ابتكار:برزخ احساس و وظيفه
«برزخ احساس و وظيفه»عنوان سرمقالهي روزنامهي ابتكار به قلم سيد عرفان جلالي است كه در آن ميخوانيد؛ فيلم سينمايي «به رنگ ارغوان» ساخته ابراهيم حاتمي کيا که هم اکنون برروي پرده سينماهاست در ادامه دغدغههاي اين کارگردان بار ديگر تقابل وظيفه و احساس را به تصوير ميکشد. ابراهيم حاتميکيا در واقع با «به رنگ ارغوان» در کنار دو اثر ديگرش «آژانس شيشه اي» و «ارتفاع پست» سه گانه اعتراض فرد در برابر جمع را که به نظر ميرسد دغدغه اصلي سالهاي اخيرش است تکميل کرده است. او در «به رنگ ارغوان» نيز به سراغ دغدغه اصلي اين سال هايش که همان رابطه فرد و اجتماع و همچنين تقابل عاطفه و عقل است رفته و استيصال قهرمان اش را در پارادوکس عشق و آرمان تصوير کرده است. در هر سه فيلم با يک موقعيت فردي روبروييم و چالش فرد با آنچه پيش روست. «آژانس شيشه اي» حکايت يک فرمانده زمان جنگ بود که اکنون براي نجان جان همرزمش دست به اسلحه برده و مردم بيگناه را گروگان ميگرفت. در اينجا وجه عاطفي و احساسي حاج کاظم (پرويز پرستويي) در برابر وجه عقلاني و منطق گراي سلحشور (رضا کيانيان) و اقدام غيرقانوني او در گروگان گيري در تقابل قرار ميگرفت. «ارتفاع پست» حکايت مرد واماندهاي به نام قاسم (حميد فرخ نژاد) بود که از سر ناچاري و به ديل وضع بد اقتصادي دست به جرم بزرگي چون هواپيماربايي زده تا خود و خانواده اش را به آرزوهايي بزرگ رهنمون سازد. در «به رنگ ارغوان» نيز با مامور وظيفه شناسي طرف هستيم که بايد ميان جبر شغلي و اختيار فردي يکي را برگزيند و اين بار نيز شاهد بازنمايي همين خصلتها و ويژگيها در شخصيت اصلي قصه هستيم. در تمامي اين آثار با ضد قهرماناني روبرو هستيم که آنچه انجام ميدهند با معيار قانون و منطق پذيرفتني نيست اما حس موجود در اثر به گونهاي است که عملکرد آنها از نگاه تماشاگر صحيح و درست بوده و اينگونه است که ضد قهرمان فيلم به قهرماني بي بديل تبديل ميشود. اما در اين ميان تفاوت «به رنگ ارغوان» با دو اثر مذکور راه يافتن و کنکاش بيشتر در وجوه عاطفي و انساني شخصيت اصلي قصه و تم عشقي غالب اثر است. فيلم در واقع تلاشي براي راه يافتن وجوه عاطفي و لايههاي انساني پنهان شخصيت اصلي است. هرچند «به رنگ ارغوان» در ظاهر و صورت بيروني وجوه سياسي بسيار پررنگي دارد که به وضوح قابل تشخيص است اما در بطن خود يک رابطه عاشقانه را پرورانده که البته بسيار پرتناقض و پيچيده است. يک مامور امنيتي (حميد فرخ نژاد) که ماموريتش زير نظر گرفتن دختري دانشجو با نام ارغوان است به تدريج به يک دلدادگي رومانتيک رسيده و در برزخ احساس و وظيفه گرفتار ميشود. «به رنگ ارغوان» آغازي بسيار نفس گير دارد. فصل معرفي قهرمان با تمهيد تدوين موازي و با ظرافتي خاص به تصوير کشيده شده است. ميزانسنهاي آغازين فيلم مربوط به اتاق کار، ابزار مورد استفاده مامور و زير نظر گرفتن دختر جوان ريتمي تند و نفس گير دارد و خيلي زود تماشاگر را با خود همراه ميکند. تخصص مرد زير نظر گرفتن ديگران است، او از نماي دور از دختر عکس ميگيرد، به صداي او گوش ميدهد و با او همراه ميشود اما کم کم از حالت يک بيننده صرف خارج شده، درگير وقايع ميشود و در رخدادها دخالت ميکند. اينگونه است که قهرمان حاتمي کيا از دنياي وظيفه، کد، رمز و عدد به شوريدگي و دلداگي و از پرسوناي مامور وظيفه شناس و متعهد، به انسان و انسان بودن ميرسد. دگرديسي و سير تحول حسي و عاطفي مامور به واسطه دلبستگي به دختر به شکلي نمادين از طريق انتخاب نام خداوند در ارائه گزارشهاي امنيتي اش از «هوالکاشف» به «هوالمحبوب» تصوير ميشود. قهرمان با راه دادن به يک حس عاشقانه و انساني شديد به تدريج به مخمصهاي قدم ميگذارد که گريزي از آن نيست. راهي بي بازگشت که مامور خود از پايانش مطلع است. پرداخت حاتمي کيا اما در سراسر فيلم به گونهاي است نميتوان جبه حق و خصم را از يکديگر تفکيک کرد. در فصل درگيري نميتوان دريافت که چه کساني به چه افرادي شليک ميکنند و کدام يک در صف مردان قانون بوده و يا کداميک دشمن قلمداد ميشوند. ابهام خودخواسته فيلمساز به گونهاي است که در نهايت همه چيز به تماشاگر واگذار ميشود.اما فيلم با وجود تعليق، ريتم نفس گير، خلق موقعيتهاي پيچيده و چندگانه و بازيهاي روان و حساب شده انسجام ساختاري بهترين فيلمهاي حاتمي کيا را ندارد. فيلم در اثبات فرض اصلي قصه که روايت بر مبناي آن شکل گرفته به دردسري اساسي ميافتد. عشق مامور به دختر که در تقابل با وظيفه و ماموريت او قرار ميگيرد فرض اصلي قصه است که در ادامه به پاشنه آشيل اثر تبديل ميشود و تلاش موثري براي باورپذير شدن اين عشق نشده و اين رابطه تبيين درست و محکمي ندارد. اين در حالي است که تماسشاگر براي پذيرفتن رفتار مامور بايد فرض عاشق بودن اور ا کاملا لمس کند. لحظههاي دو نفري آنقدر کوتاه و گذرا هستند که نميتوان آنها را بهانه قوام يافتن گرايش مرد به دختر قلمداد کرد. حتي اگر علاقه مرد به دختر را پذيرفتني قلمداد کنيم کشش دختر به مردي با آن هويت دوگانه نياز به جزييات بيشتري دارد که فيلمساز به راحتي از کنار آن ميگذرد. فصلهاي شتاب زده و شعاري اعتراض صنفي دانشجويان که در طول اثر تکرار ميشود نيز بسيار آزار دهنده بوده و به لحاظ اجرا پرداخت ضعيفي دارد. گذشته از اينکه اين داستان آنقدر فرعي است که به پيشبرد قصه نيز هيچ کمکي نميکند و حذف آن به کليت اثر نيز لطمهاي وارد نميکند. سکانس دوئل مامور و شفق نيز که به شکل فلش فوروارد ارائه ميشود بسيار غير هنرمندانه و غير ضروري مينمايد. پايان فيلم هم تا حدودي به آن لطمه زده و نماي پاياني که دختر رو به مرد لبخند ميزند کمي رويايي به نظر ميرسد. شايد پا گذاشتن فيلم به عرصه تراژدي و به دارآويخته شدن دختر با طناب که در نخستين نماي فيلم نيز بر آن تاکيد شده بود، در دنياي اثر پذيرفتني تر بود. اما در شکل کنوني به رنگ ارغوان داستان شکارچي است که به طعمه اش دلبسته و حالا خود در پايان به طعمه تبديل شده است.
دیدگاه تان را بنویسید