اندرباب لزوم تفاهم ملي
امير مدني
سرزمين ايران از سپيده تاريخ مکان آمد و شد، تفاهم و تخاصم بين فرهنگ ها، مدنيت ها، اقوام و گرايش ها و جاي تاخت و تازهاي سهمگين و ستيز منافع و انديشه ها در بيرون و درون خود بوده است. ايران و مدنيت ايراني در درازاي هزاره ها توانسته است چون پلي روشنايي حوزه هاي فرهنگي شرقي هند و چين را با حوزه هاي غربي يوناني- رومي به يکديگر مرتبط کرده و با آنها در تاثيرپذيري متقابل باشد. ايران علي رغم داشتن اندازه هايي نابرابر با ديگر موجوديت ها توانسته است از حل و جذب و نيست شدن اجتناب کرده موجوديت مستقل و استمرار تاريخي خود را حفظ نمايد. ايرانيان در عهد باستان با آفرينش مدنيت و قوانين جهان شمول مبتني بر هم زيستي انساني که منشور بابل کوروش بزرگ نمونه عالي آن است اعلا م حضور مي کنند. در سده هاي ميانه که يورش هاي خانمان سوز اقوام شرق و غرب روي مي دهند، ايرانيان با پرورش انديشه عرفاني به ظريف ترين شيوه هاي مبتني بر مهر و حب انساني به ارايه مدل نبرد ضد خشونت مي پردازند. در دوران معاصر نيز تلا ش ايرانيان وقف حفظ استقلا ل در برابر قدرت هاي بزرگ تازه شکل گرفته حصول آزادي و حقوق مدني جديد است. تلا شي که جنبش هاي بزرگ اصلا حي مشروطيت، ملي شدن نفت و بهمن 57 نمونه هايي از آنند. پرسش آنجاست که راز اين بقا چيست و ايران چگونه توانسته است که در برابر مدنيت ها و قدرت هاي سهمگين و بسيار تنومندتر قديم و جديد، از حل و جذب شدن اجتناب کرده استقلا ل و استمرار خود را حفظ نمايد و جامعه اي مرجع باقي بماند؟ گذشته از سلحشوري سلحشوران، پاسخ پايه و علت اين بقا را تنها در انديشه و سير تحول و فراگشت آن مي توان جست وجو کرد. خرد وانديشه اي که در جنبش هاي فکري و اجتماعي بي شمار روي به ظهور آورده است. انديشه اي که بني آدم را آفريده از گوهر و تني يگانه مي داند و در صورت هاي بهتر و غايت خويش سعادت و نيک بود کاينات و نوع بشر را فراسوي تعلقات نژادي، قومي، فکري، جنسي،... مطمح نظر دارد. به ديگر سخن راز بقاي ايران را بايد در خرد جهان شمول ايراني مشتق از عقل کلي و فرآوري هاي آن دانست. اين عقل به گواهي اندرز نامه ها، ميانه گزين و انسان دوست و اهل فتوت است و آن طور که سخن فرزانه بزرگ توس مي نماياند مايه اي سرشته با فضيلت هاي بزرگ انساني دارد. اين خرد همان عقل ابو علي سينايي است که حتي در سفر تکوين روحاني و درک معراج نيز سراسر استدلا لي مي ماند و با محمد غزالي در انديشه فقهي نيز به گونه اي شگرف متدولوژيک باقي مي ماند. اين همان خردي است که در تاملا ت بس ژرف عرفاني سهروردي با آن که از بي حدي اشتياق رنگ سرخ به خود مي گيرد، هيجانات و اشتياقات روح را در مرغزار خرد آفريننده و عقل زاينده نگاه مي دارد و با خيام و زکرياي رازي و ابوريحان بيروني و افضل الدين کاشاني به شکل گيتي گرايي و تجربه باوري و تعقل ناب روي مي نماياند. عقلي که با سعدي صورت حکمت عملي مي يابد و با حفظ آدمي را به تفرجي عاشقانه و کاوشي رندانه مي برد و با مولا نا که با همراهي شمس تبريز آيين محبت عقل گراي عرفاني پي مي نهد تا بتواند بر خشونت اقوام مهاجم حدي بگذارد. عقلي که مطابق گواهي « نامه تنسر» با اشراف به مفهوم «اصل برفنا» و ناپايداري حيات خاکي در عرصه تصميم سياسي «حيلت بر بقا» مي کند و با ابونصر فارابي در «آراي اهل مدينه فاضله» با بحثي عقلا ني درباره نظام حکومتي گشايش گر بحث عقلي در باب بحران حکومت و جانشيني در تاريخ اسلا م مي شود عقلي که در انديشه مسکويه رازي اخلا ق گر است و با ابوالحسن عامري نيشابوري مفهوم مصلحت در عرصه سياسي طرح مي کند. در همين راستا اگرچه شيعه عقل گرا نخست با فاطميان در مصر برضد خلا فت متمايل به سلطنت مطلقه اهل سنت در بغداد قيام مي کند اما اين عقل گرايي نيز سرانجام به ايران نقل مکان مي کند. عقل در انديشه مسير طوسي اخلا ق گراست و در تاملا ت و مشاهدات عرفاني ميرداماد انسان گرا و در سفرهاي تکويني ملا صدرا به شکل عقول... دهگانه در مي آيد و در انديشه فيض کاشاني غايت فرايض ديني را حصول محبت مي داند و در 200 سال تاريخ معاصر در جست وجوي حقوق انساني و شهروندي بوده و هست. جنبش هاي بزرگ مشروطيت، ملي شدن نفت و بهمن 57 صورت هاي برجسته اين «عقل فعال» و اين «خرد همگاني» ايرانيان بوده اند.اين اشارات مختصر نشان مي دهند که راز بقاي ايران را بايد در خرد ايراني دانست که با نگاه و درس از تجربه همگاني به فراوري مي پردازد و علي رغم اندازه هايي نابرابر با تکيه بر نرمش پذيري عملي و تعامل به هنگام با ديگر بازيگران به مراتب تنومندتر، استمرار مدني خويش را تامين مي کند. با ملا حظه شرايط بسيار حساس امروز با تکيه بر کدام عقل و مصلحت ايرانيان مي توانند از خطرات و تهديدات خود را برهانند و کشور را به نسل هاي آينده بسپارند؟ روي سخن با فرزانگي جاري در تمامي لا يه هاي جامعه امروز ايراني است که علي رغم داشتن ميل ترجيحي در تقسيمات عصر به منافع همگاني مي انديشد و بر آنست تا ايران کهنسال را سالم و زخم ناخورده به نسل هاي آينده بسپارد.با رعايت تمامي جوانب بايد گفت که امروز ايران در وضعيتي بسيار خاص قرار دارد. بديهي است که فشار مبتني بر حضور رو به افزايش نظامي و تحريم ها تمامي مظاهر حيات جامعه ايراني را شامل و باعث فشار بيشتر بر شهروندان و افزايش اقتصاد سياه و گراني و بيکاري و عدم امنيت اجتماعي خواهد شد. بهانه تمامي اين فشارها آنست که تهران بر پيشبرد برنامه هسته اي که به گفته آنان مي تواند داراي سويه هاي گوناگوني باشد، پافشاري مي کند. تهران نيز تمامي حقوق ممکن ،محتمل و مطلوب شهروندي را در سايه حقي مفرده نهاده از آن به نام «حق مسلم» نام مي برد. و از جمله با نظر به مشکلا ت و ناموفقي ديگر بازيگران، احتمالا رشد و توسعه را در سايه اين حق برنامه ريزي و پيش بيني مي کنند. وقتي بازيگراني بي شمار به سوي فضاي محدود حتي يک منطقه جغرافيايي اي گام بر مي دارند که به بن بست مي ماند، به دليل ازدحام بازيگران حتي اميال خفته مذاکراتي نيز مي توانند به طور خواسته يا ناخواسته به مقابله مبتني برخشونت بينجامند که عقل و خرد ايراني غير از تفاهم و همگرايي ملي و تعامل بين المللي راهي ديگر متصور است؟ آيا ايرانيان مي توانند در اين شرايط حساس از خرد مذاکراتي و تعامل و گفت وگوي چندين هزاران ساله خود(در درون و بيرون) بهره نگيرند؟
دیدگاه تان را بنویسید