حكيمی در قامت صدرايی
حسن سيدعرب
ابداع فلسفي همانطور که از ظاهر اين عبارت و ترکيب پيداست مسبوق به نوعي سير و سلوک در انديشههاي فلسفي است. يقينا کسي که اهل ابداع در فلسفه است، فيلسوف است و شرط تفلسف هم جداي از احراز جنبههاي برهاني آن عبارت از غور و تامل در آراي فيلسوفان پيش از خود است. در واقع همان طور که فلسفه و طبع انديشه فلسفي در سنت فلسفي پيش از خود ميسر نيست به اين معنا که همواره فلسفه و ابداع فلسفي، در سنت فکري فلسفي صورت ميگيرد، ابداع فلسفي هم در بستر سنت انديشه دو هزار و پانصد ساله فلسفي صورت ميگيرد و کسي که غور در اين حوزه کند، ميتواند به ابداع فلسفي برسد. اصولا وجه تمايز ابداع و طرح مسائل تکراري در فلسفه در همين است. کسي كه فيلسوف و متفکر است بعد از بررسي همه آراي فيلسوفان و براهين آنها در مسائل فلسفي، به ابتکار و ابداعي نائل ميشود و اين ابداع در واقع به معناي تاسيس يک حوزه جديد در تفکر است. معدود فيلسوفاني هستند که به اين مرتبه معنوي در طول تاريخ فلسفه نائل شده و آنها کساني هستند که يک حوزه جديدي در تفکر را ايجاد کردند. مرحوم علامه طباطبايي از معدود فيلسوفاني است که بررسي آثار فلسفي ملاصدرا نشان ميدهد که داراي ابداع فلسفي است. فلسفه در واقع يکي از خصوصيتهاي شخصيت علامه طباطبايي نيست، بلکه تمام شخصيت ايشان را تشکيل ميدهد. يعني آن گونه نيست که ايشان به معارف و علوم اسلامي ميپردازد و يکي از اين علوم فلسفه است. فلسفي فکر کردن بر همه امور شخصيتي ايشان برتري دارد. حتي در تمايلات سلوکي و عرفاني که از ايشان سراغ داريم. در واقع فلسفه غالب شخصيت علامه طباطبايي است و او در همه حوزههاي معرفتي که وارد شده شيوه نگرش و تحليل فلسفي دارد. عصر علامه طباطبايي عصر رويکردهاي فلسفي و کلامي به دين است. براي ايشان به عنوان عالم دين و شخصيتي که توجه به مباني فکري دين دارد چنين عصري او را به تامل بيشتر درباره ماهيت دين وا داشته است. اما اين رويکرد صرفا در حوزه کلام منحصر نميشود. ايشان در اين حوزه به مباني فلسفي پرداختند و برخي از تمايلات فلسفي تفسير الميزان و پارهاي از رسالههاي به جاي مانده نشان ميدهد نگرش ايشان به دين کاملا متفاوت با نگرش کلامي است. دومين ويژگي فلسفي علامه طباطبايي وجود شاگردان متعدد است. يکي از منابع بسيار مهم بررسي ابداعات فلسفي علامه طباطبايي سخناني است که شاگردان ايشان در نوشتههاي خود درباره ويژگيهاي شخصيتي ايشان نقل کردهاند. سومين شاخصه که ميتوان به عنوان رکن فلسفي علامه طباطبايي و ابداعات فلسفي ايشان دانست آثار است. ما در متن اين آثار ميتوانيم به ابداعات علامه طباطبايي هم نائل شويم. به گمان بنده يکي از نوشتههايي که مبين ابداعات فلسفي ايشان است تعليقه به کتاب شريف «اسفار» صدرالمتالهين است. اگر چه امروزه علامه طباطبايي را به عنوان يکي از شارحان و دانشآموختگان حکمت متعاليه ملاصدرا ميشناسند اما بررسي عميق تعليقات ايشان بر اسفار گواه بر اين معناست که ضمن احترام به مقام شامخ حکيم متاله صدراي شيرازي و توجه به مباني فلسفي حکمت متعاليه او به نقد و بررسي آراي او پرداخته و در واقع مرحوم علامه بعد از آقا علي مدرس زنوزي دومين حکيم صدرايي است که ضمن توجه به مباني ملاصدرا و کسب آموزههاي حوزه او به نقد و بررسي آثار او هم پرداخته است. در واقع علامه طباطبايي در بررسي آراي ملاصدرا در اسفار همان صبغه آقا علي مدرس زنوزي را ادامه ميدهد. علامه طباطبايي صرفا شارح حکمت متعاليه ملاصدرا نيست. ايشان حکيمي است که به بررسي انديشه حکيمي ديگر پرداخته و اين در واقع تثبيت کننده آن نگرشي است که ابداع فلسفي جز در سنت فلسفي و غور و تامل در آثار بزرگان فلسفه ميسر نيست. يکي از آثار ايشان «نهايه الحکمه» است. برخي از شاگردان ايشان تعليقههاي مهمي به اين کتاب نوشتهاند و امروزه اين کتاب به عنوان درسنامه فلسفه و حکمت اسلامي است و کتاب «بدايه» هم همين طور است. تفسير الميزان که در واقع بستر تفکر و ابداع فلسفي ايشان است و مرحوم علامه در اين اثر هم در قسمتهايي که مربوط به يک مبحث فلسفي است به طرح آراي فلسفي پرداختهاند و اگر چه تمايلات فلسفي ايشان در تفسير الميزان بسيار محدود و مشخص است اما ميتوان گفت ايشان در تفسير قرآن کريم، مفسر فيلسوف است. علامه در تفسير الميزان فيلسوف مفسر است اما فيلسوفي که با توجه به محدوديتهاي تفسيري تمايلات فلسفي خودش را در محدوده بسيار خاصي بيان ميکند و اين رمز موفقيت علامه طباطبايي است. به گمان من ايشان در الميزان به عنوان فيلسوف مفسر به قرآن و معاني قرآن و باطن و ظاهر و رويکرد نقلي به آيات پرداختهاند. در عين حال همه اين امور مسبوق به نگرش فلسفي ايشان به کتاب خداوند و سنت است. «تفسير الميزان» مجموعه سهگانهاي از کتاب و سنت و عقل است. عقل در سيره تفسيري ايشان اگرچه بهطور مشخص در مباحث تفسيري برخي از آيات آمده اما اين ظاهر تمايل فلسفي ايشان در تفسير قرآن است. در همه رويکردهاي تفسيري ايشان در تفسير الميزان اين تمايل ديده ميشود. چهارمين خصوصيت علامه در ابداعات فلسفي، تمايلات عرفاني ايشان است. عرفان علامه طباطبايي، کاملا شخصي است و ايشان با شاگردان و مخاطبان آثارشان به هيچ وجه از ناحيه عرفان مرتبط نميشوند و اين مسبوق به نوعي نگرش فلسفي ايشان است. در واقع معتقد است که در عالم فکر و فلسفه، ارادت بيمعناست و اگر از راه عرفان بخواهند با شاگردان خودشان وارد شوند در واقع سلب استقلال فکري از آنها کردهاند. ارادت به معنا عرفاني، آفت فکر فلسفي است و اگر طالب فلسفه به چنين ارادتي نسبت به استاد خود دست پيدا کند از تفکر محروم ميشود. در واقع حوزه عرفان هم نمونه بارزي است که فلسفه در ايشان غلبه پيدا کرده است. بهطور نمونه در بحث احکام ماهيت در نهايه الحکمه و بحث الماهيه، انيته را مطرح کردند که اين بحث مربوط به الهيات به معني الاخص است. يعني تا پيش از علامه طباطبايي بحث در سلب ماهيت از حق و اين که حق و تبارک تعالي ماهيت ندارد در مبحث الهيات بالمعني الاخص بود که ايشان اين بحث را مطرح کردند. روش علامه در طرح موضوعات فلسفي به نحوي شکل رياضي دارند و نشان دهنده غور و تامل ايشان در مباحث فلسفي است. که وجه مشترک همه آنها برهاني بودن آن است که موجب شده ايشان در طرح مسائل فلسفي خارج نشوند. بنياد دايرهالمعارف اسلامي منبع: تهران امروز