سرویس اقتصادی «فردا»: نگاه اسلام به کسب درآمد و تأمین معاش، یک نگاه مؤکد و با اهمیت است. اینطور نیست که دین شرایط اقتصادی دشوار و تنگناهای مالی و معیشتی آزاردهنده را برای عموم جامعه بپسندد و تاکیدات آن فقط بر مسائل اخلاقی و الهی باشد؛ بلکه نگاه اسلام در جهت تبیین یک رابطه دو سویه است و در عمل یک تعادل منطقی بین دنیا و آخرت ایجاد میکند. امام رضا (علیه السلام) در تبیین همین رابطه اینگونه میفرمایند: «لَيسَ مِنّا مَن تَرَكَ دُنياه لِدينه و دينهِ لِدُنياه» [1]: از ما نیست کسی که دنیا را به خاطر دین یا دین را به خاطر دنیا ترک کند و رها سازد؛ و یا در جای دیگری امیرالمؤمنین (علیه السلام) یکی از رفتارهای عاقلانه را در بحث تأمین معاش و امور اقتصادی میشمارند: «ليس لِلعاقل أن يَكون شاخِصا ًإلّا في ثلاث: مرمّة لمعاش، او خطوة في معاد، او لذة في غَير محرّم» [2]. با این توصیفها، در جامعهای که حکومت آن اسلامی و مردمنهاد است، جایگاه امور اقتصادی بیش از پیش روشن میشود. در حالی که شاید اینطور به ذهن متبادر شود که وانهادن امور اقتصادی آنقدرها هم مهم نیست و اهمیت بیشتر و بالاتر در فرهنگ و تمدن کشور است. این تفکر،
تفکر سازگار با اسلام و اندیشهای عاقلانه نیست. چراکه با سست شدن ارکان اقتصادی و رخ دادن رفتارهای بیهوده در آن، بنیانهای جاری اجتماع به سستی میگراید. رهبر انقلاب در خرداد ماه 1379 در دیدار با نمایندگان مجلس این مهم را یادآوری میکنند: «مسأله معيشت قطعاً در اولويّت اوّل است. معيشت كه نبود، دين هم نيست؛ اخلاق هم نيست؛ حفظ عصمت و عفت هم نيست؛ اميد هم نيست. كسى را كه به موقعيتى دست پيدا كرده، به خاطر اين كه براى رفع نابسامانى و فقر، تلاش و مجاهدت كند و شب و روزِ خودش را صرف نمايد، ملامت نخواهند كرد. اولويّتها را پيدا كنيد. مسائل اساسى جامعه اينهاست».
معیشت مسألهای است که میتواند در جنبههای مختلف زندگی انسان تأثیر بگذارد و به ويژه زمانی که به رکود یا فقر بیانجامد این تأثیر شدت منفی بیشتری گرفته و حتی به تخریب نیز مبدل میگردد. آسمان و ریسمان به هم بافتن و سخنان جذاب و حماسی گفتن و فقط شعار دادن و گذران وقت کردن، برای مردم نه آب میشود و نه نان! رونق اقتصادی جامعه باید در گرو برنامهریزی صحیح و وحدت قوا حاصل شود، نه آنکه هر گروه و جریانی بنا بر اقتضائات خود عمل کند. اما از سویی دیگر، مسأله مهمی که مطرح میشود این است که میزان اثرگذاری و ورود دولت و حکومت به اقتصاد جامعه چقدر و چه میزان است. پر واضح است که اسلام در این زمینه نیز از افراط و تفریط پرهیز میکند. الگوی اقتصاد اسلامی برای حضور دولت در مقوله معیشت و دخالت آن در حوزههای اقتصادی نه مطابق با نظریه سرمایهداری است که به حداقل دخالت ممکن دولت در اقتصاد میپردازد و نه رنگی از نظریه مارکسیستی دارد که بر برنامهریزی تمام و کمال متمرکز و با دخالت کامل دولت تاکید میکند؛ بلکه رویکرد اسلام انجام یک عملکرد منعطف است. در این حوزه نظرات مختلفی از بزرگان نظریه پردازی اسلامی نظیر امام راحل، شهید
صدر، شهید مطهری و ... وجود دارد اما به اختصار و در مجموع میتوان گفت میزان حضور حاکمیت در اقتصاد جامعه متناسب با شرایط تغییر میکند. بدین معنا که در شرایطی که جامعه روال مطلوب مالی را طی میکند و تهدید داخلی و خارجی وجود ندارد و حوادث غیرمترقبه نیز حادث نشدهاند، دخالت دولت در سطوح پایین خود جای دارد و در شرایطی که جامعه ملتهب است و یا تهدیدهای خارجی به وقوع پیوسته و به هرحال رخنهای به اقتصاد کشور وارد شده است، سطوح دخالت دولت افزون میگردد. حال باید نظاره کنیم که شرایط کنونی چگونه است. امروز بیش از هر زمانی تهدیدات خارجی و تحریمهای کلان اقتصاد کشور وجود دارد و اگر تمهیدات مناسب دولتمردان حاصل نشود، الگوی اسلامی فوق رعایت نشده و نعیشت مردم به خطر میافتد. رهبر انقلاب نیز در ادامه همان بیانات اینگونه میفرماید: «عزيزان من! شما بدانيد كه دشمن شما، دشمن اين انقلاب، دشمن اين نظام، بُرندهترين حربهاى كه در اختيار خواهد داشت، فقر و گرفتارى اقتصادى مردم است. روى اين مسأله بايد فكر كرد. گرفتاريهاى اقتصادى مردم، همين بيكارىاى است كه در كلمات شما تكرار مىشود و درست هم هست؛ همين كمبودها و همين مشكلات فراوان
است. البته فسادهاى گوناگون، سوءاستفادههاى گوناگون، تبعيضهاى گوناگون، مشكلات ادارى و مشكلات قضايى هم در كنارش هست. اولويّت اوّل براى شما اين است كه اميد مردم را حفظ كنيد. اولويّت اوّل اين است كه شكم مردم را سير كنيد. مىشود نشست و حرفهاى روشنفكرى زد: اگر فلانطور نشود، فلانطور نخواهد شد؛ اگر چنين نشود، چنان نخواهد شد؛ اما بايد ديد واقعيت چيست». تبیین رابطه امید و رونق اقتصادی در کلام رهبری، نقطه روشن دیگری در مواضع معیشتی اسلام است. اقتصاد پویا و شفاف میتواند علاوه بر تأمین معیشت جاری زندگانی مردم بر امید و نشاط آنان نیز بیفزاید. نشاطی که بدون شک به طراوت دینی میانجامد و خواهیم دید که چینش صحیح پازل اقتصادی کشور چه تأثیرات عمدهای در روحیه معنوی و الهی مردم خواهد گذاشت. نشاط دینی مردم از نقاط مختلفی سرچشمه میگیرد و علاوه بر تمام جنبههای معمول، جنبه اقتصادی و آرامش خاطر از ایمنی معیشت از جمله آنهاست. پس اگر حاکمیت نتواند رونق اقتصادی را افزون نماید و یا در جهت معکوس آن ریز کند، در اصل به روحیه دینی و آرامش معنوی مردمان خویش آسیب زده است؛ آسیبی که ترمیم آن چندان هم ساده نیست. حال باید سنجید و داوری
کرد که دولتهایی که تاکنون در جمهوری اسلامی سرکار بوده اند-بویژه دولت نهم و دهم- در اجرای احسن و مطلوب سیاستهای اقتصادی مبتنی با رویکرد اسلامی چقدر موفق بوده اند. آیا در دولت نهم و دهم معیشت مردم واقعا اولویت اول را داشته است و یا بیشترین تکیه و تاکید بر کرامتهای صرفا انسانی و هویت ملی بوده است؟ سخنان رئیسجمهور را در دیدارهای مختلف و شرایط گوناگون در ذهن مرور کنید؟ به نظر اولویت ارائه راهکارهایی برای تأمین معیشت ملت بوده است یا نکاتی در جهت اعتلای فرهنگی و انسانی؟ دولتی که هفت سال از عمر خویش را طی کرده است و با شعار عدالت و مهرورزی به میدان آمده بود، امروز و با این وضعیت مالی و اقتصادی ملت در چه مختصاتی قرار گرفته است؟ [1]: بحارالانوار، ج۷۸، ص۳۴۶ [2]: حکمت 390 نهجالبلاغه
دیدگاه تان را بنویسید