كيهان: عيار تجربه
«عيار تجربه»عنوان يادداشت روز روزنامهي كيهان به قلم مهدي محمدي است كه در آن ميخوانيد؛در طول 4 سال گذشته، يعني از فوريه 2006 به اين سو، يك فرمول كلي بر رفتار روسيه و چين در قبال پرونده هسته اي ايران حاكم بوده كه هنوز هم مي توان با استفاده از آن رفتار آينده اين دو كشور را پيش بيني كرد. آن فرمول اين است: روسيه و چين در مقابل درخواست هاي آمريكا براي افزايش فشار به ايران - كه عموما به شكل تحريم در شوراي امنيت بوده - تا آنجا كه امكانپذير بوده معامله كرده اند و از هر جا كه معامله امكانپذير نبوده، مقاومت كرده اند. معامله تا كجا امكانپذير است؟ تا جايي كه آمريكايي ها حاضرند امتياز بدهند. و مقاومت به چه شكلي انجام مي شود؟ فقط به شكل تعديل محتواي قطعنامه ها نه به شكل مخالفت با اصل آنها. اين فرمول نشان مي دهد كه براي آن دو كشور اصل بر معامله است مگر اينكه خلاف آن ضرورت پيدا كند. طي چند هفته گذشته بحث ها در اين باره كه بالاخره چين چگونه با درخواست آمريكا براي صدور قطعنامه ششم عليه ايران در شوراي امنيت (قطعنامه چهارم تحريم ها) برخورد خواهد كرد، بالا گرفته است. يك اشتباه رايج اين است كه كساني تصور كنند چين نهايتا با تحريم ها موافقت نخواهد كرد يا قطعنامه را وتو مي كند. چنين اتفاقي رخ نخواهد داد. چين و روسيه فقط در موارد معدودي كه به امنيت ملي آنها مربوط مي شده كه از حق وتو استفاده كرده اند در حالي كه ايران براي روسيه و چين يك موضوع استراتژيك است نه موضوع امنيت ملي و به همين دليل هم هيچ كس در تهران چنين حسابي روي آنها نكرده است. تحليل دقيق تر اين است كه يك فرايند زمان بر و دشوار چانه زني بر مناسبات روسيه و چين با آمريكا درباره ايران حاكم است كه از دو موضوع تاثير مي پذيرد: اول، ميزان دوري يا نزديكي نگاه استراتژيك اين كشورها به ايران و دوم، ميزان امتيازات مبادله شده. در مورد نگاه استراتژيك به ايران، تفاوت هاي آشكاري ميان روسيه و چين به همراه مجموعه اي بزرگ از كشورهاي در حال توسعه از يك طرف و آمريكا، اسرائيل و بخشي از اروپا از سوي ديگر وجود دارد. اصلي ترين مطلب اين است كه مطابق ارزيابي هاي اطلاعاتي روسيه و چين ايران قصد ساخت سلاح هسته اي ندارد و برنامه هسته اي آن يك تهديد محسوب نمي شود. در مقابل، آمريكايي ها با وجود كمبود شديد شواهد اطلاعاتي همچنان سعي دارند اينطور وانمود كنند كه برنامه ايران يك «تهديد فوري» است. جامعه اطلاعاتي آمريكا مدت هاست ديدگاه هاي افراطي دولت در اين خصوص را تاييد نمي كند. مسئله استراتژيك ديگر اين است كه اساسا صورت مسئله پرونده هسته اي ايران از نظر روسيه و چين با آمريكا متفاوت است. روس ها و چيني ها عقيده دارند ايران مي تواند در خاك خود غني سازي كند به اين شرط كه آژانس درباره نظارت كامل خود بر صلح آميز بودن اطمينان بدهد. آمريكايي ها اما تا همين اواخر لااقل به طور رسمي عقيده داشتند غني سازي در ايران آن را در «آستانه سلاح» قرار خواهد داد؛ در نتيجه هدف نهايي همچنان اين است كه ايران اين برنامه را به حال تعليق دربياورد. اختلاف نگاه روسيه و چين نسبت به آمريكا در مورد هدف تحريم ها از همين جا ناشي مي شود. روس ها و چيني ها مكررا گفته اند از نظر آنها هرگونه تحريم فقط بايد با هدف وادار كردن ايران به همكاري بيشتر با آژانس صورت گيرد در حالي كه آمريكايي ها به تحريم به عنوان ابزاري براي «مجازات» ايران نگاه مي كنند نه وادار كردن آن به همكاري با آژانس (چيزي كه همين حالا هم وجود دارد). دقيقا به همين دليل است كه آمريكايي ها هر وقت به جلب همراهي روسيه و چين نياز دارند، آژانس را تحت فشار مي گذارند تا به هر شكل ممكن يك سند منفي عليه ايران از آن بيرون بكشند. نمونه بارز اين اقدام، گزارشي است كه يوكيا آمانو در فوريه گذشته منتشر كرد و در آن بي هيچ دليل موجهي برخي ارزيابي هاي سنتي آژانس درباره برنامه غني سازي ايران را تغيير داد. روس ها و چيني ها با اين ارزيابي آشكارا مخالفت نكردند اما بسيار بعيد است كه نفهميده باشند ارزيابي هاي يك نهاد فني نمي تواند ناگهان ظرف چند هفته تغيير كند مگر اينكه فشار سياسي سنگيني بر آن وارد شده باشد. اما اختلاف استراتژيك نهايي ميان اين بلوك ها درباره ايران اين است كه براي جلوگيري از هسته اي شدن ايران چقدر بايد هزينه كرد. در اين باره اكنون ديدگاه هاي بسياري از كشورهاي جهان به هم نزديك شده و حتي آمريكايي ها هم عقيده دارند سرمايه گذاري روي جلوگيري از هسته اي شدن ايران يك سرمايه گذاري بسيار كم منفعت ولي در عين حال عميقا پرهزينه است. اين موضوع از همان اختلاف عميق در مورد شدت تهديد ناشي از برنامه ايران ناشي مي شود كه به آن اشاره كرديم. كشورهاي زيادي امروز سوال مي كنند اگر برنامه هسته اي ايران يك تهديد نيست چرا بايد براي توقف آن خود را به آب و آتش زد؟! به همين دليل هم هست كه آمريكا اكنون در موقعيتي است كه نمي تواند هيچ يك از كشورهاي جهان - البته به جز اسرائيل كه اصلا كشور نيست!- را متقاعد كند كه ارزش دارد براي مهار ايران هزينه هاي هنگفت بپردازند. به اين ترتيب به نظر نمي رسد اختلافات استراتژيك روسيه و چين با آمريكا در ارزيابي ماهيت و هدف برنامه هسته اي ايران اساسا رفع شدني باشد. مي ماند اينكه ببينيم چه امتيازهايي مبادله شده است. روس ها مدت ها پيش كوتاه آمدند. علت اين بود كه در دو حوزه خاص يعني استقرار سپر دفاع موشكي در شرق اروپا و پيمان استارت موفق به نهايي كردن توافق هايي نصفه و نيمه با آمريكايي ها شده بودند. آمريكا - برخلاف آنچه عموما گفته مي شود - سپر دفاع موشكي را منتفي نكرد بلكه پذيرفت به جاي استقرار آن در نزديكي مرزهاي روسيه آن را به حالت متحرك (Mobile) درآورده و در جاهايي مانند عرشه كشتي ها و امثال آنها نصب كند. اين در واقع براي روس ها از وضعيت قبلي يعني حالت استاتيك موشك ها بدتر است اما آنها به اين دليل كه اساسا توان مقاومت در مقابل آمريكا ندارند اعلام كردند تصميم آمريكا همان است كه آنها مي خواسته اند تا موضوع به نحو آبرومندانه جمع شده باشد. درباره پيمان استارت هم ظاهرا بعد از يك سال چانه زني، دو طرف پنج شنبه آينده توافقي را امضا خواهند كرد كه مقرر مي كند آمريكا و روسيه تعداد كلاهك هاي هسته اي عملياتي خود را به هر كدام 1550 كلاهك كاهش دهند. به اين ترتيب مي بينيم امتيازهايي مبادله شده و طبعا روس ها در ازاي آنچه دريافت كرده اند بايد چيزي هم بدهند. بهانه روس ها در موافقت با تحريم البته اين است كه ايران با رد پيشنهاد وين به آنها بي احترامي كرده است اما اين چيزي بيشتر از يك توجيه بي ربط نيست چرا كه گذشته از اينكه وقتي پاي منافع ايران در ميان باشد، «احترام روس ها» اهميت چنداني ندارد، ايران اساسا پيشنهاد وين را رد نكرده است. همه كاري كه ايران كرده اين بوده است كه مانع از آن شده كه آمريكايي ها مواد هسته اي آن را بگيرند و در ازاي آن هيچ ندهند. ايران صرفا خواهان تضمين هايي است كه ثابت كند فريبي در كار نيست و تا امروز چنين تضمين هايي تامين نشده است. چيني ها اما طي چند ماه گذشته مقاومت بيشتري در مقابل تحريم هاي درخواستي آمريكا كرده اند به اين دليل كه مبادله امتياز ميان آنها و آمريكا نسبت به روسيه به دشواري هاي بيشتري برخورده است. ميان آمريكا و چين اكنون 3 مسئله كليدي وجود دارد. 1-اختلاف بر سر ارزش يوان واحد پول چين كه آمريكايي ها عقيده دارند پكن عمدا آن را پايين نگه داشته تا تراز صادراتي اش را بالا ببرد 2-موضوع ديدار اوباما با دالايي لاما رهبر جدايي طلبان تبت و 3-فروش تسليحات آمريكا به تايوان در دو ماه گذشته به ارزش 4/6 ميليارد دلار كه مي تواند برتري نظامي چين در شرق دور را شديدا تحت تاثير قرار دهد. چين و آمريكا براي هيچ كدام از اين 3 مسئله راه حلي نيافته اند و اختلافات همچنان ادامه دارد. به رغم اينكه امتيازي مبادله نشده، دو عامل موجب شده چيني ها موضع خود در مورد مخالفت با تحريم ايران را تعديل كنند. 1-نخستين عامل ترس چين از آن است كه از جانب آمريكايي ها به عنوان يك كشور غيرمسئول معرفي شوند و در حالي كه روسيه به سمت آمريكا رفته در مخالفت با قطعنامه جديد تنها بمانند. 2-عامل دوم كليدي تر است. چيني ها نگران اين هستند كه اگر در فرآيند تدوين محتواي تحريم ها دخالت نكنند آمريكايي ها به طور يك جانبه و در خارج از شوراي امنيت دست به اعمال تحريم هايي بزنند كه دقيقا منافع تجاري آنها در خريد نفت از ايران را هدف بگيرد. قرائني وجود دارد كه نشان مي دهد چين حضور در «نشست تدوين گزينه هاي احتمالي تحريم» - كه بسياري به اشتباه آن را نهايي شدن موضوع تلقي كرده اند - را پذيرفته با اين هدف كه بتواند مجموعه مواردي را كه به نحوي با منافع آن درگير است و تحريم ها را شديد مي كند از قطعنامه حذف كند و علاوه بر آن مانع اعمال تحريم هاي يك جانبه از سوي آمريكا شود. تحليلگران غربي مي گويند چين موفق خواهد شد و آمريكايي ها ناچارند براي راضي كردن آن تمامي گزينه هايي را كه مي تواند تحريم ها را به اصطلاح «فلج كننده» سازد از متن پيش نويس حذف كنند و حاصل كار قطعنامه اي خواهد بود سمبليك و بسيار ضعيف كه ديروز چند روزنامه غربي آن را «تفنگ آب پاشي» خواندند كه به سوي ايران هدف گرفته شده است. مشكل اصلي كه آمريكايي ها سال هاست از حل آن عاجز بوده اند در واقع همين جاست. مخالفان تحريم همواره با قطعنامه اي موافقت مي كنند كه «آبروي آمريكا را حفظ كند اما به ايران آسيبي نرساند». آمريكا براي راضي كردن كشورهاي مخالف و ايجاد اجماع ناچار است به ازاي هر مورد توافق با اين كشورها، بخشي از تحريم هاي مد نظر خود را حذف كند و نهايتا به متني رضايت بدهد كه بسيار ضعيف و فاقد هرگونه قدرت تاثيرگذاري بر اراده ايران است. به عبارت ديگر هزينه حفظ اجماع همواره اين بوده كه قطعنامه از وضعيت موثر خارج شود و راهي هم وجود نداشته كه بتوان ميان اين دو جمع كرد. ايران همانطور كه باراك اوباما روز 30 مارس 2010 در كنفرانس خبري مشترك با نيكلا ساركوزي رئيس جمهور فرانسه در پاريس گفت كشور بزرگي است و روابط تجاري وسيعي با بسياري از كشورهاي جهان دارد و اين كشورها هم حاضر نيستند منافع خود را فداي تحليل هاي ژئوپليتيكي بي اساس آمريكا در مورد «خطرات منطقه اي و جهاني ايران هسته اي» بكنند چرا كه اساسا اين تحليل ها را قبول ندارند. كل فرآيند تحريم در قالب اين نتيجه گيري استراتژيك ساده قابل خلاصه سازي است: اولا به دليل ضرورت حفظ اجماع و اختلافات استراتژيك آمريكايي ها قادر به اعمال هيچ تحريم شديدي عليه ايران نيستند و ثانيا حتي اگر تحريم هاي شديدي هم اعمال شود ايران را متوقف نخواهد كرد چرا كه ايران سال هاست به پديده تحريم ها خو گرفته و بهتر از هر كشور ديگري در جهان مي تواند آن را مديريت كند. كشورهاي ديگر شايد علنا نگويند ولي همواره اينطور بوده كه به موازات موافقت با تحريم ها راه هايي براي عمل نكردن به آنها هم پيدا مي كرده اند. آمريكا پس از صدور هر قطعنامه جديد فقط مي تواند ادعا كند «كاري كرده است» اما خلسه ناشي از اين دل خوش كنك ديري نخواهد پاييد چرا كه هم ايران به كار خود ادامه خواهد داد و هم ديگر كشورها. تحريم به عنوان يك اقدام مستقل از جانب آمريكا فقط مي تواند براي حفظ آبرو صورت بگيرد و به هيچ وجه قادر به تعيين تكليف مسئله ايران نخواهد بود. اين موضوع آنقدر آشكار است كه حتي اسراييل هم به آن توجه كرده و هفته پيش در چند مورد گفته اند آمريكا بايد يك مسير مذاكراتي قوي را هم در كنار مسير تحريم ها فعال كند. در اين شكي نيست كه آمريكايي ها پس از پيمودن همه راه ها باز هم ناچارند در خانه ايران را بكوبند و از آن دعوت به مذاكره كنند منتها چيزي كه اسراييلي ها به آن توجه نمي كنند اين است كه تحريم يا هر اقدام ديگري شبيه آن به جاي اينكه مذاكرات را تقويت كند آن را به بن بست خواهد كشاند. تحريم، قدرت چانه زني آمريكا پاي ميز مذاكره را افزايش نمي دهد بلكه تنها چيزي كه با آن افزايش پيدا مي كند اراده ايران براي سرسختي بيشتر در اتاق مذاكره است. همه اين مسائل نشان مي دهد آمريكايي ها به اين زودي ها قصد ندارند درست محاسبه كردن را ياد بگيرند و به همين دليل احتمالا بايد مدت هاي طولاني شاهد «بيغوله نوردي» آمريكايي ها باشيم. كل داستان دست و پا زدن آمريكا را برنارد شاو در يكي از آن جملات معروفش خوب خلاصه كرده است، شاو مي گويد: «تنها نكته اي كه مي توان از تجربه ياد گرفت اين است كه ما از تجربه چيزي نمي آموزيم».
دیدگاه تان را بنویسید