ايران و آذربايجان، همكيشان غيرمتحد

کد خبر: 102003

رضا حجت شمامي

ايراس: روابط ايران و آذربايجان طي سال‌هاي پس از فروپاشي شوروي فراز و فرودهاي مختلفي را تجربه كرده و به‌رغم برخي اختلافات، مقامات دو كشور در مقاطع مختلف بر بايستگي توسعة همه‌جانبة روابط تأكيد كرده‌اند. در همين راستا بود كه چندي پيش «المار محمد ياروف»، وزير امور خارجه جمهوري آذربايجان طي سفري به ايران با مقامات سياسي كشورمان ديدار و مسائل دوجانبه و منطقه‌اي را با آنها در ميان گذاشت و در نهايت نيز با امضاء چند قرارداد به مقصد باكو بدرقه شد. «منوچهر متكي» پس از ديدار با «محمد ياروف» در نشستي خبري ابراز اميدواري كرد كه مقامات دو كشور زمينه‌اي را براي «هدايت روابط دو جانبه در مسيري استراتژيك» فراهم كنند. وي همچنين تاكيد كرد كه «ما و آذربايجان در نظر داريم، نه صرفا در سطح دوجانبه، بلكه در سطح منطقه‌اي، ارتباطات‌مان را گسترش دهيم.»(1) در اين نوشتار ضمن تأملي بر مفهوم «روابط استراتژيك»، چيستي و چگونگي روابط تهران- باكو از اين منظر مورد بررسي قرار خواهد گرفت. تأملي بر مفهوم «روابط استراتژيك» جداي از اينكه «روابط استراتژيك» بين دو كشور چه معناي پرباري مي تواند داشته باشد و اينكه آيا جمهوري اسلامي ايران و جمهوري آذربايجان به شكل بالقوه يا بالفعل اين امكان را دارند كه تبديل به متحداني استراتژيك شوند، بايد به دنبال پاسخ اين پرسش بود كه چرا در ماه‌هاي اخير باكو به سمت ايران گرايش پيدا كرده و علاقه مند شده است به تهران چراغ سبز نشان دهد؟ چه اتفاقي در سطح منطقه رخ داده است كه كشوري با معيار سياسي «جدايي دين از سياست» تمايل دارد به جمهوري اسلامي ايران با شعار « سياست عين ديانت» نزديك شود؟ آذربايجان نه تنها سعي دارد نشان بدهد در حال بازسازي روابط خود با ايران است بلكه با روسيه نيز بر سر مسائل مهم سياسي - اقتصادي پشت يك ميز مي نشيند. اين در حالي است كه باكو از بدو استقلال خود در سال 1991 گرايشات غربگرايانه داشته است. حال چرا علاقه مند است نشان بدهد به سياست شمالي - جنوبي روآورده است؟ البته ناگفته نماند باكو هنوز به شكل كاملا آشكار به اين سياست پناه نياورده است. ولي رفتارهاي خاصي را كه در چندماه اخير از خود بروز داده گوياي اين مطلب است كه خواهان ارائه يك طعنه سياسي به غرب است. شايد بزرگ ترين نمود اين رفتار را بتوان در قرارداد و توافقات اخير گازي روسيه - آذربايجان عنوان كرد. بر اساس اين توافقات كه بين دو شركت روسي «گازپروم» و آذري «سوكار» به عمل آمد،‌ آذربايجان از ابتداي سال ميلادي جديد سالانه 500 میلیون متر مکعب گاز به روسيه صادر مي كند كه در آينده به حجم آن افزوده خواهد شد. (2) اين در حالي است كه آذربايجان يكي از مهمترين كشورهاي دارنده گاز كافي براي حمايت از طرح آمريكايي - اروپايي نوباكو است. اما با چنين قردادي نه تنها تمايل خود را براي شراكت در نوباكو كمرنگ، بلكه دست دوستي خود را به سمت مسكو كه از هر ابزاري براي عقيم ماندن اين پروژه گازي بهره مي گيرد، دراز كرد. باكو حتي به دليل تحولات منطقه اي پيش آمده در چند ماه اخير بخصوص پيمان صلح ميان آنكارا - ايروان كه در دانشگاه زوريخ سوئيس و با حضور برخي مقامات کشورهاي جهان از جمله هيلاري کلينتون، برنار کوشنر، سرگئي لاوروف وزراي امورخارجه آمريکا، فرانسه و روسيه و همچنين خاوير سولانا مسئول پيشين سياست خارجي اتحاديه اروپا امضا شد، تهديد كرده است كه معاملات گازي خود را با تركيه قطع كرده و پیشنهاد‌های آنکارا برای ارسال گاز به اروپا را نمي پذيرد.(3) توافق گازي يا ناز سياسي همزمان با حضور وزير امور خارجه آذربايجان در تهران خبر انعقاد قرارداد گازي بين ايران و آذربايجان منتشر شد كه مي تواند پروژه گرايشات شمالي - جنوبي آذربايجان را تكميل كند. اگر چه آغاز صادرات 5 ميليون فوت مكعب در روز گاز طبيعي آذربايجان به ايران كه قرار بود اول ژانويه 2010 آغاز شود به زماني ديگر موكول شد.(4) اما وجود چنين قراردادي جداي از معاني خاصي كه مي تواند براي ايران به همراه داشته باشد نشان دهنده فاصله گرفتن باكو از نوباكو، تركيه، اروپا و آمريكا است. اما چرا چنين اتفاقي رخ مي دهد؟ آيا آذربايجان نگاه استراتژيك خود را به طور كامل تغيير داده است يا تنها در حال ارائه يك بازي سياسي با گرايشات خاص است تا بار ديگر توجه غرب را به سمت خود جلب كند؟ اگر چه چنين رفتاري بيش از همه در دوران جنگ سرد جواب مي داد اما هنوز مي تواند به عنوان يك تاكتيك موثر به كار برود. مثل همان رفتاري كه در حال حاضر تركيه براي جلب توجه غرب بويژه اروپا انجام مي دهد. حضور دولتي اسلام گرا در تركيه،‌ توافق نيم بند اين كشور با ارمنستان بر سر مساله كشتار ارامنه در جنگ جهاني اول و حمايت پيدا و پنهان غرب از ايروان بر سر مناقشه قره باغ باعث شده است كه آذربايجان به تاكتيك «ناز سياسي» مبادرت ورزيده و با تمايل به سمت ايران و روسيه به آمريكا و اروپا گوشزد كند كه مي تواند راه ديگري غير از غرب را انتخاب كند. اما گذشته از تعاملات و تحولات منطقه اي، موانعي بر سر راه ايران و آذربايجان وجود دارد كه نشان ميدهد روابط اين دو كشور تا آينده قابل پيش بيني نه مي تواند به روابطي در سطح بالا و نه آنچه كه وزير امور خارجه ايران از آن به عنوان زمينه اي براي روابط استراتژيك ياد كرد، منجر شود. موانع روابط استراتژيك تهران - باكو براي دو كشور ايران و آذربايجان زمينه‌هاي زيادي براي برقراري روابط در سطح بالا وجود دارد كه از ميان آنها مي توان از همسايه و هم مرز بودن، مسلمان و شيعه بودن، همگوني تقريبي ساخت اجتماعي و فرهنگي به دليل اينكه در گذشته زير مجموعه يك ساخت سياسي بوده و از پيشينه تاريخي مشتركي برخوردار بوده اند اما بر اثر تحولات منطقه اي از يكديگر جدا شدند و مسائل ديگري مثل منطقه نخجوان آذربايجان كه از خاك آذربايجان دور افتاده و به مرزهاي ايران و ارمنستان محدود است، نام برد. نخجوان در حال حاضر نيز مايحتاج خود را از ايران تامين مي كند. با اين اوصاف مواردي وجود دارد كه اجازه نمي دهد دو كشور همسايه روابط خود را به سطح استراتژيك ارتقاء دهند. ابتدا اينكه در حال حاضر ساخت سياسي آذربايجان از لايه‌هاي غيرمذهبي بنا شده است و بر اساس همان تئوري اداره مي شود. اين مساله باعث شده تا به ساخت سياسي غرب، بويژه ايالات متحده آمريكا نزديك شود. دولتمردان آذري براي رسيدن به مرزهاي توسعه بيش از همه چشم به افكار و اعمال آمريكا، اروپا و حتي تركيه دوخته اند. اختلاف روشي اخير بين آذربايجان و تركيه را نيز مي توان در گرايشات جديد اسلام گرايانه و شرق نگرانه آنكارا در دولت «رجب طيب اردوغان» به عنوان رهبر «حزب اعتدال و توسعه» جستجو كرد كه با بازگشت شخصيت هاي لائيك به بدنه اجرايي و سياسي تركيه اوضاع به حالت اوليه خود بازخواهد گشت. زيرا الگوي منطقه اي ساخت سياسي آذربايجان تركيه لائيك است. اگر چه صرف غيرمذهبي بودن ساخت سياسي آذربايجان را نمي توان بهانه اي براي پايين بودن سطح روابط دو كشور ايران و آذربايجان تلقي كرد اما نزديكي اين كشور به غرب و حرف شنوي آن از كشورهاي نامبرده مي تواند در روابط دو كشور همسايه تاثير منفي بگذارد. از سوي در سال هاي اخير مقامات آذري به شدت به اسراييل نزديك شده و با آن روابط بسيار خوبي برقرار كرده اند به گونه اي كه اسراييل توانسته سفارتخانه خود را در اين كشور تاسيس كرده و در منطقه قفقاز جنوبي و آسياي مركزي جاي پايي براي خود باز كند. نوع روابط آذربايجان و اسراييل و نزديك شدن تل آويو به مرزهاي ايران مي تواند شبهات زيادي را ايجاد كند كه اولين آن مهيا كردن فضايي براي اسراييل به منظور كسب اطلاعات مورد نياز از داخل خاك ايران و همچنين نزديك شدن به حاشيه‌هاي امنيتي ايران در كنار مرزهايش است. مساله بعدي كه مي توان به عنوان مانعي بر سر راه روابط حسنه ايران و آذربايجان قرار بگيرد نوع نگاه برخي از دولتمردان، احزاب و شخصيت هاي سياسي آذربايجان است كه به شكل آشكار و پنهان از «آذربايجان بزرگ» سخن به ميان مي آورند كه آذربايجان ايران را نيز دربر مي گيرد. حتي مسئولان سياسي و آموزشي جمهوري آذربايجان با گنجاندن چنين مطالبي در منابع درسي دانش آموزان، در حال پروراندن نسلي آذري هستند كه چنين ادعايي را در ذهنشان نهادينه كنند. اين موضوع همزمان با حضور وزير امور خارجه آذربايجان در ايران بر روي خروجي خبرگزاري هاي داخلي قرار گرفت.(5) اگر چه همزماني انتشار اين خبر با سفر «المار محمد ياروف» بيشتر يك شيطنت و رقابت سياسي داخلي بود اما صرف وجود چنين مساله اي بيشتر به يك جنگ فرهنگي و زيرپوستي شبيه است كه مي تواند در روابط دو كشور تاثير بسيار منفي بگذارد. خزر و اختلافات موجود درباره رژيم حقوقي اين درياچه يكي ديگر از زمينه‌هاي اختلاف نظر بين دو كشور است كه حتي مي تواند در آينده شعله اختلافات و تفاوت هاي رفتار منطقه اي بين تهران - باكو را بالا ببرد. در واقع آذربايجان در ميان كشورهاي تازه به استقلال رسيده از شوروي سابق، اولين كشوري بود كه خواستار تقسيم كامل درياي خزر بر خلاف تعهدات پيشين عهدنامه‌هاي 1921 و 1940 شد.(6) نتيجه‌گيري جمهوري اسلامي ايران و جمهوري آذربايجان با وجود اشتراكات عميق تاريخي، فرهنگي و اجتماعي به دليل تفاوت در رويكردهاي سياسي نمي توانند به راحتي دست كم در آينده اي نزديك و قابل پيش بيني به دوستان استراتژيك براي يكديگر تبديل شوند. غرب در اين زمينه تاثير بسيار زيادي دارد. در حال حاضر نيز كه آذربايجان به سمت ايران گرايش پيدا كرده است تنها به دليل اقتضاء زمان است كه از تاكتيك ناز سياسي استفاده مي كند تا بار ديگر مورد پذرش آمريكا قرار گرفته و به آغوش آن باز گردد. در اين زمينه جمهوري اسلامي ايران نيز نتوانسته است از پتانسيل هاي موجود استفاده كرده و از آذربايجان متحدي منطقه اي بسازد. منابع 1. منوچهر متكي، نشست خبري مشترك وزيران خارجه ايران و آذربايجان، سايت وزارت خارجه جمهوري اسلامي ايران، 23 آذر 1388 http://cms.mfa.gov.ir/cms/cms/Tehran/fa/news/239883 2. امضای قرارداد گازی بین روسیه و آذربایجان، خبرگزاري اكونيوز، 23 مهر 1388 http://www.econews.ir/fa/NewsContent.aspx?id=113296 3. Brian Whitmore, Azerbaijan Could Scuttle Nabucco Over Turkey-Armenia Deal, Radio Free Europe, 19 october 2009 http://www.rferl.org/content/Azerbaijan_Could_Scuttle_Nabucco_Over_TurkeyArmenia_Deal/1855784.html 4. آذربایجان در صادرات گاز به ایران خلف وعده کرد، خبرگزاري اكونيوز، 8 دي 1388 http://www.econews.ir/fa/NewsContent-id_118699.aspx 5. تحریف تاریخ و ادعاهای جعلی در کتاب‌های درسی دولت باکو، پايگاه اينترنتي تابناك، 23 آذر 1388 http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=77050 6. دكتر داوود هرميداس باوند، نشست تخصصي ايراس: «ناهمسويي منافع در درياي خزر: تهديدات و فرصت‌هاي فراروي ايران»، موسسه مطالعات ايران و اوراسيا (ايراس)،‌‌19 دي 1388 http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=8961

۰

دیدگاه تان را بنویسید

 

تازه های سایت