فردید؛ فیلسوف تنها
سید مجید کمالی / یکی از مصادیق مواجهه نادرست با اندیشه و اندیشمندان، نوع برخود با مرحوم احمد فردید است. هرازگاه و به بهانه های گوناگون، می بینیم که کسی یا گروهی یادی از او می کند و فکر و منش فردی و یا جمعی اش را دست مایه پروراندن ایده های عجیب و غریب می سازد. گاه او را «پیرمرد خنزپنزری» می خوانند و گاه او را سنبل غرب ستیزی و سنت پرستی و واپس گرایی
ارجاع به آراء یک متفکر و پرداختن به آن، از سویی نشان از اهمیت اندیشه هایش دارد و از سویی دیگر حکایت از تداوم جریان فکری ای دارد که آن متفکر پایه ریزی کرده و سنتی را شکل داده است. در جریان طبیعی اندیشه، می بایست نظرات و دیدگاه های اندیشمندان سابق طرح شده و براساس تحلیل و نقد این آراء، افق هایی تازه فراروی متعاطیان اندیشه گشوده شود. همه این اتفاقات اگر در فضایی منطقی و آگاهانه پیش برود، این امید می رود که نتایجی مطلوب به نفع کل ماجرای فکری جامعه حاصل شود. نگاهی به سیر و ادوار تاریخ اندیشه معاصر ایران، به ما این نکته تاسف انگیز را می نمایاند که همواره برخوردهای مقطعی، شتابزده و بعضا سیاست زده مانع نقد و تحلیل منصفانه و روشمند اندیشه ها و آراء متفکران شده است؛ از همین رو و به واسطه همین مواجهه ناعادلانه با اندیشمندان و اندیشه هایشان، راه شکل گیری سنت و جریان پیش رونده فلسفه و تفکر بسته مانده است. چنین می شود که در جامعه ما و در اکثر موارد، ماجرای فکری یک اندیشمند به خودش ختم می شود و اگر پس از او، اشاره ای به خودش یا آراء اش می شود یا از سر مخالفت صرف و کین توزی است و یا از سر ابراز ارادت محض و شیفتگی. در این میان آنچه همواره مفقود و مغفول می ماند، خود اندیشه و التزام به تحلیل و داوری معقول آن است. در چنین فضای سیاستزده و پر مخاطره ای اگر رجوعی به اندیشه متفکری می شود، نه به دلیل نقد محتوایی و روشمند آن، بلکه اغلب به منظور سوء استفاده از آن برای تامین هدفی سیاسی و یا ایدئولوژیک صورت می گیرد؛ اتفاقی که ما سالهاست شاهد وقوع آن در فضای سیاست زده و پریشان ژورنالیسم وطنی هستیم. یکی از مصادیق مواجهه نادرست با اندیشه و اندیشمندان، نوع برخود با مرحوم احمد فردید است. هرازگاه و به بهانه های گوناگون، می بینیم که کسی یا گروهی یادی از او می کند و فکر و منش فردی و یا جمعی اش را دست مایه پروراندن ایده های عجیب و غریب می سازد. گاه او را «پیرمرد خنزپنزری» می خوانند و گاه او را سنبل غرب ستیزی و سنت پرستی و واپس گرایی. گروهی نیز از آنسو، فردید را عارف وارسته ای می دانند که نسخه درمان همه عقب ماندگی ها و واماندگی ها نزد اوست. این تفاسیر و برخوردهای افراطی، نتیجه ای جز طرح نادرست و مخرب افکار فردید نداشته است. در این میان، مقایسه فردید با برخی سیاستمداران و ادعای تاثیر پنهانی آراء او و شاگردانش بر ایشان از جمله هجمه های شایع برخی مخالفان فردید در فضای رسانه ای است. از جمله این موارد، مطلبی است که اخیرا در همین سایت با عنوان «از احمد فردید تا اسفندیار رحیم مشایی» منتشر شده است. نویسنده یادداشت مذکور، به زعم خود، با کشف مشابهتی قابل توجه میان فردید و مشایی، راهی بعید و دور از ذهن، از اندیشمندی همچون فردید تا سیاست پیشه ای به نام مشایی کشیده و تلاش کرده، ضمن مقایسه شیوه شفاهی فلسفه ورزی فردید با اظهارنظرهای سیاست زده مشایی، فردید را - با واسطه شاگردانش - به نحوی در مقام آموزگار جریان انحرافی بنشاند. نکته نخست درباره این ادعا این است که صرف دعوی پیروی از آراء یک فیلسوف دلیلی قاطع بر حقیقت این امر نیست با اینحال اگر در اینجا حقیقتا هم چنین باشد، نویسنده یادداشت می بایست ربط آراء فردید را به نحوی مشخص و مستدل با جریان موسوم به جریان انحرافی نشان دهد نه اینکه خود نیز در دام برخورد شفاهی با امور بیفتد و حکم شتابزده صادر کند. از سوی دیگر، باید مشخص شود که اطلاق صفت شفاهی به فیلسوفی همچون فردید بر اساس چه مبنا و ملاکی بوده و چگونه فردید در این صفت با مشایی قابل مقایسه است. پیش از بررسیدن مسئله شفاهی بودن فردید، این نکته را متذکر می شویم که شفاهی بودن سیاست پیشگان، امری تازه نیست که حدوث آن را به فکر و منش فیلسوفی خاص - و در اینجا فردید - نسبت بدهیم. به معنایی شفاهی بودن، اقتضای سیاست ورزی در دوره مدرن است و مسلما قبل از فردید هم سیاست مداران با توسل به همین شیوه نزد افکار عمومی رنگ به رنگ ظاهر شده اند. بنابراین اینکه آقای مشایی و یا هر کس دیگری هر روز، حرفی می زند و روز دیگر منکر آن می شود، در عالم سیاست امری مسبوق به سابقه است و در این ماجرا فردید بیگناه است! اما همه کسانی که از نزدیک با مرحوم فردید مراوده ای داشتند و یا به کتابخانه شخصی او دسترسی دارند، به خوبی می دانند که از او مجموعه عظیمی از یادداشت ها و نوشته ها به جا مانده. اینکه چرا او تمایلی به انتشار این نوشته ها به صورت کتاب را نداشت، دلایل زیادی دارد که طرح و بسط آن حقیقتا نیازمند مجالی موسع است. دست کم این را می دانیم که فردید، خودش را فیلسوفی شفاهی نمی دانست و نشر و طبع آراء اش را در مواقعی به مخاطبانش وعده داده است. به طور کلی او خود را متفکری در راه می دانست و از همین رو، انتشار نوشته هایش را متناقض با این دعوی می دانست. با این حال، بسیاری از افکار و اندیشه های فردید از زبان شنوندگانش که برخی از آنها از جمله اساتید مطرح دانشگاهی اند، مکتوب و منتشر شده و از این رو قابل نقد و بررسی هستند ضمن اینکه برخی از سخنرانی های او نیز چاپ شده و در دسترس متعاطیان اندیشه قرار دارد. اما ادعای دیگر نویسنده یادداشت «از احمد فردید تا اسفندیار مشایی» مبنی بر اینکه فردید سخنانش را در ابتدا در جمع عوام مطرح می کرد، نادرست و برآمده از عدم آگاهی ایشان است. خوانندگان آشنا به نیکی می دانند که اتفاقا ایده های ناب و تاثیرگذار فردید، در محافلی خصوصی و در حضور اساتید و پژوهشگران شاخص طرح شده است. در آخر و با اشاره به سخنی که در ابتدای این نوشتار آمد باید گفت که در فضای اندیشگی ما اگرچه ارجاع به اندیشه فردید - سلبا یا ایجابا - نشان از اهمیت اندیشه فردید دارد ولی به هیچ وجه به معنای تداوم و شکل گیری سنت و جریانی اندیشگی به دنبال فردید نیست، و ماجرای بدفهمی، تحریف و استفاده ابزاری از آراء این فیلسوف تنها برای تصفیه حساب سیاسی با دیگران کماکان ادامه دارد.
دیدگاه تان را بنویسید