دغدغههاي آمريكا در جمهوري آذربايجان
آسيه مهرورز
سرمقاله ابتكار: جمهوري آذربايجان اين هفته ميزبان هيلاري كلينتون وزير خارجه امريكا بود.سفر كلينتون به باكو در چارچوب ديدار از اروپاي شرقي و منطقه قفقاز صورت گرفت. وي در ديدارهاي كوتاه خود از كشورهاي اوكراين، لهستان، جمهوري آذربايجان، ارمنستان و جمهوري گرجستان بر تعهد آمريكا در حمايت از دموكراسي تاكيد كرد. هرچند گفتگوها درباره امنيت انرژي و مسائل حوزه نفت و گاز، راههاي مقابله با تروريسم و ايجاد امنيت پايدار منطقهاي در قفقاز، در كنار چگونگي حل مناقشه قره باغ و مسائل مربوط به توسعه دموكراسي در جمهوري آذربايجان از اهداف سفر وزير خارجه آمريكا به جمهوري آذربايجان اعلام شد. حضور يكي از بلندپايه ترين مقامات سياست خارجي آمريكا در باكو آنهم پس از يك دوره پر تنش در روابط دو كشور كه با دعوت نكردن باراك اوباما از الهام علي اف همتاي آذري اش براي شركت در نشست بين المللي امنيت هستهاي در آمريكا و لغو مانور مشترك دو كشور از سوي باكو به بهانه نقض بيطرفي واشنگتن در مناقشه قره باغ به سود ايروان كليد خورد، از اهميت قابل توجهي براي محافل سياسي و رسانهاي منطقه و جهان برخوردار بود. ماه گذشته نيز رابرت گيتس وزير دفاع آمريكا به منظور جلب همراهي باكو در همراهي با ناتو براي ارسال تداركات اين اتحاديه به افغانستان سفر كرد و بخشي از ماموريت خود را به دلجويي از مقامات باكو اختصاص داد. با اين حال حضور وزير خارجه آمريكا در اين كشور به ويژه با توجه به اهداف مشابهي كه واشنگتن در كشورهاي اوكراين، لهستان و گرجستان براي پيگيري زمينههاي اجراي پيمان مشاركت راهبردي دنبال ميكند، اهميت چنين تحركاتي را در حوزه قفقاز در ارتباط با منافع راهبردي آمريكا قرار داده است؛ به ويژه اينكه به واسطه امضاي پيمان كنترل تسليحات استراتژيك ميان دو كشور، موسوم به استارت و همراهي روسيه با قطعنامه ضد ايراني 1929 اكنون گشايش جديدي در روابط آمريكا و روسيه ايجاد شده است.بنابراين آمريكا ميكوشد از فرصت اين همسويي در پيشبرد ساير اهداف منطقهاي و رفع چالشهاي سياست خارجي خود در اين منطقه استفاده كند. جمهوري آذربايجان در سالهاي اخير تمايلات غرب گرايانه آ شكاري از خود بروز داده است كه نمونه آن را ميتوان به حضور موثر در خط لوله نفتي باكو - جيهان، مشاركت در ائتلاف بين المللي در افغانستان و عراق، خروج از پيمان امنيت جمعي كشورهاي مشترك المنافع، عضويت در اتحاديه غربگراي گوام و طرح مشاركت براي صلح ناتو اشاره كرد. با اين حال مقامات باكو اكنون به اين درك از واقعيت رسيده اند كه حتي اگر امتيازات جديدي نيز بدهند، تغييري در استراتژي آمريكا به مفهوم رويگرداني از همسويي اين كشور در قبال ارمنستان و مناقشه قره باغ بوجود نخواهد آمد. چنانكه تصويب كمك 10 ميليون دلاري آمريكا براي جدايي طلبان قره باغ، در كنار كمك بلاعوض 44 ميليون دلاري به ارمنستان براي سال 2010، انتشار اطلاعاتي درباره املاك فرزندان علي اف در دبي در روزنامهها و سايتهاي آمريكايي از جمله واشنگتن پست و توهين و تمسخر مقامات اين جمهوري، خودداري باكو از مشاركت در هزينههاي طرح خط لوله گازي نابوكو، حمايت آمريكا از جريانهاي غرب گرا و مخالف دولت در وضعيتي كه اين كشور در نوامبر امسال انتخابات پارلماني پيش رو دارد، همه اينها موجب شده است مناسبات باكو - واشنگتن دستخوش ترديدهاي تازهاي شود. همچنين مقامات آمريكا بيم آن داشته باشند تلاش باكو در ايجاد توازن در جهت گيريهاي سياست خارجي خود منافع آمريكا را در حوزه قفقاز بشدت تحت الشعاع قرار دهد؛ به ويژه كه آمريكا در انتقال امكانات براي سربازان ناتو از مسير پاكستان با مشكلات امنيتي روبروست،تكليف پايگاه مناسب در قرقيزستان هنوز مشخص نيست و كريدور شمال همچنان آسيب پذير است.آمريكا از سال 2001 دهها هزار پرواز ترانزيت بر فراز آسمان جمهوري آذربايجان انجام داده است، از جمله پارسال، صدهزار پرسنل آمريكايي و نيروي بين المللي با استفاده از حريم هوايي جمهوري آذربايجان به افغانستان سفر كرده يا از آن خارج شده اند و اكنون نيز در آستانه اعزام 30 هزار نظامي آمريكايي به افغانستان و احتمالا شروع عمليات نظامي ناتو در قندهار، آمريكا مايل به جلب همكاري بيشتر جمهوري آذربايجان در افغانستان است. در چنين شرايطي به نظر ميرسد دولت باكو نيز ميكوشد امتيازات لازم را از واشنگتن به منظور تقويت موقعيت حزب حاكم در آستانه انتخابات پارلماني دريافت كند و هم نقش و جايگاه خود را در معادلات منطقه به عنوان كشوري كه بالقوه ظرفيت احداث پايگاه آمريكايي را در جوار ايران دارد به مقامات آمريكايي گوشزد كند. چنانكه الهام علي اف رئيس جمهوري آذربايجان در گفتگوي خصوصي با وزير امور خارجه آمريكا، مناقشه قره باغ را خطري براي امنيت منطقه خواند و از خانم كلينتون صراحتا خواست درباره اين مناقشه ميانجيگري كند. تاكيد جمهوري آذربايجان بر متعادل شدن رويكرد آمريكا در مناقشه قره باغ در حالي صورت گرفته است كه كارشناسان از نياز متقابل آمريكا به دولت باكو خبر ميدهند. گفته ميشود؛ نيروهاي ويژه آمريكايي طبق دستور رئيس ستاد ارتش آمريكا امكان عمليات محرمانه در مناطق مرزي ايران را نيز يافته اند. براساس اين دستور، ايجاد پايگاههاي مخفي آمريكا در كشورهاي گرجستان، تركيه، آذربايجان، ازبكستان و جمهوري خودمختار داغستان در فدراسيون روسيه پيش بيني شده و نيروهاي عملياتي ويژه آمريكا در همين پايگاهها مستقر شدهاند. گفتني است؛ نيروهاي اطلاعاتي و امنيتي آمريكا پيشتر چند عمليات مختلف براي دستگيري عناصر رده بالاي سازمان القاعده در آذربايجان انجام دادهاند و براي چنين عملياتي بستر حقوقي معيني وجود داشت كه در اين ميان ميتوان حداقل به موافقتنامههاي همكاري بين دستگاههاي انتظامي، قضايي و امنيتي موجود بين آمريكا و آذربايجان استناد كرد. ولي اين بار بحث نيروهاي نظامي ويژه مطرح است و آمريكا ميكوشد از مصوبه اخير پارلمان آذربايجان مبني بر واگذاري پايگاه نظامي به ناتو و آمريكا براي پيگيري اهداف منطقهاي خود استفاده كند.در هر حال صرف نظر از اينكه چنين مجوزي با روح توافقنامه 1381همكاري دوستانه ايران و جمهوري آذربايجان مغايرت دارد، انتشار اخباري پيرامون ايجاد احتمالي پايگاه نظامي آمريكا در جمهوري آذربايجان صرفا در ادامه عمليات رواني مخالفان رابطه تهران باكو براي ايجاد حساسيت در ايران و ايجاد تنش در روابط تهران با بازيگران منطقهاي صورت گرفته است. وانگهي مخالفت روسيه با استقرار احتمالي پايگاه نظامي آمريكا در حوزه قفقاز كه به حوزه منافع اين كشور معروف است موجب خواهد شد تا آمريكا نتواند از فضاي همراهي روسيه با قطعنامه ضد ايراني شوراي امنيت تا مرحله احداث پايگاه بهره برداري كند.با اين حال آنچه كلينتون كوشيد از اين سفر به عنوان فرصتي براي ديپلماسي قفقازي آمريكا استفاده كند، تلاش براي حفظ همراهي باكو با منافع آمريكا در قفقاز و يا دست كم جلو گيري از چرخش كامل اين كشور به سمت باز يگران منطقهاي است.
دیدگاه تان را بنویسید