قانون مداری و قانون گريزی
حسن رحيمي هر جامعه نيازمند انضباط اجتماعي است و همه خردمندان بر ايجاد جامعه "ضابطهمند" اتفاق نظر دارند، گرچه در باره عوامل شكلگيري آن اتفاقنظر ندارند.برخي از نظريه پردازان مانند "افلاطون" و "ابونصر فارابي" مدينه فاضله را به عنوان جامعه آرماني و ايدهآل مطرح كردهاند؛ كه شايد اشاره به همان جامعه قانونمند باشدو عدهاي از بزرگان به قوانين احترام ويژه قائل بودند. چنان كه در هنگام صدور حكم اعدام "سقراط" به او گفتند: كه فرار كند و او گفت: فرار كردن "قانونشكني" است. اصولاً جعل قانون براي ايجاد جامعه ضابطهپذير و هدفمند است و با رعايت قانون حقوق همه مردم رعايتشده، نظم و عدالت ظهور پيدا ميكند. از اين رو همه انبيا و رهبران ديني درصدد ايجاد جامعه ايدهآل الهي مبتني بر احكام شرع بودند و از ديدگاه اسلام، قوانين الهي بر نظام هستي حاكميت داشته و جهان ضابطه پذير است.يكي از عوامل ايجاد جامعه قانونمند، قانونگرايي مسئولان است و قانونپذيري مسئولان نقشمحوري در گرايش مردم به قانون دارد. حضرت علي (ع) نيز فرمودهاند: در جامعه ديني كه رهبري آن را رهبران ديني برعهده دارند و مردم از آنان الگو ميپذيرند، قانونمندي آنان از اهميت ويژهاي برخوردار است. از اين رو معصومين (عليهم السلام) براي فراخواني مردم به قانونپذيري، خود خاضعترين انسانها در برابر قوانين الهي بودند. بنابراين يكي از مولفهها و ضرورتهاي هر جامعه رعايت قانون و مقررات آن جامعه در زمينههاي مختلف است كه منجر به ايجاد نظم و انضباط و عدم هرج و مرج در اركان مختلف آن جامعه مي شود. از طرفي باروري شجره طيبه عدالت در سايه حاكميت قوانين الـهي امكانپذير است و انبياي عظام درصدد تشكيل جامعهاي قانونمند مبتني بر احكام الهي بودند. پيامبر اسلام(ص) اولين جامعه قانونمند را كه ميتوان از آن به عنوان جامعه مدني اسلامي تعبير كرد؛ در مدي النبي ايجاد نمود كه خود قانونمندترين انسان در آن جامعه بود. "گـوسـتـاو لـوبـون" مـورخ فـرانسوي مينويسد: "پيامبر در آخـريـن وداع، تـمـام صحابه را جمع كرد و فرمود: ايهاالناس، هركس را كه من زده باشم بايد برخيزد و مرا قصاص كند و اگر ستم نموده و قصوري به عرض وي رسانده باشم اينك به عرض من بايد قصاص كند و اگر مال وي برده باشم، اينك حق خود را باز ستاند... در اين ميان يك نفر برخاسته سه درهم از پيامبر مطالبه كرد و او فورا آن را ادا كرد." ائمه (عليهم السلام) نيز به قانونگرايي پيامبر (ص) اشاره كردهاند. پيامبر (ص) به عنوان رهبر قانونگرا عملاً اثبات نمود كه براي ايجاد جامعه ضابطهپذير، بايد رهبران آن قانونمندترين انسانها باشند. متاسفانه جوامع بشري همواره شاهد قانونشكني دولتمردان خود بوده است. متاسفانه بعد از رحلت پيامبر(ص) و با كنار گذاشتنائمه (عليهم السلام) از صحنه سياست، جامعه ايدهآل الهي و جامعه ضابطهمند نبوي به دست فراموشي سپرده شد و حاكماني روي كار آمدند كه حـرمـت و قـداسـت قـوانـيـن الهي را از بين بردند. بعد از پيامبر (ص) امام علي (ع) در مدت كوتاه زمامداري خويش در حالي موفق به ايجاد جامعه ضابطهمند شد كه خودشان از قانونمندترين افراد آن جامعه بودند.نحوه برخورد علي (ع) با برادرش عقيل كه ســهم بــيـشـتري از بيتالمال را درخواست كرده بود، نشاندهنده پايبندي ايشان به قداست و حرمت قانون الهي است. همچنين آن حضرت به يكي از مديران خود كه در بهرهگيري از بيتالمال قانون را رعايت نكرده بود نوشت: خداي را سوگند كه اگر حسن و حسين كاري همانند تو مـيكـردند، با آنان كمتر سـازشـي نمـيكـردم و بـا هيـچ تصميمـي بـر مـن چيره نميشدند، تا اينكه حق را از آنان باز ميستاندم و باطلي را كه از ستم آنان پديد آمده بود، ناپديد ميكردم. متأسفانه قــانــونشـكنـي قـدرتمنـدان سبـب شـد كـه بـرخـي بـه قانونگريزي عادت كرده و تحمل جامعه قانونمندي علوي بر آنها مشكل باشد. ترديدي نيست، قـانـونگـريزي دولتمردان بزرگترين ستمي است كه جوامع انساني را تـهـديـد نـموده و يكي از بزرگترين موانع ايجاد جامعه ضابطهمند است. در نظامهاي سياسي غرب كــه رهـبــران آن مــدعــي قـانـونگـرايـي هستنـد، خـود قانونشكنترين افراد بوده و قانون را براي تسليم ديگران ميخواهند و شعاري است كه از آن به عنوان اهرم سياسي بهره ميگيرند.سيره عملي امام خميني (ره) در طول عمر بابركتشان نيز اصرار بر اجراي قانون بود؛ زماني كه در نوفل لوشاتو ساكن بودند، عدهاي از ايران براي زيارت امام در دهه عاشورا به آنجا آمده بودند. به لحاظ ساده زيستن امام، اطـرافـيـان ايـشان نيز سادگي را در زندگي خود رعايت ميكردند. غذاي آنها در نوفل لوشاتو عموماً نان و پنير و گوجه فرنگي و تخم مرغ و گاهي اوقات هم اشكنه بود. برادراني كه آمده بودند پولي جمع كردند و گوسفندي خريدند و آن را در پشت حياطي كه امام براي اداي نماز به آنجا ميآمدند، ذبح كردند. سپس مقداري از گوشت آن را به منزل امام فرستادند؛ اما قانوني در فرانسه وجود دارد كه ذبح هر حيواني را در خارج از كشتارگاه منع ميكند. هنگامي كه امام از چنين قانوني مطلع شدند، فـرمـودند: "چون تخلف از قانون است، از اين گوشت نميخورم." اين روحيه در طول عمر بابركت ايشان پس از انقلاب هم وجود داشت و جانشين ايشان هم در مقام رهبري بارها بر اجراي دقيق قانون تأكيد داشتهاند و نقطه مقابل قانونگرايي و انقياد در مقابل قانون را ديكتاتوري دانسته و خاطرنشان ميكنند: "اگر انقياد به قانون نباشد، روح ديـكـتاتوري بروز خواهد كرد."رهبر معظم انقلاب اسـلامـي "قانون" را در تمام امور كشور فصل الخطاب ميدانند تا زندگي مردم و امور جامعه روان شود و بيقانوني را مـوجـب پـايمال شدن مصالح مردم دانسته و تأكيد ميكنند: "اصرار بر رعايت نكردن قانون موجب گره خوردن كـارهـا خـواهـد شد؛ بنابراين همه بايد قانون را محترم بشمارند."رهبر معظم انقلاب اسلامي همچنين سرآغاز فرهنگ قانونگرايي را همانند مسائل ديگر، از نخبگان ميدانند كه بايد به بدنه جامعه سرريز شود؛ زيرا اگر نخبگان جامعه قانون را رعايت نـكـنـنــد، نـمـيتـوان از مـردم انتـظـار عمـل بـه قـانـون داشت.بنابراين اگر بشر درصدد ايجاد جامعه قانونمند است، بايد جامعه قانونمند مدين¥النبي را الگوي خود قرار دهد؛ چون در جامعه آرماني و الهي پيامبر (ص) همه مردم در برابر قانون يكسان بوده، تبعيض نژادي، قومي و قانونشكني وجود ندارد. چنان كه رسول خدا (ص) فرمود: "اي مردم آگاه باشيد كه پروردگارتان يكي است و پدرتان يكي است و بدانيد كه نه عربي بر عجم و نه عجمي بر عرب و نه سياهي را بر سفيد... برتري نيست مگر به تقوا" به قول اقبال لاهوري كه چه زيبا سرود: "پيش قرآن، بنده و مولي يكي است بوريا و مسند ديبا يكي است."آنچه در آمــوزههــاي ديـنــي مـا آمده اين است كه قدرت بايد اخـلاقمـدار بـاشـد، نـه ايـنـكه اخلاق قدرتگرا باشد. لجاجت، خـودكـامـگـي، خـودشـيـفـتـگـي و حـسـادت از جـملـه آسـيــبهــايــي اســت كــه اخـلاق مـداري سيـاسـي را تـحتالشعاع خود قرار ميدهد و تأثير اخلاق مداري نخبگان و كارگزاران نظام بر مردم بسيار مهم است و در واقع اين گروههاي مرجع هستند كه نگاه، انديشه و رفتارشان بر مردم تأثيرگذار است؛ اين قشر از جامعه به عنوان الگوي مردم مطرح هستند و در نوع نگرش جامعه بسيار تأثيرگذار هستند بايد با حساسيت بيشتري در اين زمينه رفــتـار كنند تا تأثيراتي كه ميآفريند، مثبت باشد و درحقيقت، رعايت قانون يكي از مهمترين نشانههاي اخلاقمداري سياسي است و در جامعهاي كه دولتمردان آن قانونگريز باشند، چگونه ميتوان از مردم، انتظار قانونگرايي داشت؟ختم كلام تأكيد امام (ره) بر قانون پذيري است ولو اينكه قانوني بد باشد يا خلاف ميل افراد و اشخاص باشد. در انديشه و عمل امام مطيع قانون بودن امري واجب است و به ياد داريم در همان روزگـار، امـام(ره) خـطـاب بـه بـنـي صدر فرمودند:"... نميشود از شما پذيرفت كه قانون را قبول نداريم، غلط ميكني قـانـون را قـبـول نـداري، قـانون تو را قبول ندارد. اگر مـيخـواهـيـد از صـحـنـه بيرونتان نكنند، پيرو قانون باشيد...
دیدگاه تان را بنویسید