آشنایی با تاریخچه، طرح و رنگهای محبوب فرش شاهعباسی
یکی از وسایلی که هم جنبه کاربردی دارد و هم بهعنوان تزیینی از آن استفاده میشود فرش میباشد. فرشهای ایرانی از اصالت خاصی برخوردار هستند و طرحهای آن زبانزد خاص و عام میباشد. بنابراین برای بافت اینگونه فرشها از طرحهای مختلفی استفاده میشود تا نماد فرهنگ و قومیت یک کشور باشد. اما از بین طرحهایی که برای فرشها در نظر گرفته میشود، فرش شاهعباسی یک طرح معروف و اصیل از فرش ایرانی میباشد، که طرفداران زیادی چه در کشور ایران و چه در کشورهای خارجی دارد و صادرات زیادی در زمینه فرشهای شاهعباسی وجود دارد. طراحان فرش و بافندگان آن برای اینکه اصالت این فرش زیر سوال نرود از بهترین مواد برای بافت آن استفاده میکنند. در ادامه فرش شاه عباسی را از جهات مختلف بررسی مینماییم.
فرش شاه عباسی از دیدگاه تاریخ
شاید برای شما نیز سوال باشد که دلیل نامگذاری فرش شاهعباسی به چه خاطر است، اینموضوع برمیگردد به زمانیکه هنر فرشبافی به اوج خود رسید. در زمانهای گذشته کشور ایران توسط عثمانیها خسارات زیادی را متحمل شده بود و از نظر اقتصادی جایگاهی در بین سایر کشورها نداشت تا اینکه شاهعباس، شاه سلسله صفوی بر روی کار آمد. شاهعباس به هنر علاقه زیادی داشت و همچنین برای اینکه کشور ایران از نظر اقتصادی و بازرگانی به رشد و شکوفایی برسد، ازعلاقهمندان به هنر فرشبافی و طراحانی که در این زمینه مهارتهای ویژهای داشتهاند کمک گرفته و رونق خاصی به هنر فرشبافی داد و باعث شد که افراد زیادی از کشورهای دیگر به سمت فرشهای ایرانی جلب شوند و باعث رشد اقتصادی کشور ایران شد. زیرا این فرشها به دلیل اصالتی که داشتند و طرحهای مختلفی که در آن فرش ها استفادهشده باعث شد که افراد زیادی از کشورهای دیگر، تمایل داشته باشند که این فرش را از این کشور خریداری نمایند و همچنین بسیاری از کشورها در پی آموزش دیدن این هنر بودهاند. بنابراین شاهعباس در مدارس نیز هنر قالیبافی را رواج داد و باعث شد که قالیبافی یک صنعت پیشرفته در ایران شود.

طرح اصلی فرش شاه عباسی
اما در این فرشها طرحهای گل و جانوران زیاد بکار برده میشد و بهعنوان یک نماد برای فرهنگ کشور ایران شناخته شد. اما طرحی که بیشتر در این فرشها بافته میشد یک گل زیبا بود که به شیوه خاصی طراحیشده بود و تعداد گلبرگهای آن بر روی یک زاویهی مرکزی بنا شده بودند و بعضی از کارشناسان بر این اعتقاد بودند که این گل شبیه گل نیلوفر میباشد و بهخاطر اینکه گل نیلوفر در شرایط سخت بهخوبی مقاومت میکند و همچنان رشد و پویایی دارد، این گل به گل شاهعباسی معروف شد و فرشهایی که دارای این طرح گل و نمونههای مختلف اینگونه بودهاست به فرش شاهعباسی معروف میباشد. البته در فرشهای شاهعباسی از طرحهای دیگری نیز استفاده میشود که این طرحها شامل انواع گلهای مختلف که بهصورت پیچ و تاب به یکدیگر وصل شدهاند و حیواناتی که در اطراف این گلها وجود دارد.
. در فرشهای شاهعباسی از اول تا نیمهی فرش از یک طرح استفاده میشود که این طرحها بهگونهای زیبا در فرش بکار برده شدهاست و در نیمهی دیگر فرش بهگونهای این طرحها به کار برده شدهاند که طبق قرینه قسمت اول فرش میباشد و اصالت فرشهای شاهعباسی دقیقاً به دلیل وجود چنین ترکیب زیبایی در این فرشها میباشد.البته امروزه طراحان نقشه فرشها تغییراتی را در نمونه شاه عباسیها به وجود آوردهاند که پایه و اساس این فرشها همان طرح شاهعباسی میباشد و اما امکان دارد آنها را به صورتهای سادهتر یا پیچیدهتر نسبت به فرشهای شاهعباسی قدیم طراحی کنند و این مسئله با توجه به سلیقهای که طراح دارد و همچنین ذوق بافندگان متغیر میباشد.
اصالت فرشهای شاهعباسی به گونهای میباشد که امروزه در شهرهای مختلف ایران نیز هر کدام با بهرهگیری از طرحهای شاهعباسی، فرشهای متفاوتی را میبافند و نشان از فرهنگ آن شهر دارد و همچنین در طرح فرشهای ماشینی نیز از طرحهای شاهعباسی استفاده میشود و باعث به وجود آوردن طرحهای زیبایی از فرشهای شاهعباس میشوند که هر کدام از آنها جذابیت خاص خودش را دارد و به نوعی نمایانگر اصالت این فرش هستند..شهرهایی که بیشتر به بافت فرش شاهعباسی میپردازند شهرهایی مانند تبریز ، مشهد ،کاشان و اصفهان میباشند که هر کدام از این شهرها از طرحهای خاص این گل شاهعباسی در فرشها استفاده می کنند و فرشهای زیبایی را به نمایش میگذارندو باعث میشوند که این فرش نسل به نسل به آینده منتقل شود و یک هنر ماندگار در ذهنهای عموم باشد.
آشنایی با طرحهای مختلف فرش شاهعباسی
همانگونه که در بالا نیز ذکر شد پایه و اساس فرش شاهعباسی الهام گرفته از طبیعت میباشد که باعث شده در اینگونه فرشها از طرحهای مختلف گلها و جانوران استفاده شود و باعث زیبایی فرش شود. اما باید این طرحها به گونهای زیبا در فرشها به کار برده شود که باعث جذابیت فرش شود این فرشها از نظر طرح به نمونههای مختلفی تقسیم می شوند.
ابتدا در مورد اصطلاحاتی که در فرش بکار برده میشود توضیحات مختصر میدهیم تا با بکار بردن آنها در متن دچار سردرگمی نشوید
واژه ترنج یکی از اصطلاحاتی میباشد که در فرشبافی زیاد از آن استفاده میشود ترنج نوعی نقشونگار است که در زمینه فرش به کار برده میشود و یک نقطه مرکزی برای فرش به حساب میآید که تمامی طرحهای بکار برده در فرش به نوعی نسبت به این نقطه مرکزی تقارن دارند.
واژه لچک هم یک نوع طرحهای زیبا از گل و جانوران مختلف هستند که در گوشههای فرش بافته میشوند که این طرحها به صورت مثلثی و یا دایرهای میباشند.
واژه نقوش اسلیمی نیز یکی از هفت نقش اصلی در نگارگری سنتی ایران است که به شکل شاخ و برگ گیاهان می باشد.
1- طرح افشان شاهعباسی
یکی از پرطرفدار ترین فرشهای شاهعباسی، فرش طرح افشان آن میباشد، این فرشها به گونهای طراحی شدهاند که گلهای آن بهصورت مرتب به یکدیگر وصل شده اند به صورتیکه که هیچگونه گسستگی در بین اجزای فرش وجود ندارد و این فرشها دارای ترنج نیستند و تقارنی در بین اجزای آن دیده نمیشود و یک انتخاب مناسب برای منزل شما میباشد و امروزه با توجه به اینکه بیشتر دکوراسیون ها بهصورت مدرن چیده میشوند استفاده از طرح افشان یک انتخاب مناسب میباشد. طرحهایی که در این فرشها به کار برده شده است به گونهای هنرمندانه میباشند که باعث بزرگتر بهنظر رسیدن مکان میشود و میتوان در این نوع فرشها از انواع رنگ استفاده کرد اما رنگهای روشن باعث بزرگتر بهنظر رسیدن محیط میشوند .

2- فرش درختی شاهعباسی
در طراحی اینگونه فرشها از شاخ و برگ درختان ایده گرفته شده است و به گونهای هنرمندانه این درختان را در فرش به تصویر کشیدهاند که هیچگونه تفاوتی با درختان واقعی ندارند و باعث حس سرزندگی در فرش میشود.
3- طرح لچک و ترنج
همانگونه که از نام این طرح پیداست این فرشها بهگونهای طراحی شده که اکثر زمینه توسط لچک و ترنج احاطه شده است، لچک ها در چهارگوشه فرش بافته میشوند و ترنج بهگونهای در قسمت میانی فرش طراحی شده است گاهی بهجای استفاده از یک ترنج برای فرش و از ترنج های متقارن در دو طرف فرش استفاده میشود که این نوع از فرشها نیز از زیبایی خاصی برخوردار هستند و از گلهای پیچک و نقشهای اسلیمی دراین ترنج استفاده شده است و اصولاً با طرحهایی که شبیه دهان اژدها میباشد اطراف ترنج احاطه شدهاست. اکثر این فرشها به گونهای طراحی شدهاند که حجمی که ترنج و لچک از فرش میگیرد به نسبت نیمی از فرش میباشد .
4- فرش شیخ صفی شاهعباسی
دلیل نامگذاری این طرح از فرش شاهعباسی به فرش شیخ صفی، به خاطر این است که در این فرش از فرشهای آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی ایده گرفته شده است و طرح اصلی فرش بهگونهای می باشد که در اطراف فرش از لچکی استفاده شده که این لچک ها در اندازههای کوچکتر از ترنج هستند و ترنج ها بهگونهای طراحی شدهاند که در سر آنها از شکلهایی که مانند قندیل هستند، استفاده شده است. همچنین در حاشیه اینگونه فرشها، طرحهایی وجود دارد که مانند کتیبه میباشند و در اطراف این حاشیهها از گلهای زیادی نمایان است. یکی از طرحهایی که باعث زیبایی دوچندان فرش میشود استفاده از حاشیه در فرشها می باشد که باعث میشود این فرش ها نمای زیبایی داشته باشند .
5- فرش شاهعباسی جانوری
در این نوع طرح از فرش شاهعباسی نیز از لچک و ترنج استفاده میشود. اما طراحی آن متفاوت میباشد لچک ها در اندازهی کوچک در گوشهها استفاده میشود و در قسمتهای میانی فرش از گلهای زیادی که بهصورت پیچوتاب هستند استفاده شدهاست .اما در اطراف این گلها حیوانات مختلفی بافتهشده است که این حیوانات نمای زیبایی به فرشها دادهاست .به عبارتی این فرشها مانند باغی هستند که جانوران در آن در حال گردش و جنبوجوش میباشند و یک نمای واقعی از طبیعت در اینگونه فرش ها طراحی شدهاست طرحها در فرش بهصورت قرینه به کار برده میشوند و اصولاً فرشها ،فرش متقارن هستند.شهرهایی که در ایران به بافت اینگونه فرشها میپردازند شهر کرمان و قم میباشدو نشان از ذوق هنری بالای بافندگان این شهرها میباشد. زیرادر این شهرها بافندگان ماهری به بافت فرش مشغول هستند که علاقه زیادی به این هنر دارند.اگر خواهان یک فرش اصیل از نوع شاهعباسی می باشین طرح جانوری آن از بهترینهای این فرش میباشد و نمای زیبایی را برای منزل شما ایجاد میکند .

6- فرش طره دار شاهعباسی
اینگونه از فرشها در اطراف خود دارای طرحهای ریزنقشی میباشند که بهصورت بافت بوده و تمامی اطراف فرش را پوشش میدهد و یک بافت ظریف را در فرش به وجود میآورد و ترنجهایی که برای اینگونه فرشها بافته میشود در اندازههای کوچک میباشند و طرح اصلی این فرشها توسط طره هایی که در آن به کار برده شده است به نمایش گذاشته میشود و همچنین در بسیاری از فرشها به جای استفاده از لچک در آنها، ازطره استفاده میشود.
7- فرش تصرفی شاهعباسی
به این دلیل به این فرش ها، فرش تصرفی گفته میشود، زیرا در طرح اصلی فرش شاهعباسی دخل و تصرفی انجام داده و تغییراتی در آن به وجود آورده است. در این نوع ازفرشها، لچک کاملاً حذف شده و در اطراف فرش از ترنج ها به گونه نیمه استفاده استفاده شده است و همچنین طرحهایی که در اینگونه فرشها به کار برده شده است، بهصورت پیچ و تابهای قرینه میباشد که در سراسر فرش به صورت هماهنگ تکرار شدهاند و باعث نقش زیبایی در فرش شده است. همچنین در حاشیه این فرشها از کتیبه و حاشیههای زیبا استفاده شده است که باعث ایجاد یک طرح جذاب در اینگونه فرشها شده است .
بررسی فرش از دیدگاه رنگ
یکی از مواردی که بر روی ظاهر فرش تاثیر بسزایی دارد استفاده از ترکیب رنگهای متنوع میباشند که این رنگ ها به گونهای هنرمندانه در فرش بکار برده شوند که باعث ایجاد یک تصویر زیبا که مانند یک تابلوی نقاشی میباشد، شود. در فرشهای شاهعباسی از انواع رنگها استفاده شده است که دارای تنوع بالایی میباشند و بهگونهای هنرمندانه در آن به کار برده شده است و این رنگها به صورتی در فرش بکار برده شدهاند که هیچگونه اثری از شلوغی در فرش مشاهده نمیشود و همچنین زیبایی این رنگها بیشتر نمایان میشود اما برای اینکه این رنگها از زیبایی خاصی برخوردار شوند، از الیاف و نخهای درجه یک برای بافت فرش استفاده شود تا فرش دارای درخشندگی خاصی باشد. اکثر زمینه فرشهای شاهعباسی به رنگ لاکی میباشد اما این رنگ با توجه به اینکه در کنار رنگهای دیگر قرار گرفته و یک ترکیب زیبا را به وجود میآوردهیچگاه باعث دلزدگی نمیشود. برای اینکه یک الیاف از تمامی نظرها برای فرش ایدهآل باشد باید مراحلی طی شود تا یک نخ مناسب تولید شود .
فرشهای عباسی که بهصورت دستباف بافته میشوند برای خامهای که در این فرشها به کار برده میشود از نخهایی از جنس پشم استفاده میشود که این پشمها نیز ازضخامت و استحکام های متفاوتی برخوردار هستند. در قدیم برای استفاده از اینگونه نخهای خامه باید مراحل زیادی را طی میکردند تا بهصورت ایدهآل درآید. این مراحل شامل
1- چیدن پشم
برای اینکه بتوانیم یک نخ ایدهآل داشتهباشیم باید از پشمهای استفاده شود که دارای استحکام کافی بوده و از پشمهای مرغوب تهیه شود. بدینمنظور از پشمهای استفاده میشود که ضخامت آنها کم باشد که اصولاً از پشم گوسفندان برای این منظور استفاده میشود که پشم بدن گوسفندان از ظرافت بیشتری نسبتبه پشم پاهای آنها برخوردار است .
2- حلاجی پشم
گوسفندان اصولاً در جاهایی به چرا میروند که دارای خار و خاشاک میباشد و گردوخاک زیادی جذب پشم آنها میشود باید در اولین مرحله پشمهای آنها بهصورت کامل حلاجی شود تا هر گونه خار و خاشاک که در پشم آنها وجود دارد، از بین برود.این حلاجی توسط دستگاههای حلاج زن صورت میگیرد و پشمها را بهصورت پشمهای نرم و حالت پذیر درمیآورند .
3- شستشوی پشم
در این مرحله پشم ها کامل با آب شستشو داده میشوند و حتی در شستشوی آنها از مواد شوینده استفاده میشوند تا درصورتیکه پشم آنها در مواجهه با آلودگیها دچار تغییر رنگشده و یا موادی که به این پشمها چسبیده شدهاند بهخوبی از بین برود و هیچگونه اثری از آنها بر روی پشم باقی نماند باید در زمان شستشوی پشم دقت شود که فضولات دامی که درپشم باقیمانده بهصورت کامل شسته شود که باعث ایجاد تغییر رنگ در پشم نشود و همچنین باقی ماندن این فضولات باعث ایجاد بوی نامطبوع در پشم میشود. زمانیکه پشمها بهطور کامل شستشو داده شدند باید به آنها زمان دهیم تا بهصورت کامل خشک شوند زیرا در صورت ماندگار شدن رطوبت در این پشمها، باعث میشود که استحکام آنها کاهش یابد و از مقاومت کافی برخوردار نباشند .
4- ریسندگی پشم
در زمان قدیم ریسندگی پشم، توسط پرههای بهصورت دستی انجام میشد که این کار بسیار زمانبر بوده و باعث فشار زیادی بر دست ریسندگان میشد. اما امروزه دستگاههایی در این زمینه وجود دارد که بهراحتی کار ریسندگی را انجام داده و نیروهای انسانی هیچگونه دخالتی در انجام این فرآیند ندارند. درضمن در تولید نفت خام در صنعت امروزی ضخامت نخ خامه در سراسر آن یکسان میباشد و هیچگونه ایرادی در نخهای خام وجود ندارد اما درگذشته با توجه به اینکه این کار بهصورت دستی انجام میشده نخهای خام دارای طول هایی بودند که این تونلها باعث ایجاد حالت نازیبایی در فرش میشد .
5- رنگرزی
یکی از حساسترین مراحل برای تولید فرش مناسب مرحله رنگرزی نخ میباشد که در زمان قدیم از مواد طبیعی برای رنگرزی استفاده میشد که این رنگها هیچگونه حساسیتی را برای افراد به وجود نمیآورد اما امروزه از مواد شیمیایی برای رنگرزی اینگونه از نخها استفاده میشود و امکان دارد که باعث ایجاد حساسیت در بافندگان شود .
تمامی این مراحل ، مربوط به تولید فرشهای دستباف شاهعباسی میباشد که این مراحل در زمانهای گذشته بسیار طاقتفرسا بوده، اما با توجه به ذوق هنری که در بافندگان و طراحان این فرشها وجود داشتهاست این سختیها را به جان خریده و با تولید یک اثر هنری زیبا خستگی از تنشان بیرون میآمد. اما در مورد فرشهای ماشینی الیاف بکار برده در آنها از نوع مصنوعی میباشد و روشهای تولیدی این الیاف متفاوت میباشد و چهبسا رنگهایی که در اینگونه الیاف تولید میشود رنگهای زیبا و دلنشین میباشد که باعث ایجاد طرحهای خاص در اینگونه فرشها میشود . به دلیل اینکه فرشهای شاهعباسی هیچگونه محدودیتی در استفاده از رنگهای مختلف ندارد و از تمامی رنگها میتوان در نقشه آن استفاده کرد. بنابراین میتواند یک انتخاب مناسب برای منازل باشد. اگر جزو افرادی هستید که به آثار هنری اهمیت زیادی میدهید و از ارزش بالایی برای شما برخوردار هستند ، میتوانید با انتخاب یک فرش شاهعباسی این هنر را به منزل خود دعوت کنید و از دیدن آن در منزل لذت ببرید. تمامی طرحهای شاهعباسی زیبا و دلنشین میباشد و هیچگاه اینگونه فرشها باعث دلزدگی نمیشوند.
دیدگاه تان را بنویسید