از استوانه بابلی کوروش تا سند نیویورکی

آرمان خورسند*

کد خبر : 98123
از آن جا كه شناسايی حيثيت و كرامت ذاتی تمام اعضای خانوادهء بشری و حقوق برابر و سلب ناپذير آنان اساس آزادی ، عدالت و صلح در جهان است. از آن جا كه ناديده گرفتن و تحقير حقوق بشر به اقدامات وحشيانه ای انجاميده كه وجدان بشر را برآشفته‌اند و پيدايش جهانی كه در آن افراد بشر در بيان و عقيده آزاد، و از ترس و فقر فارغ باشند، عالی ترين آرزوی بشر اعلا م شده است. از آن جا كه ضروری است كه از حقوق بشر با حاكميت قانون حمايت شود تا انسان به عنوان آخرين چاره به طغيان بر ضد بيداد و ستم مجبور نگردد ... ... از آن جا كه مردمان ملل متحد، ايمان خود را به حقوق اساسی بشر و حيثيت و كرامت و ارزش فرد انسان و برابری حقوق مردان و زنان ، دوباره در منشور ملل متحد اعلا م و عزم خود را جزم كرده‌اند كه به پيشرفت اجتماعی ياری رسانند و بهترين اوضاع زندگی را در پرتو آزادی فزاينده به وجود آورند؛ از آن جا كه دولت‌های عضو ء متحد شده‌اند كه رعايت جهانی و موثر حقوق بشر و آزادی‌های اساسی را با همكاری سازمان ملل متحد تضمين كنند ... ... مجمع عمومی اين اعلاميهء جهانی حقوق بشر را آرمان مشترك تمام مردمان و ملت‌ها اعلا م می‌كند تا همهء افراد و تمام نهادهای جامعه اين اعلاميه را همواره در نظر داشته باشند و بكوشند كه به ياری آموزش و پرورش ، رعايت اين حقوق و آزادی‌ها را گسترش دهند و با تدابير فزايندهء ملی و بين المللی ، شناسايی و اجرای جهانی و موثر آن‌هارا چه در ميان مردمان كشورهای عضو و چه در ميان مردم سرزمين‌هايی كه در قلمرو آن‌ها هستند، تامين كنند.

خطوط فوق دیباچه‌ای است بر آنچه شصت و یک سال پیش در دهم دسامبر یک هزار و نهصد و چهل و هشت ، در روزهایی که انسان ها در چهار گوشه گیتی ، کابوس دهشتناک جنگ عالم گیر را به تازگی پشت سر گذاشته بودند بر کاغذ آمد و مقدمه ای شد بر اعلامیه جهانی حقوق بشر . جنگ جهانی دوم روزهای سیاهی را بر کره خاکی رقم زد که در کنار همه درس های ریز و درشت به همه یادآوری کرد که سبعیت ، درنده خویی ، نقض حقوق اولیه از قبیل حق حیات و ارتکاب جنایات علیه بشریت از سوی بشر دو پا به ویژه آنکه در مسند قدرت مطلقه قرار داشته باشد حد و مرزی ندارد لذا برای حفظ حداقلی از امتیازات عمومی برای همه انسان ها ، تدوین مقررات و برساختن نظام بین المللی دفاع از آن حقوق لازم به نظر می آمد . مراد از نظام بین المللی حقوق بشر ، نظام حقوقی است که از انسان ها و گروههای انسانی یعنی موجودیت هایی که که آزادی های اساسی وحقوق آنها مطابق آموزه های دینی ، اسناد و عرف بین المللی تضمین شده است در برابر دولت ها یا گروه های صاحب قدرت دفاع نماید . اندیشه رعایت حداقلی از حقوق و تضمین عمومی آن از دیرباز وجود داشته است و بی هیچ تردیدی ، منشور کوروش نخستین سند مکتوب در این حوزه به شمار می رود . اعلام اصولی مانند : جلوگیری از تحقیر نسبت به ملت ها ، عدم تحمیل حکومت ، پیشگیری از تعدی ، پیشگیری از به بیگاری کشیدن ، حق انتخاب سکونت گاه ، حق انتخاب آزادانه شغل و نیز شخصی بودن مجازات ، مواردی است که نگارش آن در چند هزار سال پیش و رعایت آن به رویایی می ماند اما این افتخار برای ایرانیان باقی است که نخستین سند مکتوب حقوق بشری که حداقل تفاوت و کاستی نسبت به متنی که در قرن بیستم نگاشته شده است را دارد در این سرزمین متولد شده است . اما اگر به عصر جدید و تاریخ معاصر بنگریم ، جلوه نمایی حقوق بشر در جریان انقلاب کبیر فرانسه ، بیشتر به چشم می آید . اعلامیه حقوق بشر و شهروندی (۱۷۸۹) که پس از انقلاب فرانسه به تصویب رسید را می توان مهم ترین سند حقوق بشری دوران معاصر پیش از قرن بیستم دانست . نمی توان از نظر دور داشت که نزدیک به دو قرن بعد و در جریان نگارش اعلامیه جهانی ، مفاد متن فوق الاشاره به جد مورد اهتمام قرار گرفته و می توان گفت که مبانی فلسفی اعلامیه جهانی حقوق بشر بستگی جدی و تام و تمام با اعلامیه حقوق بشر و شهروند انقلاب فرانسه معروف به اعلامیه مساوات و برادری دارد . توماس پین اندیشمند قرن هجده فرانسه با نگارش کتابی چند سال پیش از پیروزی انقلاب این کشور ، مبانی حقوق بشر را زندگی بدون دغدغه ، آزادی اندیشه و عمل ، آزادی کسب مال و حفظ آن دانسته که در شکل حقوق طبیعی اندکی پس از تولد برای انسان ثابت می شود و تا زمان مرگ با او خواهد بود . این حقوق اگر چه از پیش از تولد تا پس از مرگ با آدمی است اما پین ثبوت آن را منوط به متولد شدن می دانست. نظریه حقوق طبیعی هر چند در غرب متولد شد اما اندیشه وجود حقوق به واسطه انسان بودن در کتاب آسمانی ما قرآن نیز به روشنی مشاهده می شود ، آنجا که می خوانیم : لقد کرمنا بنی آدم و آیات و روایات دیگر که بر همین سیاق وارد شده اند می توان چنین گفت که اساسا حقوق بشر و حق تعیین سرنوشت بیش و پیش از هر چیز از زمره حقوق اخلاقی هستند. متفکرینی چون هابز ، هیوم ، اسپینوزا و هوگو دخروت به عنوان اندیشه ورزان دوران جنینی حقوق بشر ، بنایی را پی افکندند که مطابق آن میان حقوق طبیعی و جامعه ما به ازای آن در عالم خارج تطابقی یافت می شد. قواعد اخلاقی و طبیعی که پاره ای از حقوق را به صورت فطری به رسمیت می شناسند می بایست در عالم خارج و با قواعد ایستاری به قواعد محترم زندگی جمعی تبدیل شوند . حقوق بشر طبيعي در پيوند ناگسستنی با گرايش هاي فطری موجودات است که بالضروره از ماهيت زندگاني (وجود)شان حاصل می گردد ، و بالضروره هیچ کس را یارای تغییر در مبادی خالق آفریده نیست. کشمکش تاریخی و جدال های عملی و نظری و برخورد عقايد و آرا بر سر تطبيق هنجارها و قواعد ایستاری با حقوق طبيعي و فطری به صورت پراتیک خود را در قالب اعلاميه حقوق شهروندی وحقوق بشردر سال 1789 به نمایش گذارد و خاستگاه نسل اول حقوق بشر شده و بدين ترتيب برای نخستین بار به صورت رسمی نقطه پایانی بر اعمال سرکوب و زير پانهادن حقوق طبيعي در خلال تاريخ قرار گرفت و ارتکاب آن به مثابه جرم شناخته شد. اين کار به معناي طليعه دوران نو در مناسبات حکومتها با افراد و گروههاي اجتماعي بود و به روشنی تصویر می کرد که حکومت ها دیگر مجموعه هایی با حقوق بی حد و حصر نبوده و بالعکس مردم دارای حقوقی هستند و در سندی مشخص چنین آمد: که مردم دارای حق‌اند و حکومت دارای حد. هر چند تصویب و اعلام این سند تاریخی موجب نشد که نقض حقوق بشر از جانب طبقات آریستوکرات و حاکمان ، در عمل کنارگذارده شودو جلوه های وحشتناک نقض آن و تضاد ميان اندیشه و پراتیک، در جریان منازعات و جنگهاي خونین قرن نوزدهم و بويژه جنگ هاي عالم گیر اول و دوم به روشنی قابل مشاهده است. از آنجا که پايمال کردن حقوق انساني در غايت ، ريشه در سلطه طبقاتي قشرهاي حاکم و دارای قدرت جامعه داشته و دارد و برای تضمین رعایت حقوق بشر می بایست آنها را به رعایت این حقوق ملزم نمود سازمان ملل متحد پس از تشکیل و به منظور دفاع از حقوق بنیادین بشر ، اعلاميه همگاني حقوق بشر را در سال 1948 تصويب کرد و نظارت بر اجراي آن را به عهده گرفت . اعلامیه جهانی حقوق بشر در دهم سپتامبر 1948 (19 آذر 1327) با رای مثبت 48 دولت از 56 دولت عضو سازمان ملل از جمله ایران طی قطعنامه شماره 217A به تصویب رسید. هیچ رای مخالفی وجود نداشت ولی رای 8 دولت ممتنع بود که عبارت بودند از: بیلوروس، چکسلواکی، لهستان، عربستان سعودی، جمهوری اوکراین، اتحاد جماهیر شوروی، یوگسلاوی و آفریقای جنوبی. اعلامیه جهانی حقوق بشر به عنوان تفاهم مشترک ملتها در مورد حقوق و آزادی های اساسی انسان که همواره باید مورد توجه قرار گیرد، آموزش داده شود و به آن عمل شود، توصیف شده است. رییس وقت مجمع عمومی سازمان ملل پس از تصویب اعلامیه، اظهار داشت: "پذیرش این اعلامیه با اکثریتی بزرگ، بدون هیچگونه مخالف مستقیم، خود دستاورد قابل ملاحظه ای است و میلیون ها نفر مرد و زن و کودک در سراسر جهان از آن کمک، راهنمایی و الهام خواهند گرفت. این متن با یک مقدمه و سی ماده به تصویب رسید که علاوه بر همه مفاهیم درونی آن ، حامل معنایی دیگر هم بود و آن آینده حقوق بین الملل و رقم خوردن آن در چارچوب گفتمان حقوق بشر می باشد . این اعلامیه از دیگر سو ، نخستین سند عام حقوق بشر بود که توسط سازمانی بین المللی به تصویب می رسید و این واقعیت ، ویژگی خاصی را به آن می بخشد واگر بخواهیم در بیانی کوتاه آن را تعریف کنیم ، می توان آن را تفاهم مشترک ملت ها در خصوص پاره ای از مهم ترین حقوق و آزادی های انسان دانست . این حقوق و آزادی ها که در مقدمه و مواد سی گانه به ثبت رسیده را می توان به دو دسته عام حقوق مدنی - سیاسی و حقوق اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی تقسیم نمود . سوای حق حیات ، آزادی و امنیت فردی به عنوان مقدمات استمتاع از سایر حقوق ، آزادی از بردگی ، ممنوعیت شکنجه و رفتار خشن ، غیر انسانی و تحقیر کننده ، ممنوعیت توقیف ، بازداشت و تبعید خودسرانه ، حق محاکمه عادلانه ، استمتاع از اصل برائت و عطف به ما سبق نشدن قوانین کیفری ، حق آزادی عقیده ، بیان و مذهب ، تابعیت و جلوگیری از سلب خودسرانه آن را می توان اهم حقوق دسته اول و در کنار آن حق برخورداری از تامین اجتماعی ، کار مساوی و مزد عادلانه ، استراحت ، تفریح وآموزش و پرورش را اهم حقوق دسته دوم دانست. در دسته بندی منابع الزام آور حقوق بین الملل ، معاهدات بین المللی جایگاه نخست را به خود اختصاص می دهند و در کنار آن عرف نیز قرار می گیرد. اعلامیه جهانی حقوق بشر همان گونه که از نام آن بر می آید یک معاهده نیست و صرفاً قطعنامه مجمع عمومی و فاقد قدرت اجرایی است اما بی آنکه بخواهیم وارد مباحث مفصل حقوق بین الملل در خصوص ارزش منابع مختلف آن شویم ، می توان چنین گفت که این اعلامیه به عرف بین المللی تبدیل شده و هر چند نمی توان تمام ویژگی های معاهده را برای آن متصور شد و تمام مندرجات آن را به مثابه عرف مسلم دانست اما نمی توان فراموش کرد که این اعلامیه به واسطه الهام بخشی و مبنا بودن برای اکثر معاهدات حقوق بشر ، جایگاه معنوی بالا و در بسیاری از موارد باید شان عرف را برای آن قایل شد آن چنانکه مفاد آن با حداقل فاصله زمانی و در قالب دو میثاق حقوق اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی و میثاق حقوق مدنی و سیاسی به شکل معاهدات عام حقوق بشر در آمدند . این اسناد را می توان موجد نسل دوم حقوق بشر دانسته که بیشتر و پیشتر از حقوق نسل اول ، مبانی و مبادی سلبی ، جنبه های ثبوتی و ایجابی دارد هر چند فراگیری مطلق و همسان همه قواعد حقوق بشر خواه از نظرگاه اندیشه ای و خواه در ساحت عمل محل اشکال بوده و هنجارهای حقوق بشر ، تصویر کننده تمامی دست آوردهای ملت ها برای دفاع از حقوق بنیادی انسان ها نیست اما در کنار اعتقاد به تفاوت های فرهنگی در اجرای اصول باید گفت که کرامت بشری ارزشی عام و جهان شمول بوده و انتفاع جهان شمولی آنها متوجه آحاد جامعه انسانی است. وقایع اجتماعی تاریخ بشر که محمل سبعانه ترین اشکال تعدی به حیات و حقوق انسان از سوی صاحبان قدرت بوده است ، محمل شکل گیری قواعد حقوق بشری واعتقاد الهی و عقلی ثبوت حق برای انسان خاستگاه شکل گیری بنای رفیع امروزین حقوق بشر است . در کلام بی نظیر امام عادلان و امیر مومنان به کارگزار پاک بازش مالک اشتر در مقامی کاملاً حاکمیتی ، انسان ها را یا برادر دینی یا نظیری هم سان در خلقت معرفی می کند و از این راهگذر تکلیف دفاع از حقوق آنها را برای حاکم تصویر می نماید . اجرای اعلامیه و دست یابی به اهداف آن که در صورت تحقق جامعه بشری در صلح ، امنیت و رفاهی نسبی قرار خواهد گرفت در اولین گام نیازمند آموزش و تبیین صحیح و در گام دوم نیازمند نهادهای قدرت مند حامی و ناظر است . به تعبیر نظریه پردازانی چون واساک و گالتونگ امروزه و برای ورود به نسل سوم قواعد حقوق بشر ، زمان مساوات و مشارکت همه ارکان جامعه بشری برای ارتقاء رفاه عمومی است ، بدان معنا که اگر در نسل های اول و دوم ، حامی و ضامن رعایت حقوق بشر دولت ها بوده اند ، در نسل سوم شاخصه مشارکتی بودن ، مسئولیت مشترک ملت ها و دولت ها را صورت بندی می نماید تا در عملی هماهنگ ، حقوقی مانند رفاه و توسعه فراچنگ آیند . در سال پایانی از نخستین دهه هزاره سوم و شصت و یک سال پس از تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر ، همچنان و در چهارگوشه جهان ، شاهد نقض گسترده مفاد آن هستیم . هنوز هم فقر ، فقدان آموزش و پرورش ، بیکاری ، شکنجه ، نسل کشی ، کوچ اجباری ، نقص نهادهای موثر قضایی و احقاق حق ، سرباز گیری از کودکان ، به فحشا کشاند اجباری و قاچاق زنان و هزاران مصداق تلخ دیگر نقض حقوق بشر، چهره این گوی آبی منظومه شمسی را ملکوک می نماید اما امید که با پایبندی همگانی به ضرورت دفاع از حقوق بشر به عنوان تکلیفی الهی ، شاهد گسترش روز به روز آن در سراسر گیتی باشیم . * دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل

لینک کوتاه :

با دوستان خود به اشتراک بگذارید: