چرا گروه اردوغان به این روز افتاده است؟
اسلامگرایی نولیبرال که به نظر برخی اسلامگرایان همسنگ گروهها و احزاب لیبرال ـ مسیحی یا دموکرات مسیحی در اروپا است، نه پایبندی به ارزشهای اسلامی دارد (از آنها بیشتر برای تداوم چیرگی خود بر تودههای معتقد استفاده میکند) و نه چندان در پی برپایی آن نهادهایی است که تحت عنوان لیبرالیسم ادعایی خود از آنها دم میزند. آنچه اسلامگرایی نولیبرال در تحلیل نهایی در پی آن است (چه خود به آن معترف شود چه نشود) راهگشودن برای سرمایهداری جهانی در تمامی جنبهها است.
این نمایش قدرت، واکنشی محتمل داشت: ۶ روز بعد ارتشِ ترکیه در خیابانها جولان میداد. در ۱۹۹۰، از قلب جریان بینش ملی، حزب رفاه بیرون آمد و توانست در ۱۹۹۵ با بهدستآوردن ۳۹ درصد آرا به همراه حزب راه راست دولتی ائتلافی تشکیل دهد و برای نخستین بار در تاریخ ترکیه، اسلامگرای شناختهشده یعنی نجمالدین اربکان را نخست وزیر کند. جالب اینکه در ماجرایی که بعدها نام «کودتای پستمدرن» به خود گرفت، ارتش وارد کار شد و دولت اربکان را مجبور به استعفا کرد. در پی چنین وقایعی و پس از آشکارشدن بیکفایتی دولتهای ارتشساخته و بروز بحران اقتصادی گسترده در دوران بلند اجویت بود که در سال ۲۰۰۲ (یعنی نزدیک به ۱۳۸۲)، حزبی افسار دولت را به دست گرفت که تنها یک سال از پدیدآمدنش میگذشت و بیشتر بلندپایگاناش به برداشتی بهشدت التقاطی
هم از اسلام و هم از غرب گرایش داشتند؛ بلندپایگانی تحصیلکرده که از «خدمت به مردم بدون ایدئولوژی» حرف میزدند اما کمی بعد چنان از لایههای گوناگون اجتماعی نُطق کشیدند که ارتش و کمالیستها چنین نکرده بودند. همین حزب در ۲۰۰۷ نیز توانست با آرایی بیشتر به دولتداریش ادامه دهد؛ حزب عدالت و توسعه. اسلامگرایی لیبرال یک الگو در اواخر دولت خاتمی بود که نظریهپردازان نولیبرال وطنی، تمام تلاش خود را به کار بردند تا از برآمدن دولت اردوغان بتی جدید بسازند و به یکضرب راه توسعه ایران را مشخص کنند. مطرحشدن کلیدواژهٔ «الگوی ترکیهای» کموبیش همزمان بود با آخرین تلاشهای روبهافول اصلاحطلبان برای ارائهٔ الگویی برای بیرونآمدن از بینگرشی و ندانمکاریهایشان.
از آنجایی که چند وقتی بیشتر از آغاز کارِ حزب نوپای عدالت و توسعه نمیگذشت، هنوز مانده بود تا ابعاد گرایش اقتصادی و سیاسیِ حاکم بر این حزب آشکار شود؛ آشکارشدنی که نشان داد اصلاحطلبان وطنی از الگویی کاملاً همگون با خود حرف زدهاند یا به اصطلاح خیلی خوب به خال زدهاند؛ زمان
نشان داد که آنها چندان دور از تفکر حاکم بر حزب عدالت و توسعه نمیاندیشند یعنی نولیبرالیسم اقتصادی با روکش اسلامی برای انحراف تودهها. اما دو نکتهٔ مهم از چشم آنها پنهان ماند و هنوز هم پنهان است و آنها عمدی مزوّرانه برای نادیدهگرفتن آنها دارند: ۱. اسلامگرایی نولیبرال ترکیهای نمیتواند الگویی برای همهٔ نیروهایی باشد که در دیگر کشورها در پی پیادهکردن نسخهٔ امریکایی سرمایهداری هستند و ۲. خود اسلامگرایی نولیبرال که اصلاحطلبان وطنی هرچند از آن اسم نمیبرند اما باوری عمیق به آن دارند، دچار چنان ناهمسازی و تناقضی است که در آخر در آن نه از اسلام چیزی میماند و نه از آن وعدههای سیاسی (آزادی بیان لیبرالی و حقوق مدنی و...) که در بوق و کرنا کرده است. این گرایش سر در پی راهی دیگر دارد، نه ارتقا و توسعه رفاه اقتصادی و سازوکار سیاسی ملت خود. چنان که یکی از منتقدان اسلامگرای حزب عدالت و توسعه (محمد بکار اغلو) بر نکتهای درست دست گذاشته است، آنگاه که میگوید: «حزب عدالت و توسعه که طی فرایندی، پس از رویداد تسریعکننده ۲۸ فوریه [کودتای ارتش علیه دولت اربکان] شکل گرفت، خود بخشی از پروژهٔ ادغام جهان اسلام در
نظام سرمایهداری جهانی است.» [۳] اسلامگرایی نولیبرال و سرمایهداری جهانی هر چند دورهٔ کودتاهای مستقیم امریکایی (دستِ کم در مرکز تحولات جهانی) برای برسرکارآوردن دولتهایی که نزدیکی استراتژیک خود را با کشور مادر (امریکا، انگلستان و اروپای قارهای و البته لابیهای بهویژه صهیونیستی) حفظ کنند، گذشته است اما هنوز نیاز به برسرکارآوردن چنین دولتهایی وجود دارد و از قضا از پروژههای بااهمیت امریکا در منطقه خاورمیانه است.
اردوغان و گل در مراسم تشییع پیکر مرحوم اربکان
دیدگاه تان را بنویسید