محسن سازگارا کیست؟
سازگارا مديرعامل روزنامة جامعه شد و با بسته شدن جامعه، راهی توس گردید و پس از آن به زندان محکوم شد که به خاطر ناراحتی قلبی به زندان نرفت. بعداً دو بار زندانی شد که بار دوم دست به اعتصاب غذای شصت و پنج روزه زد و به دلیل مشکلات جسمی ناشی از این اقدام آزاد گردید.
تابناک: مسعود محمدی در گزارشی مفصل به بازخوانی سوابق، تحلیل شخصیت و مواضع محمد حسن (محسن) سازگارا پرداخته است. این گزارش طولانی و جالب از تولد و آغاز زندگی محسن سازگارا، آغاز و به حال حاضر و مواضع و اظهارات اخیر وی پایان مییابد. این بار تابناک به دنبال قسمت اول و دوم این گزارش، بخش سوم گزارش را که به برهه سال 76 تا زندانی شدن وی به خاطر روزنامه جامعه است را منتشر می کند. 8. خرداد 76 و پروژه جامعه سازگارا در حالی که همچنان در بخش صنعت فعال بود، در حلقه روشنفکران دينی که پروژه ای برای اسلام-زدایی و در واقع سکولاریزه کردن اسلام انقلابی بود قرار گرفت و با مهندس سحابی همسخن شد. این مواضع را به صورت علنی در اظهارات او در سال هایی که به خارج از کشور رفت می توان مشاهده کرد که بعداً به آنها خواهیم پرداخت. اما در اینجا روند شکل گیری یکی از سازمان های تبلیغاتی این گروه، یعنی شرکت جامعه را مرور می کنیم. محسن سازگارا شرکت جامعة روز را با حمایت تنی چند از همفکرانش راه انداخت تا از انتشار روزنامة جامعه به شکلی سیستماتیک پشتیبانی کند. این طرز کار کردن در فضای مطبوعاتی ایران و بخصوص در بخش غیردولتی سابقة چندانی نداشت و به همین دلیل به نظر می رسد سازمان دهندگان این تشکیلات پیش بینی می کردند که در انتشار روزنامه با مشکل مواجه خواهند شد و در صورت نداشتن پشتیبانی سازمان یافته امکان فعالیت مداوم و بمباران تبلیغاتی جامعه را نخواهند یافت. شرکت جامعه در واقع حلقة اصلی روزنامه های زنجیره ای بود و هم حلقة رابط تولیدات فکری حلقة کیان با این روزنامه ها. تحريريه جامعه در بهمن 76 شكل گرفت و در رأس آن، ماشاءالله شمسالواعظين، سردبير كيان نشست كه دوستانش او را به نام محمود شمس مي شناختند. شمسالواعظين با ده سال سابقة سردبيري روزنامه كيهان، حميدرضا جلاييپور، بدون پيشينهاي در مطبوعات که منزل بزرگ پدري اش در قلهك محل جلسات سخنراني عبدالكريم سروش بود، و محمدمحسن سازگارا به عنوان سرمايهگذار اصلي، جامعه را راه انداختند. سازگارا پيش از انتشار جامعه مؤسسهاي مطبوعاتي را اداره ميكرد كه از جمله نشريات آن، هفتهنامة آينه بود. بدنه و تحريرية جامعه، تركيبي دوگانه از روزنامه نگاراني بود كه بخشي از آنها روزنامهنگار حرفه اي بودند و بخشي ديگر، سياسي بودنشان بر مطبوعاتي بودنشان مي چربيد. تركيب تحريرية جامعه را حسين قندي، استاد روزنامه نگاري در دانشگاه شكل داد كه تجربه اي موفق در سردبيري روزنامة اخبار داشت. دوگانگي سياسي / حرفه اي در تحريرية جامعه، ناشي از اعمال نظرهاي شمس الواعظين و تغييراتي بود كه او در تركيب مورد نظر حسين قندي داد. در اصول ده گانة جامعه كه شمسالواعظين به عنوان سرمقاله نخستين شماره نوشت توضيح داده شد كه «جامعه بناي آن را ندارد كه به روال ديگر روزنامهها اخبار اصلي صفحه نخست خود را از اظهارات رهبر و مقامات بلندپايه مملكتي» برگزيند، و اگر ناچار به سانسور بخشي از مطلبي باشد، عبارت سانسور شده را با علامت [...] مشخص ميكند و حاضر است تريبوني براي «همه جريان ها و جناح ها» باشد كه ديدگاه هاي خود را بيان كنند و اگر كسي حاضر به چاپ مقاله اش با نام خود نباشد آن را با امضاي «با مسئوليت سردبير» چاپ خواهد كرد. اگرچه گردانندگان جامعه مدعی بودند مستقل هستند اما این «اصول» هیچ معنی نداشت جز ایجاد تریبونی علیه نظام و برای رانده شدگان از عرصة سیاست. ادعای استقلال روزنامة جامعه خیلی زود رنگ باخت و مشخص شد که گردانندگان و سرمایه گذاران آن قصدی غیر از آنچه می گویند دارند. «پس از نوروز 77 و با انتشار خبر بازداشت غلامحسين كرباسچي، شهردار وقت تهران جامعه با اينكه خود را روزنامه اي مستقل مي خواند، شيوة پرداختنش به ماجراي كرباسچي و تحليل ها و موضع گيري هاي آن در اين زمينه به گونه اي بود كه از ديد خيلي از اهل مطبوعات با موضع مستقل فاصله داشت و حتي در مواردي جامعه را به ارگان هواداران غلامحسين كرباسچي تبديل كرد». اقدامات بعدی این روزنامه نیز به گونه ای بود که منجر به طرح شکایات مختلف علیه آن در محاکم قضایی شد و سرانجام دادگاه در 30 تیر 1377 رأی به تعطیلی آن داد. اما سازگارا و حلقة دوستانش بلافاصله روزنامة دیگری با عنوان توس را منتشر کردند که از هر نظر شبیه جامعه بود. این یکی هم مدتی بعد تعطیل شد. وظیفة این روزنامه های زنجیره ای اجرای شکل جدید و پیچیده ای از «ترور» بود. در واقع، روند حذف نیروهای انقلابی که در سال های اول انقلاب توسط گروهک-های معاند به صورت ترور فیزیکی صورت می گرفت، در دورة جدید به صورت ترور شخصیت و اندیشه دنبال شد. ایراد انواع اتهامات با ابزارهای مختلف (شایعه، طنز، و...) و ترویج اندیشه های غربی ضد دین و ضد ارزش های انقلابی کلیت این پروژه را شکل می داد. این موضوع را شمس الواعظین نیز در خاطراتش از راه-اندازی آن روزنامه ها می گوید و یادآوری می کند که «جرقه اوليه انتشار روزنامه جامعه در جلسات چهارشنبههاي ماهنامه كيان زده شد که در آنها تعدادي از مولدان انديشه ديني دور هم جمع ميشدند و بحث مي كردند؛ مانند آرش نراقي، ابراهيم سلطاني (كه بعد از شمس سردبير كيان شد)، حجاريان، دكتر سروش، محسن كديور، هادي سمتي، مصطفي تاجزاده، اكبر گنجي، حسين قاضيان، عليرضا علويتبار، حميدرضا جلاييپور، رضا تهراني و گاهي هم محسن سازگارا». از این «روشنفکران دینی»، گنجی و نراقی به تأیید همجنسگرایی تحول فکری پیدا کردند؛ حجاریان و تارج-زاده و برخی دیگر در فکر براندازی نرم افتادند؛ سازگارا حقوق بگیر صهیونیست ها شد؛ و سروش به انکار وحی برآمد. اکنون روشن است که پروژة روشنفکری دینی چه اهدافی را دنبال می کرد و چگونه در صدد زدن ریشة دین و دینداری و ارزشمداری بود. شمس در همان خاطراتی که برای مریم شبانی تعریف کرده ابعاد دیگری از این پروژه را آشکار نموده و توضیح می دهد که در همان جلسات حلقة میان بود که «مسئله امكان حضور يك جريان جديد اصلاحطلب در عرصة سياست به بحث گذاشته ميشد اما بخش قابل توجهي از اعضا نسبت به ورود حلقه كيان به عرصه فعاليت مستقيم سياسي و جريانهاي سياسي ترديدهاي جدي داشتند و صريحاً مخالف بودند. در اين فضا، آقاي سازگارا جرقه راهاندازي يك روزنامه را زدند ولي از آنجايي كه بخش قابل توجهي از دوستان حلقه كيان مخالف انتشار يك روزنامه بودند، آرامآرام مباحث مربوط به ورود به عرصه روزنامهنگاري عمومي در خارج از حلقه كيان دنبال شد. اين جلسات در دفتري در خيابان كريمخانزند با حضور دكتر سروش، جلاييپور، من و سازگارا برگزار شد تا فضاي دموكراتيك جلسات حلقه كيان حفظ شود و اين مسئله گسستهايي را دامن نزند». وی اشاره می کند که راه اندازی این روزنامه برای «کامل کردن سازمان ها و نهادهاای بود که باید بار اصلاحات را بر دوش می کشیدند» و: «من با اين نگاه راهاندازي روزنامه را ضروري ميدانستم و در اين ضرورت يك مشوق خيلي بزرگ داشتم كه بسيار براي او احترام قايل بودم: دكتر عبدالكريم سروش. و يك مدير آماده به كار و داراي سابقه مديريتي به نام آقاي سازگارا و يك جلاييپور فارغالتحصيل جامعهشناسي سياسي از دانشگاه لندن كه پاي كار بود. من اين سه ضلع مهم را به عنوان روزنامهنگاري كه در آرزوي انتشار روزنامه به سبك و مدلي آرماني بود كامل كردم. ...بدينترتيب طبق گفته هيأتمديره من لوكوموتيوران اين قطار شدم و آقاي سازگارا مسووليت ساختارسازي آن را برعهده گرفت و آقاي جلاييپور مديريت مسئول و صاحب امتياز آن شد و در رأس همة اينها دكتر سروش تئوريپرداز اين مجموعه شد. شمارش معكوس كه آغاز شد به دكتر سروش گفتم خيلي نگران واكنشهاي احتمالي دوستان روشنفكري ديني هستم و اگر مصالحهاي صورت گيرد تا ما از آن پتانسيلها در روزنامه جامعه استفاده كنيم، راه اين حركت جديد هموارتر ميشود و گامها با اطمينان بيشتر برداشته خواهد شد اما دكتر سروش تنها يك جمله به من پاسخ دادند و گفتند: بعدها دوستان به دنبال موفقيتهاي روزنامه جامعه به اين قافله خواهند پيوست و نگران نباشيد. اما من خيلي نگران بودم. دكتر سروش حامي ما بود. ...در اين شرايط آقاي گنجي مصاحبهاي با دكتر سروش انجام دادند و سئوال محوري اين مصاحبه از دكتر سروش اين بود كه آيا مقتضاي روشنفكر ديني بودن، باقي ماندن در محدوده توليد معرفت است يا در صورت نياز اجتماعي يك روشنفكر ميتواند به عرصههاي ديگر هم سر بكشد و اين عرصهها را مديريت بكند. آقايدكتر سروش اما پا را فراتر گذاشت و گفت كه روشنفكري ديني ميتواند عرصههاي ديگر را هم مديريت كند و لازم است تا ايدهها تبديل به نسخه عملي شوند و مردم و افكار عمومي را نسبت به برتري اين ايده مجاب كند.» شاگردان سروش در پی این «فتوا» برای قبضة قدرت، یک جنگ روانی وسیع را ترتیب دادند و حتی آن کسانی از حلقة کیان که با فعالیت روزنامه نگاری مخالف بودند به این میدان وارد شدند و آن هم با شدتی تعجب برانگیز: «به محض انتشار روزنامه جامعه دوستاني كه مخالف ورود جريان روشنفكري ديني به عرصه جامعه بودند به چند دسته تقسيم شدند. هم راه نو را منتشر كردند و هم بعدها صبحامروز را. جناح چپ آنها صبحامروز را منتشر كرد و جناح ميانه راه نو را. ...بخشهاي مخالف راهاندازي روزنامه جامعه در ميان اعضاي حلقه كيان و روشنفكري ديني زماني به ضرورت انتشار مطبوعات عمومي رسيدند كه ما به زندان افتاده بوديم و آنها احساس كرده بودند كه ظلمي مضاعف به بخشي از پيكرهشان شده است و از موضع پركردن خلأ كه اين قافله بيپرچم نماند، به سرعت براي انتشار روزنامههاي جايگزين اقدام كردند. انگيزة آنها كاملاً صادقانه و دوستانه بود. ...روزنامه صبحامروز در بستري خاص تعريف شد و به قول آقاي عبدي بهعنوان توپخانه اصلاحطلبان شناخته ميشد.» صبح امروز را سعید حجاریان و اکبر گنجی اداره می کردند و حجاریان در آن موقع در مصاحبه ای گفت که هدفشان از راه اندازی صبح امروز روزنامه نگاری نیست بلکه استفاده از روزنامه نگاری برای مبارزه سیاسی و کسب قدرت است. در آن زمان کمتر کسی از مردم می دانست که در پس روزنامه های زنجیره ای، جنگ برای تصاحب قدرت و تداوم این تصاحب در جریان است: «...من پس از 30 شماره از انتشار جامعه يك پيام بسيار محبتآميز از آقاي خاتمي دريافت كردم و يك پيام از عطاءالله مهاجراني در ستايش اين حركت تازه. حتي آقاي مهاجراني در مقام وزير ارشاد يك شب به دفتر روزنامه آمد و بدينترتيب روزنامه جان گرفت و بدون تبديل شدن به ارگان روشنفكري ديني به كار خود ادامه داد. ...مهاجراني بهعنوان وزير ارشاد و سخنگوي دولت از روزنامه ستايش كرد و گفت كه هر كاري دربارة روزنامه جامعه داريد مستقيماً با شخص من مطرح كنيد. احساس ما اين بود كه در روحيه آقاي مهاجراني آمادگي براي تكفل رياستجمهوري بعد از خاتمي وجود دارد و ايشان تلاش دارد تا به صورت غيرمستقيم از حركت روزنامة جامعه به مثابه جريان ايدهآل خودش حمايت كند.» عطاءالله مهاجرانی در پی افشای ماجرای ازدواج پنهانی اش از سیاست کنار کشید و به انگلیس رفت و در یک ویلای پانصد هزار پوندی سکونت گزید و به تدریس و تحقیق در دانشگاه .......... سرگرم شد. شمس در این خاطرات ذکری هم از وضعیت مالی روزنامه جامعه می کند و مدعی می شود که با سرمایة 27 میلیون تومان آن را راه انداختند. اما در همین مصاحبه می گوید وزیر ارشاد وقت با اختصاص کاغذ دولتی از انتشار روزنامه حمایت می کرد که البته بعداً معلوم شد این کار را احمد بورقانی و عیسی سحرخیز و به ظن قوی با دستور مهاجرانی انجام داده بودند. احمد بورقانی در اعتراض به توقیف روزنامه های زنجیره ای از سمتش کناره گرفت و سحرخیز در پی ماجرای روزنامه زن و شکایت مدعی العموم، محاکمه و محکوم و منفصل از خدمات دولتی شد و بعدها به صف اپوزیسیون ضد نظام پیوست (سحرخیز یکی از عوامل اجرایی حلقة کیان بوده و گفته می-شود نشریة اینترنتی پیک نت را اداره می کند. پیک نت یکی از سایت هایی است که در انتشار شایعات ضدنظام کاملاً همسو با سیاست های مؤسسة امریکن اینترپرایز عمل کرده و از جمله هتاک ترین سایت ها به دین و بخصوص اسلام و انقلاب به شمار می آید). این شمایی کلی از وضع افرادی بود که در حلقه کیان حضور داشتند و یا با آن مرتبط بودند. سازگارا در این فضا و با این افراد برای پیاده کردن ایده ها و تزهای روشنفکری دینی همکاری می کرد. شکست این پروژه باعث شد تا این حلقه فروپاشیده و هر یک از اعضای آن در سطحی دیگر برنامه های خود و ایده های استاد خود را دنبال کنند. در این میان، سازگارا که از طرف دستگاه قضایی بازداشت و محاکمه و زندانی شده بود دست به اعتصاب غذا زد تا توجه محافل جهانی را به خود جلب کند. پس از این کار، و آزادی از زندان، ادامة حضور خود را در کشور امکان پذیر ندید و راهی غرب شد. 9. از «شهادت» کشمیری تا جامعه مدنی بدون ولایت فقیه آیا سازگارا یک اصلاح طلب و خواهان سهمی از قدرت و جایی در حکومت بوده است؟ در فعالیت های سیاسی قطعاً نخستین هدف، کسب قدرت (مستقیم یا غیرمستقیم) است. اما در مورد سازگارا و امثال او، که در چهارچوب پروژة روشنفکری دینی دست به فعالیت سیاسی زده و اشغال بالاترین بخش هرم قدرت را هدف قرار داده اند، طرح این سؤال جدی تر و پاسخ آن پیچیده تر است. پیچیدگی موضوع از آنجاست که روشنفکری دینی در پی جداسازی دین از سیاست است تا دین را در محدودة فرد محبوس نموده و عقل را جایگزین شرع نماید. خودِ این فرایند، سیاسی است. اگر روشنفکری دینی را نحله ای فکری در چهارچوب دین بدانیم، نتیجه این خواهد بود که روشنفکران دینی فعالیت سیاسی می کنند و در واقع دین آنها هم از سیاست جدا نیست. اگر روشنفکری دینی را نحله ای فکری بدانیم که دین را هم به عنوان یک موضوع تفکر شامل می شود، در این صورت روشنفکران دینی فعالانی سیاسی یا اجتماعی هستند که از دین استفادة ابزاری می کنند. این تناقض را تا به حال این گروه نتوانسته اند حل کنند و به طریق اولی اساساً «روشنفکری دینی» ترکیبی اشتباه است. روشنفکری به معنای خاص آن هیچ قیدی را برنمی تابد. چسباندن قید دینی به آن برای فریب دادن افکار عمومی است تا اندیشه های التقاطی و حتی ضد دین را با برچسب دین ترویج نمایند و از حساسیت اذهان و افکار نسبت به آن اندیشه ها بکاهند و این همان ایدة «مذهب علیه مذهب» است. بسیار معنادار است که اغلب قریب به اتفاق این «روشنفکران دینی» مورد استقبال غرب و به ویژه انگلیس که سابقة طولانی در اسلام ستیزی و فرقه سازی دارد می باشند. حضور همة گروه های سیاسی در کشور و فعالیت سیاسی و نه نظامی، از طرح هایی بود که در اوایل انقلاب ارائه شد سازگارا در تهیه آن نقش داشت. طبق این طرح گروه های مختلف در صورتی که سلاح های در اختیار خود را تحویل می دادند می توانستند به فعالیت و رقابت سیاسی ادامه دهند. هدف این طرح چنان که سازگارا بعدها در خارج کشور گفت، این بود که از برخورد تند میان این گروه ها و نیروهای انقلابی مدافع نظام جلوگیری شود. چنین اتفاقی نیفتاد و گروهک های مزبور دست به سلاح بردند و قصد براندازی مسلحانه کردند و به تبع آن نیروهای انقلاب هم با آنها برخورد نمودند که به قلع و قمع و فرار اعضای گروهک ها انجامید. سیر وقایع آن روزها نشان داد که اساساً گروهک های مسلح و غیرمسلحی که نظام جمهوری اسلامی را قبول نداشتند، وابستگی عمیقی به بیگانگان داشته و با جامعة ایران و باورهای اسلامی مردم بسی بیگانه بودند. گذشته از اینکه سازگارا هیچ گاه حاضر نشده واقعیت آن دوران را بگوید و اعلام کند که آن گروهک ها حتی قبل از اقدام مسلحانة علنی برای براندازی نظام چه جنایاتی را مرتکب شده بودند و تحمل وجود آنها خیانت به مردم بود، طرح حضور و فعالیت سیاسی آنها را در کشور در سال های بعد دنبال کرد. وابستگی او به نهضت آزادی، گرایش به افکار التقاطی، و همکاری درازمدت و عمیق با کسانی همچون بهزاد نبوی (که سابقة وابستگی و تعلق خاطر شدید به سازمان مجاهدین خلق دارد) و کشمیری (که عضو منافقین و عامل اصلی انفجار نخست وزیری بود)، و یا عطیانفر که سابقة وابستگی او به جریان نفاق هم آشکار است علائمی هستند دالّ بر تمایل به تغییر ساختار نظام جمهوری اسلامی. این تمایل از همان آغاز در وی وجود داشته و بعداً در دورة اصلاحات، تا موقعی که در داخل کشور بود بروز مقطعی و مهارشده داشت و سپس در خارج کشور کاملاً علنی گردید. در مورد سازگارا، باید گفت که وی در یک مقطع از ادامة فعالیت سیاسی در حکومت کنار کشید و وارد حوزه صنعت شد. این دوره همزمان بود با حضور و ارتباط او با حلقة کیان. احتمال زیادی می توان داد که وی با توجه به مظنونیتی که در زمینة دست داشتن در انفجار مقر نخست وزیری به وی وجود داشت در پی این بود تا فرارسیدن موقع مناسب در بخش های کمتر سیاسی حضور داشته باشد و بخش صنعت که با تخصص دانشگاهی او سازگار بود و کسی مانند بهزاد نبوی هم می توانست حمایتش کند، بهترین گزینه تشخیص داده شد. در این مقطع بود که زمینة مالی راه اندازی شرکت جامعه روز هم به عنوان بازوی رسانه ای اصلاح طلبان فراهم گردید. در واقع، با دقت در فعالیت های سازگارا و همفکرانش در این مقطع می توان دریافت که پروژة اصلاحات اصلاً برای اصلاح - به مفهوم درست آن یعنی بهتر نمودن وضعیت یا ساختار موجود - نبود بلکه هدف آن تغییر ساختار و تعبیة افراد مورد نظر در آن بود. از این زاویه می توان نتیجه گرفت که هدف سازگارا و همفکران او این نبوده که در نظام و حکومت جایگاه و سهمی داشته باشند بلکه آنها اساساً خواهان تغییر بنیادی نظام بوده و چنان که بارها اعلام کرده اند در پی تبدیل جمهوری اسلامی به یک جمهوری لیبرالیستی هستند. اینها را می توان براندازان قدرت طلب عنوان داد که وجود نظام جمهوری اسلامی را برنمی تابند. 10. در زندان با روی کار آمدن محمد خاتمی و راه افتادن روزنامه های زنجیره ای، سازگارا مديرعامل روزنامة جامعه شد و با بسته شدن جامعه، راهی توس گردید و پس از آن به زندان محکوم شد که به خاطر ناراحتی قلبی به زندان نرفت. بعداً دو بار زندانی شد که بار دوم دست به اعتصاب غذای شصت و پنج روزه زد و به دلیل مشکلات جسمی ناشی از این اقدام آزاد گردید. پس از این ماجراها برای معالجه به انگلستان رفت در حالی که در ایران محکوم به يک سال زندان شده بود. وی اعلام کرد به محض انجام معالجات و عمل جراحی راهی کشور خواهد شد و باز هم در اعتراض به حکم دادگاه دست به اعتصاب غذا و دارو خواهد زد. در سال 84 وكيل مدافع محسن سازگارا اعلام کرد که شعبه 26 دادگاه انقلاب، وي را به شش سال حبس محكوم كرده است. وي گفت كه حكم موكلش تاكنون به وي ابلاغ نشده و به گفته مسئولان قضائي به واسطة آنكه سازگارا در حال حاضر در ايران به سر نميبرد، حكم صادره به صورت آگهي در روزنامهها منتشر می شود.
دیدگاه تان را بنویسید