آیا ساختمانهای بد میتوانند به سلامت روان شما آسیب بزنند؟

تحقیقات نشان داده که ساکنان شهرها بیشتر از اضطراب و افسردگی رنج میبرند. اما آیا ساختمانها میتوانند روی سلامتی شما تأثیر منفی بگذارند؟
آژیرهای خطر، شلوغی بیش از حد و ترافیک باعث شده که زندگی در شهر آرامشبخش نباشد. عوامل استرسزا فقط ناخوشایند یا آزاردهنده نیستند. تحقیقات نشان داده که زندگی شهری تاثیر قابل ملاحظهای بر سلامت روان انسان دارد. نتایج یک بررسی نشان داد افرادی که در شهر زندگی میکنند 21% بیشتر در معرض ابتلا به اختلالات اضطراب قرار دارندو همچنین نرخ ابتلا به اختلالات خلقی نیز 39% است. افرادی که در شهر بزرگ شدهاند، دو برابر افرادی که در روستا بزرگ شدهاند در معرض ابتلا به اسکیزوفرنی هستند. یک مطالعه در سال 2005 انجام شد که نشان میدهد این دو مقوله ارتباط علّی دارند.
مطالعات مرکز دانشگاه هایدلبرگ در خصوص واکنش مغز به استرس
به نظر میرسد عوامل استرسزای شهری تأثیر بیولوژیک هم دارند. مؤسسه مرکزی سلامت روان دانشگاه هایدلبرگ در سال 2011 مطالعهای انجام داد که نشان میدهد زندگی شهری با واکنشهای استرسزای بیشتری در ناحیه آمیگدال و قشر کمربندی مغز همراه است؛ نقاطی که با تنظیم هیجان، افسردگی و اضطراب مرتبط هستند. به گفته تیم تحقیقاتی این مؤسسه، این امر میتواند بر رشد مغز و شانس ابتلا به بیماریهای روانی اثر بگذارد.
این مطالعات بخشی از حوزه روانشناسی محیط هستند که به دنبال درک نحوه تعامل افراد با محیط پیرامون است و اینکه آن محیطها چطور میتوانند بر زندگی اجتماعی، روابط و حتی سلامت روان انسان اثر بگذارند. این موضوع بسیار بحثبرانگیز است. برای مثال، گفته میشود که فضای کار باز باعث ترویج همکاری شده و از یکنواختی جلوگیری میکند، اما مطالعات دیگر نشان میدهند که فضای کار باز برای بهرهوری و سلامت کارکنان مضر است.
همخانه بودن بعنوان راهی برای ترویج روحیه اجتماعی معرفی میشود. بسیاری از افرادی که در این شرایط زندگی میکنند-ساختمانی با اتاق خوابهای مجزا و آشپزخانههای مشترک-شادتر هستند و ارتباط بیشتری با همسایههای خود دارند. اما مطالعات دیگر نشان میدهند که مستأجران در این شرایط احساس فردگرایی و حریم خصوصی خود را از دست میدهند.
دسترسی به طبیعت یا فضای سبز و محیط آرام
لیلا مککی مدیر مرکز طراحی شهری و سلامت روان معتقد است که این مسئله خیلی پیچیده است و به عوامل مختلفی بستگی دارد. اتاق فکرهای گوناگونی برای ارزیابی دقیق طراحی شهرها و تأثیر آن بر سلامت روان ایجاد شده است. مککی مؤلفههای مختلفی را مطرح کرده که معتقد است تأثیر مثبتی دارند: دسترسی به طبیعت یا فضای سبز، طراحی فضاهای عمومی که امکان فعالیت بدنی و تعاملات اجتماعی را فراهم میکند و باعث میشود در محیطی کار و زندگی کنید که به شما احساس امنیت میدهد.
اما درباره ساختمانهای خاص چه میتوان گفت؟ سازههایی مانند املاک باربیکن در لندن، با زیباییشناسی اضطرابآوری که دارند، برای سلامت روان خوب نیستند. با وجود اینکه برخی آن را «زشتترین ساختمان لندن» میدانند، باربیکن از تمام ویژگیهای مثبت مککی برخوردار است. این ملک پر از فضای سبز، دریاچه و بالکن است به عابران پیاده نسبت به ماشینها اولویت میدهد و میدانهای کوچکی دارد که ساکنان میتوانند در آن به معاشرت، کار و استراحت بپردازند.
این ملک روشنایی خوبی دارد و از خطوط دید خوبی برخوردار است، به طوری که ساکنان احساس امنیت میکنند. این مسئله نقش بسزایی در سلامت روانی آنها دارد. اما این ویژگیها دوپهلو هستند. با اینکه فضای پرنور با افزایش حس امنیت به کاهش استرس کمک میکند، گفته میشود که تاریکی یک ویژگی لوکس است که ساکنان باربیکن از آن محروم هستند. اگر در ملکی زندگی میکنید که در آن نور زیادی به پنجره میتابد، ممکن است بدخواب شوید یا احساس کنید در معرض دید هستید. از طرفی میتوان از تاریکی به شکل صحیح برای ایجاد حس ارزشمندی، ایمنی و زیبایی استفاده کرد.
اما اگر یک ساختمان به اصطلاح زشت همچنان برای سلامت روان مفید باشد، پس مقوله زیبایی و زیباییشناسی چه میشود؟ علیرغم اینکه زیبایی یک مفهوم ذهنی است، تحقیقات اخیر نشان داده که «مناظر دیدنی باعث بهبود سلامت میشوند»، اما این تأثیر به طبیعت برمیگردد. در واقع، محیطهای دورافتاده و خانههای متروکه میتوانند باعث بیماریهای روانی شوند و در ما حس ناامنی ایجاد کنند، زیرا خانههای فرسوده به اضطراب و بدخلقی منجر میشوند.
خانههای بلندمرتبه به دلیل منظره، اتاقهای بزرگتر، حس «حریم خصوصی» و استفاده کارامد از مصالح مورد تحسین قرار میگیرند، اما گفته میشود که این طراحیها باعث ایجاد آسیبهای اجتماعی و روانی میشوند: افزایش جرم، خودکشی و سوءرفتار. وقتی صحبت از اثرات منفی محیط زندگی به میان میآید، ساکنان طبقات بالایی در معرض بیشترین خطر هستند، زیرا حس انزوا پیدا میکنند. جی جی بالارد چنین ساختمانهایی را تقبیح میکند و معتقد است که «رفتوآمد سریع ساکنان، عدم تعامل با همسایهها و خودکفایی کامل» در بلندمرتبهها منجر به ظهور «روانپریشی» میشود.
چشمانداز غمانگیز بالارد از زندگی در بلندمرتبهها شاید قانعکننده به نظر برسد-به ویژه با توجه به شهرت ضد اجتماعی این ساختمانها-اما تحقیقات جدید نشان میدهند که این املاک آنقدرها هم که تصور میکنیم مشکلدار نیستند. آسیبهای اجتماعی رایج در چنین محیطهایی ممکن است بیش از هر چیز به نگهداری ضعیف آنها برگردد. گزارشها حاکی از آنند که امکانات «خطرناک» مانند چراغها و پنجرههای شکسته، زبالهها، گرافیت و دوربینهای مداربسته ناکارآمد بیش از محیط فیزیکی به جرم و جنایت-و ترس از جرم که باعث اضطراب میشود-دامن میزنند. بنابراین، نرخ بیماریهای روانی بر حسب مشکلات محیط فیزیکی افزایش مییابد.
ملک هیگیت در ساوتوارک همواره محل جرم و جنایت بوده، هرچند که میزان جرم در آن محل کمتر از حد متوسط است. مدیر شورای احیای ساوتوارک در سال 1999 مدعی شد که «مسکن اجتماعی باعث اجتماع افراد کمدرآمد میشود که معمولا عملکرد ضعیفی در مدرسه دارند و افراد طبقه متوسط از آنها دوری میکنند». به این ترتیب، آیا احساس تبعید و انزوا در بین ساکنان این اماکن جای تعجب دارد؟
تاثیر وجود مراکز خرید در کنار سایر ساختمانها
مراکز خرید، جبر فیزیکی روانشناسی محیط را نفی میکنند. این مراکز اغلب بعنوان غولهای عظیم و ناسالمی در نظر گرفته میشوند که برای مبهوت کردن ما جهت خرج کردن پولی که در جیب نداریم، طراحی شدهاند. مراکز خرید میتوانند برای رفاه فردی و اجتماعی ما مفید باشند. یک تیم تحقیقاتی استدلال میکند که مراکز خرید قادر به «احیای ذهن» بوده و حتی میتوانند با طبیعت رقابت کنند. صرفنظر از اینکه ساختمانها چگونه طراحی یا تفسیر میشوند، این امر نشان میدهد که عوامل سلامتبخش-سبزی محیط، تمرکز بر ایمنی، تعمیر و نگهداری خوب، احساس باز بودن فضا-میتوانند به طور قابل توجهی استرس را کاهش دهند.
اما همیشه اینطور نیست؛ فضاهای عمومی غیر دولتی مانند مراکز خرید اغلب امکان فعالیت را محدود کرده و از طراحی برای کنترل رفتار مردم استفاده میکنند. این فضاها ممکن است عمومی به نظر برسند، اما مالکیت آنها خصوصی است و این یعنی حقوق و رفتارهای ما در این اماکن محدود و کنترلشده هستند. این امر به نوبه خود میتواند اضطراب ایجاد کند.
ساختمانهایی که ادعا میکنند یک شهر درون خود دارند، چطور؟ توسعه «شهر آسمانی» در چین-که قرار بود فضای سبز طبیعی را با خانهها، هتلها، دفاتر کار، مغازهها، مدارس و بیمارستانها در قالب یک ساختمان ترکیب کند-تلاشی برای ایجاد یک محیط زندگی بود که رفاه مستأجران را بهبود میبخشد و امکان استفاده کارآمد از فضا و پایداری آن را افزایش میدهد. برج شانگهای گنسلر که قرار است به زودی افتتاح شود، دارای رستوران، مغازه، خانه، ادارات و حتی پارک است که در قالب یک پوسته شیشهای مارپیچ طراحی شده است. بازدید از پارک زیرزمینی که دو طبقه پایینتر از آپارتمان شماست، راحت به نظر میرسد. اما آیا این پارک میتواند جایگزین قدم زدن در یک فضای سبز طبیعی شود؟ رفتن به مدرسه در همان ساختمانی که در آن زندگی میکنید میتواند باعث صرفهجویی در وقت شود، اما تجربهای محدود، بسته و یکنواخت به شما میدهد.
از نظر فضاهای کاری، مککی دفتر مرکزی جدید کوکاکولا در توکیو را که توسط شرکت معماری ژاپنی JMA طراحی شده، نمونهای بینظیر از طراحی میداند که معماری را با ویژگیهای محیطی مثبت تلفیق کرده است. این ساختمان به پارکینگ دوچرخه مجهز است تا کارمندان به جای رانندگی تا محل کار دوچرخهسواری کنند. همچنین فضای ساختمان مملوء از نور طبیعی است و فضاهای کاری مشترک جایگزین فضاهای اداری سنتی شدهاند که در قدیم مکعبیشکل بودند.
جدا از بحثهای جاری، محیط فیزیکی اثرات بسیار زیادی دارد. عوامل بیولوژیک و اجتماعی پیشرانههای اصلی بیماریهای روانی بالینی و غیر بالینی هستند.
مککی توضیح میدهد: «ژنتیک، تجربیات اولیه، روابط خانوادگی و محیطهای اجتماعی را نمیتوان در خلال طراحی شهری گنجاند. اما طراحی شهری میتواند و باید به این مسائل توجه کند. درست مانند طراحیهای ویژهای که برای معلولان انجام میگیرد و دلایل خاص خود را دارد.»
ساختمانها و فضاهای عمومی به طور فزاینده با تمرکز بر رفاه ذهنی ساکنان طراحی میشوند. تعداد کمی از مجموعهها و مراکز با هدف بررسی ارتباط فضاهای شهری با سلامت روان ساخته شدهاند و معماران و سیاستگذاران هم به تأثیر پروژههایشان بر سلامت و شادی شهرنشینان توجه بیشتری دارند.
با پررنگتر شدن نقش رسانهها که سلامت روان را بعنوان یک چشمانداز فرهنگی ارائه میدهند، سیاستگذاران مجبورند که این مقوله را هنگام طراحی فضاهای عمومی در نظر بگیرند. اما کارشناسان معتقدند که این مسئله در دستورالعملهای مربوط به محیطهای شهری سالم لحاظ نمیشود. آلن پن رئیس دانشکده محیط ساختهشدهی بارتلت در کالج دانشگاهی لندن معتقد است که سیاستگذاران و معماران به اندازه کافی به سلامت روان توجه نمیکنند، زیرا «درک این مسائل هنوز دغدغه جامعه معماری نیست».
بهبود سلامت روان بعنوان یک معیار ارزشمحور در طراحی ساختمانها و فضاهای عمومی
مککی خوشبین است و باور دارد که بهبود سلامت روان به یک امر بدیهی تبدیل میشود و بعنوان یک معیار ارزشمحور در طراحی ساختمانها و فضاهای عمومی در نظر گرفته خواهد شد.
او میگوید: «طراحی فضا برای ارتقای سلامت روان-و حمایت از افراد مبتلا به اختلالات سلامت روان-یک بخش جداییناپذیر از پروژه شهر پایدار است.»
«سلامت روانی میتواند لذت ما را از زندگی، مهارتهای مقابلهای و روابط شخصی، پیشرفت تحصیلی، اشتغال، مسکن و موفقیت اقتصادی بهبود بخشد، به کاهش مشکلات مربوط به سلامت جسمانی کمک کند، نرخ تقاضای مراقبتهای بهداشتی و اجتماعی را کاهش دهد، سرمایه اجتماعی ایجاد کند، نرخ خودکشی را کاهش دهد و به مردم کمک کند تا به شکلی مثبت، سازنده، اقتصادی و شاد در کنار هم زندگی کنند. این روند به نفع همه خواهد بود.»
دیدگاه تان را بنویسید