تمام آزمون و خطاها در برنامه‌های توسعه

کد خبر: 92504

هرم برنامه‌ریزی ایران -سازمان برنامه و بودجه کشور- طی 62 سال اخیر همواره دچار تغیییرات ساختاری بوده و ساختارهای اداری سازمان ، وزارت و معاونت دولت را تجربه كرده است. «فردا» در گزارشی مفصل به این تغییرات پرداخته است.

تمام آزمون و خطاها در برنامه‌های توسعه

استقرار نظام برنامه‌ریزی شاید پرفرازو نشیب ترین فرایندی باشد كه ایران در حوزه اقتصادی طی قرن جاری خورشیدی به خود دیده است و مانند همیشه سیاست مهم‌ترین عامل اثرگذار منفی و مثبت در این مسئله بوده است. به گزارش خبرنگار اقتصادی «فردا»، تغییر دولت‌ها طی 60 سال عمر برنامه‌ریزی در كشور (از سال 1328 كه برنامه اول عمرانی رسماً آغاز شد تا‌كنون) نخست وزیران و روسای جمهوری با‌توجه به میزان اهمیتی كه به برنامه‌ریزی در كشور داشته‌اند در این سمت از دیپلمه تا دكترای دانش آموخته آكسفورد را در رأس هرم برنامه‌ریزی استفاده برده‌اند. یكی دیگر از نكات مهم در مرور تاریخ برنامه‌ریزی مدرن در ایران آن است كه دست كم در سطح رئیسان نظام برنامه‌ریزی همواره از هم الگو گرفته‌اند و در واقع مشق‌های هم را تصحیح كرده‌اند. این مسئله باعث شده تا دولت هشتم در نهایت با جمع‌آوری ما حصل میراث گذشتگان از هر لحاظ بهتر از دوره‌های قبل باشد. در این دوره سازمان مدیریت به یك نهاد منسجم برنامه‌ریزی تبدیل شد كه ابتدا چشم‌انداز 1404 را ترسیم كرد و برنامه‌های پنج ساله را بر اساس سند چشم‌انداز تدوین كرد. در این دوره مفهوم واقعی فرابخشی بودن نهاد برنامه‌ریزی حس شد و بنیان پیشرفت كشور از برنامه‌ریزی‌های سالانه در قالب قوانین بودجه‌های سنواتی ریخته شد توجه همه جانبه به تولید و توزیع ثروت و توسعه متوازن منطقه‌ای اساس برنامه چهارم توسعه را تشكیل داد. شاید خوب بود تا دولت نهم و حالا دولت دهم با استفاده از تجربیات و تصحیح مشق دولت‌ها قبلی سازمان برنامه را بهبود بخشد اما در عمل مانند بسیاری از دولت‌ها بانی رجعتی مجدداً به گذشته شده كه آزموده‌ای را باید دوباره آزمود. در زیر از زوایای مختلف به فراز و فرودهای برنامه‌ریزی در ریران پرداخته شده است. پنج برنامه عمرانی قبل از انقلاب ایده‌های داشتن یك نظام برنامه‌ریزی مدرن را ابوالحسن ابتهاج در سال 1316 در دوران نخست‌وزیری محمود جم با تشکیل «شورای اقتصاد» بنیان گذاشت. تلاش‌های وی در نهایت در سال 1327 به بار نشست و اولین برنامه هفت ساله عمرانی كشور تدوین و به مجلس رفت و به قانون تبدیل شد. این برنامه بدون ابتهاج و با مدیر عاملی محمد‌تقی نصر از تیرماه سال بعد به اجرا درآمد. این برنامه در سال 1933 خاتمه یافته اعلام شد. برنامه دوم عمرانی را نیز ابتهاج بنیان نهاد. وی با این شرط كه سازمان از دولت مستقل باشد ریاست آن را پذیرفت و برنامه عمرانی جدید را به سبک برنامه اول (مجموعه طرح‌ها) درچهار فصل، 21 ماده و 10 تبصره برای اجرا در مدت 7 سال (اول مهر1334 تا 31 شهریور1341) تهیه و تقدیم هیأت دولت کرد. این برنامه پس از کسب تأیید هیأت دولت، در تاریخ 8 اسفند 1334 به تصویب مجلس شورای ملی رسید و به قانون تبدیل شد. در دو برنامه‌ای كه ابتهاج تدوین آن را بر عهده داشت رشد اقتصادی برای كشور در نظر گرفته نشده بود. تدوین برنامه سوم عمرانی كشور را محمد صفی ‌اصفیا بر عهده داشت. این برنامه در10 فصل و42 ماده برای اجرا در مدت 5/5 سال با این استدلال که 7 سال دوره طولانی‌است و برنامه باید با سال مالی هماهنگی داشته باشد برای اجرا طی اول مهر 1341تا 29 اسفند 1346 تهیه و به تقدیم دولت شد. این لایحه در 15 شهریور سال 1341 به تصویب هیأت دولت رسید و سپس به مجلس رفت اما اصفیا برنامه سوم را از اول مهرماه 1341 بدون آنکه به تصویب مجلسین برسد و به قانون تبدیل شود، به اجرا گذاشت. مجلس اما با تاخیر زیاد در 21 اردیبهشت 1346 (سال آخر برنامه) و با ایجاد چند تغییر از جمله حدود دو برابر کردن اعتبارات برنامه سوم را به تصویب رساند. رشد اقتصادی سالانه برنامه سوم 6 درصد هدف گذاری شده بود. برنامه چهارم عمرانی كشور را باز هم اصفیاء مدیریت كرد. کارشناسان سازمان برنامه، برنامه چهارم عمرانی را در17 فصل، 38 ماده و10 تبصره برای اجرا در مدت 5 سال از اول فروردین1347 تا 29 اسفند1351 تهیه کردند. برنامه چهارم در تاریخ 27 اسفند 1346 به تصویب مجلس شورای ملی رسید و در تاریخ 6 فروردین 1347 برای اجرا به دولت ابلاغ شد. رشد اقتصادی برنامه 4/9 درصد درسال پیش‌بینی شده‌ بود. در سال آخر دوره برنامه چهارم (1351)، برنامه پنجم عمرانی را خداداد فرمانفرمائیان بر مبنای ایده‌های خود آماده و تقدیم هیأت دولت كرد. اما انتقاد از برنامه پنجم مقدماتی توسط دولت باعث کناره‌گیری فرمانفرمائیان از مدیر عاملی سازمان برنامه شد. درنتیجه در 19 دی‌ماه 1351 عبدالمجید مجیدی برنامه را تقریباً شبیه برنامه چهارم عمرانی تكمیل و به دولت برد. این برنامه در تاریخ 5 اسفند 1351 قانون برنامه‌ و بودجه کشور به تصویب مجلسین رسید. رشد اقتصادی برنامه پنجم 2/11درصد تعیین شده ‌بود اما با افزایش قیمت جهانی نفت خام از سال 1972 (1351هـ .‌ش) و بال‌تبع افزایش درآمدهای ارزی ایران، سازمان برنامه زیر فشار هیأت دولت، بخشی افکار عمومی و فقر گسترده در مناطق مختلف ایران جهت هزینه‌کردن درآمدهای نفتی، با وجود مخالفت بعضی از کارشناسان ارشد آن، اقدام به تهیه و اجرای یک برنامه توسعه بلند پروازانه گرفت. به همین منظور، برنامه پنجم عمرانی در مرداد ماه سال 1353 مورد تجدید نظر قرارگرفت و با افزایش شدید اعتبارات برنامه (حدود دوبرابر)، هدف رشد برنامه را به رقم نجومی‌‌‌9/25درصد افزایش داد. 1+5 برنامه توسعه بعد از انقلاب اما پس از انقلاب نیز پایه تدوین برنامه كلان برای كشور خیلی زود پی‌ریزی شد اما به بار ننشست. در سال 1362 برنامه اقتصادی با مدیریت محمد تقی بانكی تهیه شد اما در نهایت به تصویب مجلس شورای اسلامی نرسید و بعدها این برنامه به برنامه صفر توسعه معروف شد. با روی کار آمدن دولت سازندگی برنامه‌ریزی اقتصادی برای بازسازی اقتصاد مجدداً مورد توجه قرار گرفت و سازمان برنامه به رأس هرم مدیریت اقتصاد ایران بازگشت. اولین تولید سازمان پس از احیای مجدد برنامه اول توسعه اقتصادی ـ اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی است. این برنامه در یک ماده واحده و52 تبصره برای اجرا در مدت 5 سال 1368 تا 1372 با رشد اقتصادی 8.1 درصد تهیه و به هیأت دولت ارائه شد و در تاریخ 11 بهمن 1368 به تصویب مجلس شورای اسلامی ‌‌‌رسید. پس از پایان برنامه اول در 29 اسفند 1372 به دلیل بروز تحولات و مشکلات اقتصادی ناشی از اجرای آن، برنامه دوم با تاخیر دوساله تهیه و به اجرا گذاشته ‌شد. این برنامه ‌‌‌دریک ماده واحده و 101 تبصره برای اجرا در مدت 5 سال 1374 تا 1378 و با رشد اقتصادی 5.1 درصد تهیه و به هیأت دولت و سپس مجلس ارائه شد و در تاریخ 20 آذر 1373به تصویب مجلس شورای اسلامی ‌‌‌رسید. پس از خاتمه برنامه دوم در سال 76 در با ریاست محمد علی نجفی، برنامه سوم توسعه اقتصادی ـ اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ‌‌‌توسط کارشناسان سازمان برنامه تهیه شد. سازمان برنامه، برنامه سوم را در3 بخش، 26 فصل و 199ماده برای اجرا در مدت 5 سال 1379تا 1383 و با رشد اقتصادی 6 درصد تهیه و به هیأت دولت ارائه داد. این برنامه در تاریخ 17 فروردین سال 1379به تصویب مجلس شورای اسلامی ‌‌‌رسید. با تشکیل دولت دوم اصلاحات، محمد ستاری‌فر (با تحصیلات دکترای اقتصاد با گرایش برنامه‌ریزی و توسعه در آمریکا) به ریاست سازمان برنامه انتخاب شد. در سال پایانی برنامه سوم، برنامه چهارم با رویکردی متفاوت نسبت به برنامه‌های قبلی و مبتنی بر افق 1404 برای اجرا در دوره پنج‌ساله اول چشم‌انداز 20 ساله یعنی سالهای 1384 تا 1388 با رشد 8 درصد تهیه و به تایید هیأت دولت و در اسفند 1383به تصویب مجلس شورای اسلامی ‌‌‌رسید. تدوین برنامه پنجم توسعه كه نام آن به برنامه پیشرفت و عدالت تغییر یافته در دولت نهم با مدیریت امیر منصور برقعی دارای كارشناسی مكانیك از دانشگاه علم و صنعت در معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری تهیه و به دولت تقدیم شده و در حالی كه برقعی جای خود را به عزیزی داده این برنامه هنوز به تصویب نهایی دولت نرسیده است. رشد اقتصادی این برنامه 8 درصد پیش‌بینی شده است.

كلياتي از 11 برنامه عمراني و توسعه كشور

مثلث سازمان- وزارت- معاونت

هرم برنامه ريزي ايران طي 62 سال اخير همواره دچار تغيييرات ساختاري بوده و ساختارهاي اداري سازمان ، وزارت و معاونت دولت را تجربه كرده است.

همچنين در اين نهاد علاوه بر رئيس ، مدير عامل،قائم مقام نخست وزير، وزير و معاون رئيس جمهوري نيز انجام وظيفه كرده است. هردولتي بر اساس ظن خود با نهاد برنامه ريزي يار شده و به دليل برخورداري از قدرت آن را دچار تغيير و تحول كرده اما نكته مهم ان است كه در نهايت هويت ان را نتوانسته تغيير دهد و لاجرم پس از مدتي سازمان به وظايف فرا بخشي خود مجددا خود را بازتوليد كرده است.

اولين ساحتار سازماني نهاد برنامه ريزي در برنامه اول عمراني پيش بيني شد. در ماده 8 و 9 اين برنامه پیش‌بینی شده‌ بود که سازمان مستقلی با شخصیت حقوقی و استقلال مالی به اسم «سازمان برنامه» برای مراقبت و نظارت بر اجرای برنامه عمرانی کشور تاسیس شود. اين سازمان كه براي طول برنامه اول و با عمر محدود پيش بيني شده بود در برنامه دوم عمراني مجددا پيش بيني شد. اين سازمان مستقل از دولت اما در سال 37 استقلال خود را از دست داد.

دولت منوچهر اقبال (1339-1336) با تهیه لایحه‌ای در 26 بهمن 1337، تغییر ساختار سازمان برنامه را در دستور کار قرار داد و با تصویب لایحه دولت در مجلس، سازمان برنامه زیر نظر نخست وزیر قرار گرفت و مدیرعامل آن قائم‌مقام نخست‌وزیر شد. در دوران اجرای برنامه سوم همچنين بنا به توصیه مشاوران هاروارد، هیات دولت تصمیم گرفت بودجه کشور را در سازمان برنامه متمرکز کند. به همین منظور در14 تیرماه 1345 با تصویب یک لایحه قانونی در مجلسین، تهیه و تنظیم بودجه عمرانی و جاری کشور و تخصیص اعتبارات (که از وظایف وزارت دارایی بود) به سازمان برنامه سپرده‌ می‌شد و حوزه فعالیت سازمان برنامه گسترش یافته و در عوض سازمان موظف ‌شد کلیه امور اجرایی طرح‌های عمرانی را به وزارتخانه‌ها محول کند. در نتيجه سازمان برنامه به سازمان برنامه و بودجه ارتقا پيدا كرد.

در ماه‌های آخر برنامه عمراني چهارم، با تصويب « قانون برنامه‌وبودجه کشور» در تاریخ 5 اسفند 1351 اين سازمان برنامه از یک سازمان موقتی که برای نظارت بر اجرای اولین برنامه عمرانی (هفت‌ساله) ایجاد شده ‌بود و با تهیه هر برنامه دوره فعالیت آن اجبارا تمدید می‌شد، به یک سازمان دائمی در راس هرم مدیریت اقتصادی کشور تبدیل شد.

اين قانون دو رکن داشت:رکن اول آن شورای اقتصاد بود که از وزرای دارایی، اقتصاد، کار، کشاورزی، تعاون و وزیر مشاور تشکیل می‌شد. و رکن دوم‌‌: سازمان برنامه‌وبودجه که موسسه‌ای دولتی بود و رییس آن توسط نخست‌وزیر انتخاب شده و سمت وزیر مشاور داشت.در این قانون پیش‌بینی شده ‌بود سازمان برنامه‌وبودجه زیر نظر رییس دولت (نخست وزیر) فعالیت ‌کند‌ و وظایف آن تهیه برنامه‌های عمرانی و تهیه‌ و تنظیم بودجه کل کشور تعیین شد. همچنين سازمان برنامه در سال 1351 دفاتر برنامه‌ریزی در مرکز 14 استان و فرمانداری کل دایر كرد و در ادامه تا سال 1352، دفاتر برنامه‌ریزی در کلیه استان‌‌های کشور (23 استان) تاسیس شد. پيش از اين از سازمان برنامه با تشكيل دغاتر منطقه اي در يازده منطقه كه در زمان فرمانفرمائيان تشكيل شده بود بر روند اجرايي برنامه هاي عمراني نظارت مي كرد. پس از انقلاب در تاریخ 27 دیماه سال 1363، سازمان برنامه و بودجه به وزارت برنامه و بودجه تغییر وضعیت داد و در 13 اسفند همان سال مسعود روغنی زنجانی توسط میرحسین موسوی نخست‌وزیر وقت به سمت قائم‌مقام نخست وزیر در سازمان برنامه منصوب شد.

اين تغيير سازماني در سال 1368 یعنی تغییر وزارت برنامه و بودجه به سازمان برنامه و بودجه، مجددا به حالت اول يعني سازمان برنامه و بودجه برگشت داده شد. اين سازمان تا سال 78 تغيير ساختاري نداشت تا اينكه در تاریخ یازدهم اسفند سال مذكور با ادغام سازمان برنامه و بودجه و سازمان امور استخدامی‌‌‌ کشور، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی ایجاد شد. با روي كار آمدن دولت نهم در شهريور 84 نگاه به ساختار برنامه ريزي متفاوت شد تا اينكه در 18 تیرماه 1386 سازمان برنامه مجددا تغيير ساختار داد و به دو معاونت رئيس جمهوري تنزل داده شد. همچنين دفاتر استاني از زير نظر سازمان خارج و به استانداري ها ملحق شد. نكته مهم آن است كه تغييرات دولت نهم نتوانسته هويت سازمان را از بين ببرد بلكه از ميزان اثرگذاري در نظارت بر اجراي برنامه هاي سالانه (قوانين بودجه) و برنامه هاي توسعه (قوانين برنامه هاي پنج ساله) كاسته است. نكته مهم آن است كه تاريخ قاضي خوبي است. از مدير عامل ديپلمه تا دانش آموخته آكسفورد بر راس هرم نهاد برنامه ريزي كشور طي 60 سالي كه از تشكيل رسمي سازمان برنامه در سال 1328 مي گذرد 32 نفر از ديپلمه تا دكتراي مرتبط و غير مرتبط با اقتصاد با برنامه ريزي قرار گرفته و اين نهاد را مديريت، رياست، وزارت، يا معاونت كرده اند. طول عمر تصدي گري در نهاد برنامه ريزي از يك ما تا 10.5 سال است. دونفر از روساي سازمان تنها يك ماه عهده دار مسئوليت بوده اند. و روغني زنجاني كسي است كه 10.5 سال توانسته بر راس هرم برنامه ريزي خود را حفظ كند. بر اساس آمار ، در ميان 32 تن مورد اشاره همچنين يك نفر دو ماه ، 3 نفر 2 تا5 ماه، 3 نفر شش ماه ، سه نفر بين 7 تا 9 ماه، سه نفر 10 ماه، 5 نفر زير 18 ماه، 2 نفر 21 تا 25 ماه،4 نفر بين 2.5 تا 3 سال،سه نفر 3 تا 3.5 سال ، يك نفر 4.5 سال ،يك نفر 7 سال و يك نفر 10.5 سال كرسي مسئوليت نهاد برنامه ريزي را برعهده داشته اند. همچنين به طور متوسط نهاد برنامه ريزي كشور هر 20 ماه يعني كمتر از دوسال ،يك نفر را در راس خود ديده است. 14 نفر زير يك سال در اين نهاد مسئوليت داشته اند. و 5 نفر نيز بين 12 تا 18 ماه . به تعبير ديگر 60 درصد مسئولان زير 18 ماه بر اداره نهاد برنامه ريزي را بر عهده داشته اند. در حوزه مدارك افراد نيز، احمد آرامش كسي است كه در سال 1339 با مدرك ديپلم توانسته مدير عامل سازمان و قائم مقام شريف امامي باشد. همم چنين 9 نفر داراي ليسانس ، 4 نفر داراي مدرك كارشناسي ارشد و 19 نفر دكترا بوده اند. در دولت موسوي و هاشمي كمترين تغييرات مديريتي در راس هرم اتفاق افتاده است. و در دولت خاتمي همه روساي سازمان داراي مدرك دكترا بوده اند. همچنين 19 تن (60 درصد) از روساي نهاد برنامه ريزي داراي مدارك غير مرتبط با اقتصاد و برنامه ريزي بوده اند. در دوره بعد از انقلاب دولت هاي موسوي و هاشمي به طور متوسط هر 4 سال ، در دولت خاتمي هر دوسال و در دولت نهم هر 16 ماه يك رئيس سازمان عوض شده است.

الگو گرفتن از هم بسياري از آنچه كه بعد از انقلاب در برنامه هاي افراد ديده مي شود در قبل از انقلاب يك يا چند بار تمرين شده است. داشتن اهداف كمي برنامه مانند رشد اقتصادي، ترسيم چشم انداز (كه در زمان صفي اصفيا با پيش بيني قطب شدن در منطقه تا حدودي ديده شده)، طرح داشتن مناطق مستقل اقتصادي در زمان فرمانفرمائيان (كه اگر چه موفق به اجراي آن نشد اما محسن رضايي هنگام انتخابات الگوي داشتن فدرال اقتصادي را پيشنهاد كرد). الگوي برنامه داشتن برنامه ريزي متمركز با اركاني چون شوراي اقتصاد در واقع الگويي است كه از قبل از انقلاب باقي مانده است . به تعبير ديگر با استفاده از ميراث و آزمون و خطاهاي دوره هاي قبل الگو ها همراه با بازنگري بهبود يافته اند و به نظر مي رسد ما حصل 60 سال تجربه در سازمان مديريت به شكل نسبتا منسجم جمع شد. يعني استفاده از نخبگان دانشگاهي،داشتن افق برنامه ريزي( ترسيم چشم انداز)،برنامه بلند مدت(برنامه توسعه پنج ساله) ، برنامه كوتاه مدت( قوانين بودجه سالانه)، همراه با تشكل سازماني منسجم (بهبود ساختار سازماني سازمان مديريت)براي نظارت بر اجراي برنامه ها در قالب يك كل نسبتا منسجم در سازمان مديريت و برنامه ريزي جمع آوري شد . دولت نهم به تلاش هاي گذشتگان اعتقادي نشان نداد و تلاش كرد تا اين الگوها را حذف كند اما در عمل نتوانست پيشنهاد دهنده الگوي جديدي از برنامه ريزي براي توسعه كشور باشد.

عملكرد دوساله حذف سازمان مديريت نشان دهنده اثرات منفي اين تغيير است. اكنون اين دولت برنامه پنجم را در دست دارد اما شنيده ها حاكي است اين برنامه تنها در اسم با برنامه قبلي تفاوت دارد اما در عمل الگو برداري از برنامه چهارم توسعه است.

پيش بيني مي شود اجراي برنامه پنجم با تاخير در سال آينده اغاز شود. لايحه اين برنامه هنوز به مجلس نرفته است.

اسامي مسئولان برنامه ريزي مدرن كشور طي 60 سال عمر اين نهاد

۰

دیدگاه تان را بنویسید

 
Markets

تازه های سایت