دوربرگردان غرب برای نفت ايران
مهدی خاکی فیروز
تهران امروز: چندي پيش برژينسکي يکي از مهمترين عوامل تاثيرگذار بر مسائل خاورميانه، در گفت و گو با يکي از رسانههاي آمريكايي، دوران تحريمها را تمام شده خواند و گفت: وقتي خود شرکتهاي آمريكايي که در راس آنها برخي از کهنهسياستمداران واشنگتن ديده ميشوند به راحتي ما را دور ميزنند چه انتظاري ميتوان از شرکتهاي اروپايي و آسيايي داشت. ديك چني، برژينسکي و هنري کيسينجر سه تئوريسين اصلي واشنگتن در ايجاد «جنگ اعصاب» و «زايمان سايههاي تاريکي» عليه ايران،بارها در شيپور خود دميدهاند که دوران تحريم، تنها يک نتيجه را براي اهالي کاخ سفيد به همراه دارد: «تکيه بيشتر ايران بر تواناييهاي خود و از دست دادن امنيت انرژي آمريکا و کشورهاي صنعتي» در اين گزارش سعي شده است تا پيامدهاي تحريم نفتي ايران بر دکترين انرژي ايالات متحده منعکس شود.آمريكايي که با دو معضل و چالش بزرگ همراه است ؛ امنيت انرژي و حفظ ذخاير نفتي در زير زمين. تصميمهاي شتاب زده و به دور از منطق غرب براي تحميل فشارهاي خود به ايران، در حالي به مثابه شنهاي صحرا دائما در حال جابه جا شدن است که چندي پيش برژينسکي يکي از مهمترين عوامل تاثيرگذار بر مسائل خاورميانه، در گفت و گو با يکي از رسانههاي آمريكايي، دوران تحريمها را تمام شده خواند و گفت: وقتي خود شرکتهاي آمريكايي که در راس آنها برخي از کهنه سياستمداران واشنگتن ديده ميشوند به راحتي ما را دور ميزنند چه انتظاري ميتوان از شرکتهاي اروپايي و آسيايي داشت. فقط کافي است به تاريخچه اين موضوع نگاهي داشته باشيم تا به وضوح دريابيم که بسيارند شرکتها و حتي افرادي که تحريمها را در ويترين خود قرار داده و تنها در ورطه حضور در صنايع پرسود نفت و گاز، به آينده خود در صحنه رقابت بينالمللي چشم دوخته اند.شرکتهايي که به هيچ عنوان علاقه ندارند عطاي کسب سود در مناطق خاورميانه و خليج فارس را به لقايش ببخشند. ذخاير در شرکتهاي توليد کننده نفتي به خصوص کشورهاي عضو اوپک، ارزاني هزينه توليد در اين کشورها، سابقه حضور شرکتهاي بينالمللي نفتي در کشورهاي داراي ذخاير، تضمين بازگشت مناسب سرمايهها در صنايع نفت و گاز، سودآوري حاصل از حضور تجهيزات و خدمات فني، کاهش بيکاري و ايجاد ارزش افزوده در کشورهاي صادرکننده تجهيزات و خدمات، از جمله جاذبههاي سرمايهگذاري در صنايع نفت و گاز در مقطع کنوني است. شايد بيدليل نيست که ديك چني يکي از مخالفان تحريمهاي نفتي عليه ايران است. مرد شماره يک نفت آمريکا که دستي بلند برمنابع هيدروکربور جهان دارد و ساختمان بزرگ هاليبرتون (بزرگترين شرکت خدمات مهندسي نفت دنيا) را با سياستهاي زيرکانه خود به سودآوري ميلياردي در سال رسانده است. طرح حمله به عراق به بهانه پاکسازي اين کشور از سلاحهاي کشتار جمعي تنها بخشي از توجيهي بود که از سوي ريچارد ديک چني به جورج بوش القا شد تا رسانههاي دنيا به مهم ترين دليل صدور فرمان جنگ از واشنگتن نپردازند. مرد همه کاره نفت آمريكا که پادشاهي بزرگ در هالي برتون به پا کرده است به درستي پي برد که منابع نفتي برخي از کشورهاي خاورميانه هرچه که نداشته باشد داراي دولتهاي ضعيفي است که يک شبه جاي خود را به ژنرالهاي آمريكايي ميدهند بهويژه آنکه ديکتاتوري بزرگ به نام صدام خطري بزرگ به شمار ميرفت که اعراب منطقه به شدت از آن واهمه داشتند. پس از ناکاميهاي بزرگ ديک چني در بهدست آوردن منابع نفتي مکزيک، ونزوئلا، کانادا، حوزه خزرو عربستان و کويت بهترين نشانه، عراق بود که حمله نظامي چاره سازش شد و بعثيها هم به راحتي کشور توسعه نيافته شان را به يانکيها سپردند. چني همواره به نفت عراق علاقه داشت. اين علاقه را ميتوان در قرارداد ضد اخلاقي غذا در برابر نفت يکي از شرکتهاي وابسته به هالي برتون يافت. چني سالها رئيس هيات مديره شرکت هالي برتون بوده و در ظاهرکنار رفته است اما در واقع پس پرده نشين شده و سکان نفت آمريکا را در دست دارد. وي تئوريسين دکترين امنيت انرژي ايالات متحده است و تمامي راههاي نفتي کاخ سفيد به او ختم ميشود. وقتي جورج دبليو بوش وارد کاخ سفيد شد، در اولين مأموريت، وي را مأمور تدوين سياست انرژي آمريکا کرد.گزارش ديک چني چنين نتيجه ميگيرد: «کشورهاي صنعتي دنيا و از جمله آمريکا در سال ۲۰۲۰ وابستگي ۶۷ درصدي به نفت خاورميانه خواهند داشت و از اينرو امنيت انرژي بايد در اولويت نخست تجارت و سياست خارجي آمريکا قرار گيرد.» واقعيت اين است که تمام مطالعات و پيش بينيها درزمينه وضعيت انرژي درآينده نشان ميدهند که از سال ۲۰2۰ تقاضا براي نفت اوپک و خاورميانه روبه فزوني خواهد گذاشت و با روبه اتمام گذاشتن منابع نفتي درياي شمال، آمريکاي شمالي و حتي روسيه، باقي مانده منابع نفتي خاورميانه در سال ۲۰۲۰ حدود ۸۰ درصد و در سال ۲۰۳۰ حدود ۹۵ درصد ذخاير نفت جهان را تشکيل خواهند داد.از اينجا اهميت اوپک، منطقه خاورميانه و خليج فارس بهويژه پنج کشور عربستان، ايران، عراق، امارات وکويت در تأمين انرژي جهان در دهههاي آينده روشن ميشود.ضمن اين که بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژي آمريکا در سال 2020، ميزان ذخاير اثبات شده و قابل استحصال نفت ايران 137 ميليارد و 600 ميليون بشکه اعلام شده است که پس از ذخاير 259 ميليارد بشکهاي عربستان در جايگاه دوم اوپک قرار دارد.از همين روست که چني يکي از مخالفان سرسخت تحريمهاي نفتي عليه ايران است تا جايي که وي همواره در سخنرانيهاي خود در مجامع خصوصي که توسط روزنامهنگاران آمريکايي رسانهاي شده است موضع هميشگي داشته است: «مخالف تحريم نفتي عليه ايرانم.»او در مقام عضو ارشد شرکت نفتي هالي برتون، حامي و بنيانگذار موسسهاي به نام «يو.اي.آي اينگيج» بود؛موسسهاي که مشتمل بر 50 شرکت وابسته و 600 عضو است. وظيفه اين کارگروه در آن روزها «کار بيشتر» با کشورهايي بود که کنگره آمريکا بنا به دلايل مختلفي آنها را با تحريمهايي شديد در بخش نفت و گاز مواجه کرده بود. اين يک باور هميشگي براي چني و اطرافيانش بود و البته که تحريمهاي ايالات متحده آمريکا عليه کشورهايي مانند ايران و ليبي تنها باعث ميشود ميدان به رقباي اروپايي و آسيايي شرکتهاي نفتي واگذار شود، رقبايي که هيچ باکي از کار با دولتهاي مخالف سياستهاي واشنگتن ندارند. اين موضعگيري در مقابل سياست آن روزهاي کاخ سفيد در اين باره موجب شد که طرفداران اسرائيل در آمريکا شديدا او را سرزنش کنند در حالي که وي در همه زمينههاي ديگر قويا طرفدار رژيم صهيونيستي است.بسياري بر اين باورند که دور زننده اصلي تحريمها عليه ايران «صاحب ميزي تاثيرگذار» در کاخ سفيد بود.ميزي که سندش تمام عيار به نام ريچارد ديگ چني زده شده بود.فعاليتهاي مخفيانه وي با شرکت ملي نفت ايران براي تامين متههاي حفاري که انحصار آن در دستان هالي برتون است از يک سو تا صادرات خدمات مهندسي به عراقي که به شدت مورد غضب آمريکا قرار گرفته بود از ديگر سو، سندي است بر اين ادعا. دلارهاي نفتي به هالي برتون ميرسد گرچه چني در خلال مبارزات انتخاباتي سال 2000 هرگونه معامله با ايران و عراق را انکار کرد اما ملقب به خاري در چشم جورج بوش پسر شد که زمينه روشن شدن توپخانه انتقاد رقيب دموکرات رئيسجمهور سابق آمريکا را فراهم کرد. وي براي گريز از اقدامات مخفيانه خود در همان سالها در گفتوگو با شبکه تلويزيوني اي.بي.سي گفت:«ما از سال 1990 که سازمان ملل متحد عليه عراق تحريم برقرار کرد هيچ کار و معاملهاي با عراق نداشته ايم و سياست ثابت من اين است که در آينده هم هيچ کاري نخواهيم کرد.» اين در حالي بود که هالي برتون حضور خود در صنايع نفت ايران و عراق را از طريق دو شعبه اروپايي و دو شرکت همکار خود انجام داده است (اعتياد به نفت - يان راتلج- انتشارات اطلاعات)بر اساس اطلاعاتي که بعدها فاش شد هالي برتون با توسل به اين ميانبر، نزديک به 30 ميليون دلار تجهيزات به ايران و عراق صادر کرد تا جايي که عراق را قادر ساخته بود در طول 3سال توليد نفت خود را از 2/ 1 ميليون بشکه به 6/ 2 ميليون بشکه افزايش دهد.چني اين امکان را پيدا کرده بود تا با استفاده از برنامه پر سوء استفاده و کثيف «نفت در برابر غذا» واردات خود را از عراق به 795 هزار بشکه در روز افزايش دهد و بدين ترتيب عراق ششمين منبع انرژي براي ينگه دنيا شد که واردات از آن بيش از نفت بريتانيا در درياي شمال بود. شايد در نگاه نخست به نظر برسد که اين اقدامات چني به دور از چشم سياستمداران کاخ سفيد به منظور کسب سود از فعاليتهاي اقتصادي است که تا حدودي نيز طبيعي است اما با نگاهي شفاف تر و عميق تر به اين مقوله بايد دکترين انرژي واشنگتن را هدف قرار داد.بر اساس راهبرد اساسي که توسط جورج بوش، ديک چني و کاندوليزا رايس طراحي و تدوين شد کشور آمريکا که بهطور سرسام آوري در حال خارج شدن از حالت موتوريزه شدن طبيعي بود نبايد منابع تامين انرژي خود را محدود به چندين کشور کند و در کنار «نفت کوتاه مدت»، تامين «نفت بلند مدت» را نيز از کشورهاي گوناگون با کمترين هزينه در دستور کار قرار دهد.به اقدامات آمريکا در اشغال عراق، تلاش براي سرنگوني چاوز در ونزوئلا و... دقت کنيد تا به تار و پود اين سياست پي ببريد. ينگه دنيا با تمام توان خود به کمک يقه سفيدهاي شرکت نفت ونزوئلا(اشراف نفتي) رفت و با پشتيباني خود از آنها کودتايي را ترتيب دادند تا چتر باز منفور آمريکاييها، از اريکه قدرت پايين کشيده شود و شروعي ديگر را براي خود به منظورتامين نفت کوتاه مدت و حضور در اين کشور ثبت کنند.تلاشها موفقيتآميز بود اما چتربازان وفادار به چاوز اجازه ندادند اين کودتا به 24 ساعت برسد و بلافاصله با محبوس کردن فرمانده کودتا که مديرعامل سابق شرکت نفت ونزوئلا بود، بارديگر کليد مهمترين ساختمان کاراکاس را به چاوز هديه دادند. عربستان و لباس دوست فارغ از اين که آمريکا فشارهاي خود را به ايران و متحدانش از جمله ونزوئلا تشديد ميکند گروهي بر اين باورند که قطع همکاريهاي نفتي آمريکا با کشورهايي همچون ايران چندان براي آنها ضررده نخواهد بود چرا که عربستان سعودي به سرعت نفت مورد نياز آنها را تامين ميکند در حالي که در سند راهبردي انرژي اين کشور به سياستهاي عربستان خرده گرفته و در نهايت به اين نتيجه رهنمون شده که متنوع سازي منابع نفتي را بايد به اطمينان همه جانبه به کشوري که در انتظار فرو پاشي آمريکاست ترجيح داد.به اتفاقات سال 1973 نگاه کنيد کاهش توليد نفت آمريکا که با انقلاب اوپک همراه شد ضربه مهلکي را به اقتصاد آمريکا وارد کرد و آنها را بهطور وحشتناکي تشنه نفت خام کرد.بي جهت نيست که هنري کيسينجر در اظهار نظري در باب آن روزها گفته است که: «تا حالا از نظر سياسي به اين اندازه در جهان و در مقابل شوروي خفيف نشده بوديم.» به همين دليل است که سرزمين مکشوفه کلمب به هيچ عنوان قصد ندارد تمام تخم مرغهاي خود را درون يک سبد در خليج فارس قرار دهد.حتي اسناد سيا از ملاقات سري روزولت رئيسجمهور سابق آمريکا و ملک عبدالعزيز پادشاه عربستان اين موضوع را تاييد ميکند.اين ملاقات خيلي سري که در در سال 1945 روي عرشه يک ناوجنگي در کانال سوئز صورت گرفت تفاهم نامهها و البته تفاسير گوناگوني را در بر داشت.در کمتر از 70 سال پيش آمريکاييها قول تامين سلاح را به سعوديها دادند تا براي مقابله با آشوبگران و مخالفان حکومت شان، آل سعود را تنها نگذارند و در ازاي اين کمکها امتيازهاي بزرگ نفتي به شرکتهاي آمريکايي اعطا شود. گرچه بنا به اسناد سيا، بسياري از حاضران انگليسي زبان روي اين عرشه، کلاه خود را به دور از چشم عربها به هوا پرتاب کردند اما گروهي که از تحليلهاي مدقانهاي برخوردار بودند اين راهکار را راه حلي کوتاه مدت خواندند و آينده روشني را براي همکاري با عربستان ترسيم نکردند.اين تحليل آنها در آن روزها به معرض فراموشي سپرده شد اما در دههاي که اوپک «انقلاب» خود را آغاز کرد اين ابهام تولدي ديگر يافت.اين يک سطح از استراتژي آمريکاييها براي تحقق دکترين انرژي خود است چرا که در آن سوي ماجرا قيمت نفت نيز براي واشنگتن از اهميت بالايي برخوردار است. در اين بخش از گزارش به اين نتيجه ميرسيم که سياستهاي جاري دولت آمريکا حضور در صنايع نفت و گاز همه کشورها از جمله ايران به منظور متنوع سازي سبد سوختي خود است که بنا به خواستههاي سياسي شکل ديگري به خود ميگيرد. همان طور که اشاره شد تحريمها توسط مسئولان ارشد کاخ سفيد دور زده ميشود تا اين هدف به ورطه فراموشي سپرده نشود. ضمن اين که از سودهاي کلان حضور شرکتهاي آمريکايي که بيشتر سهامدارانشان سياستمداران هستند نبايد به سادگي عبور کرد هرچند که اولويتي درجه دو به شمار رود. تحريم، افزايش قيمت و... برژينسکي ميگويد: «سرمايهگذاري نکردن در صنايع نفت ايران گرچه ممکن است مشکلاتي را براي دولت ايران به وجود آورد اما در مجموع بزرگترين ضرر از آن دولت ماست.» ( نيويورک تايمز-مارس 2003) اما چرا اين که مرد تاثيرگذار اما پرده نشين واشنگتن عقيدهاي اينچنيني دارد پرسشي است که پاسخ آن را بايد دراستراتژي ديگر آمريکا جستوجو کرد.خليج فارس يکي از ژئو پليتيک ترين مناطق جهان به شمار ميرود؛ منطقهاي که بيش از 40 درصد نفت جهان را تامين ميکند و کشورهايي را در خود ميبيند که ذرهاي عدم امنيت در آنها، در گام نخست موجب بروز خروج شرکتهاي اروپايي و آمريکايي از اين منطقه شده و در وهله دوم شوکي را به قيمت نفت ميدهد که تا چندين سال ضربه بزرگي را به اقتصاد جهان به ويژه آمريکا ميزند. براساس گزارش رسمي سازمان اطلاعات انرژي آمريکا حادثهاي کوچک به شدت بهاي نفت را افزايش ميدهد به نحوي که سازمان اطلاعات انرژي آمريکا چندي پيش در گزارشي برقراري امنيت کامل در خليج فارس را محوري ترين شاخص در افزايش بهاي نفت دانسته بود. در اين گزارش اشاره شده بود که لغزش يک درصدي عرضه نفت خام توسط توليد کنندگان اين منطقه، افزايش بيست درصدي بهاي طلاي سياه را به بار خواهد آورد. اين افزايش هم حداقل تا 6 ماه بر قيمتها باقي خواهد ماند تا شرايط به حالت اوليه بازگردد.به نظر ميرسد EIA مبناي اين گزارش خود را پژوهشي که سازمان حسابرسي دولتي ايالات متحده انجام داده و بهطور جزئي با بررسي شوک قيمتي سال 1973، تاثير اين افزايش قيمت را بر اقتصاد جهاني بررسي کرده قرار داده است. بر اساس اين پژوهش، به شدت به سياستمداران آمريکا هشدار داده ميشود براي جلوگيري از بحران اقتصادي، ناز خليج فارس را بکشند و امنيت را در اين منطقه دستخوش اقدامات خود نکنند. اقتصاد دانان انرژي اين کشور سال 1973 را در تاريخ آمريکا به سال «شوک» تعبير کردهاند که موجب شد در آن روزها خسارتي به ميزان 209 ميليارد دلار به اقتصاد يانکيها وارد شود. شايد اين طور به نظر برسد که خسارت ياد شده براي کشوري که اقتصاد نخست دنيا را از آن خود کرده طبيعي است اما زماني که به راهبرد اصلي آمريکا در امنيت انرژي نگاه ميکنيم، متوجه ميشويم که نفت گران بر خلاف اهداف اين راهبرد است.آمريکا به هيچ عنوان نه به نفت ارزان علاقه دارد ونه نفت گران را ميپسندد لذا براي دوري از پيامدهاي رکود و رونق بهاي بشکههاي نفت، قصد دارد حساب شده عمل کرده و اقدامات خود را در ترازوي طلاي سياه بسنجد هرچند که در واقع اين تلاشها در بيشتر مواقع با شکست مواجه شده است.جلسات بيشمار جورج بوش با پادشاه عربستان، رئيسجمهور روسيه و برخي از کشورهاي صادر کننده نفت به منظور منطقي نگه داشتن قيمت طلاي سياه در روزهايي که بهاي نفت در کمتر از چند روز ميان آسمان و زمين جابهجا ميشد از ياد رفتني نيست. آمريکاييها خود به واقع درک کردهاند هر اندازه که نفت گران برايشان سم است نفت ارزان نيز سمي ديگر براي آنهاست.بيش از نيمي از نفت مصرفي در آمريکا (حدود 6 ميليون بشکه که روند نزولي در دهه گذشته داشته است) توسط توليدکنندگان داخلي اين کشور راهي صنايع ميشود که ساز و کار عرضه نفت توسط آنان نيز با تفاوتهاي زيادي نسبت به کشورهاي توليدکننده نفت همراه است به نحوي که در صورت پايين بودن بهاي نفت در بازارهاي جهاني، توليدکنندگان داخلي نيز دست از توليد برمي دارند چرا که هزينه توليد يک بشکه نفت در اين کشور بالا بوده و براي قيمتهاي پايين صرفه اقتصادي ندارد. از ديگرسو قيمتهاي بالاي نفت نيز توليدکنندگان نفت آمريکا را براي کسب سود بيشتر، تشويق به حداکثر توليد از چاههاي خود ميکند که با سياست اين کشور مبني بر ذخيره نفت در زير زمين منافات جدي دارد. ذخيره نفت در زير زمين و عدم توليد از چاههاي اين کشور يکي از مباحثي بوده که همواره چالشي جدي ميان دولت ايالات متحده و توليدکنندگان ايالتي بوده و است. اين گروه از توليدکنندگان که به «مستقلها» معروف هستند خواهان سهمي مشخص از سبد مصرفي نفت کشور ستارهها و نوارها هستند و بر اين باورند که در صورت افزايش قيمتها خريد نفت از آنها بايد نسبت به واردات ارجحيت داشته باشد که با سياست اصلي کاخ سفيد در تضاد است.ريشه اين «چالش بالقوه» کاخ سفيد، به تحريمها برمي گردد؛ چالشي که تحريمها را لعنت ميکند و هالهاي از ابهام و اختلاف را براي سياستمداران و اقتصاد دانان غرب به نظاره نشسته است.بدون ترديد با افزايش بهاي نفت،راهبرد آمريکا براي ذخيره نفت به تباهي خواهد انجاميد و هشداري که دهها سال پيش در اين باره داده شده بود به واقعيت الصاق خواهد شد؛شکست در راهبرد امنيت انرژي آمريکا. هرچند که آفتاب شکست تحريمها بر نگاههاي غرب سايه انداخته است اما تکرويهاي سياسي که منجر به شروعي ديگر از تحريمها شده است تحقق نيافتن راهبرد انرژي آمريکا براي حفظ ذخاير را براي اهالي خيابان 1600 پنسيلوانيا به ارمغان خواهد آورد، آن هم با فرضيه خود. اين درحالي است که نبايد از توان ايران در خودکفايي و خود اتکايي در اجراي پروژههاي نفتي و گازي به سادگي عبور کرد.
دیدگاه تان را بنویسید