گذشته از يك سو و تفاوت قيمت بين آثار خريداري شده و آثاري كه به فروش ميرسد از سوي ديگر باعث شده كه برخي از اين كار انتقاد كنند. مرتضي حيدري، هنرمند نقاش و دبير دوسالانه نگارگري در اين رابطه ميگويد: در زمان صميميآذر بحث برگزاري اكسپو در ايران قوت گرفت و قرار بود كه ايران حراجهاي بزرگي بر پا كند ولي بنا به دلايلي اين امر محقق نشد. وي در رابطه با وضعيتي كه امروز در خريد و فروش آثار هنرمندان ايراني وجود دارد توضيح ميدهد:من شنيدهام كه موسسه توسعه هنرهاي تجسمي يك سري كارهايي را به امانت ميگيرد و بعد ميفروشد. وي ميافزايد:فسلفه و شرح وظيفه نهادي مثل مركز توسعه هنرهاي تجسمي چيست؟ انجمن هنرهاي تجسمي كه قبلا وجود داشت بودجهاي دريافت ميكرد و در هيات مديره خود تصميم ميگرفت كه آثاري را بخرد و به موزهها هديه كند و اگر مركز توسعه هنرهاي تجسمي هم اين وظيفه را برعهده دارد پس چرا آثار خريداري شده خود را ميفروشد؟ حيدري ميگويد: سراغ دارم استادي كه به خاطر فروتني و همسطح كردن قيمت كارش با دانشجويانش اثري را به مركز توسعه با قيمت 50 هزار تومان فروخت و بعد از چند وقت اثرش را در يك شركت خصوصي يافت كه مركز آن را به 550 هزار تومان فروخته است. اين جريان به نظر خلاف قانون است. وي به نقش و وظيفه مركز توسعه اشاره كرد و ادامه ميدهد: نقش مركز توسعه هنرهاي تجسمي حمايت از جريان جاري و ساري هنر در كشور و هنرمندان جوان معاصر است نه افزودن بر منابع مالي خود. وي خاطر نشان ميكند: بانك پارسيان ميتواند يك اثر بخرد و در خارج يا چندين برابر قيمت بفروشد ولي نهادي مثل وزارت ارشاد بايد از هنرمندان فعال جوان معاصر حمايت كند. به عقيده من اين يك حلقه مفقوده در اين جريان است. وي در پايان ميگويد: آثار بزرگاني چون فرشچيان، احصائي، زندهرودي، تناولي و ... بايد به عنوان گنجينه ملي ثبت و ضبط شده و در موزههاي داخل كشور به نمايش درآيد نه اينكه به خارج فرستاده شده و به فروش برسند.